|

مدخلی بر دو نامه نیما خطاب به میرزاده عشقی

ببین من چطور بهار را وصف کرده‌ام؟

امیر جلالی

«ببین از زبان افسانه، من چطور بهار را وصف کرده‌ام». این خطابی است از نیما به میرزاده عشقی در نامه‌ای که 1303 نوشته بود. نود‌سال پیش. چندماه قبل از آنکه میرزاده را به ضرب گلوله بکشند. تا آنجا که منابع در دسترس گواهی می‌دهد، نیما فقط دو نامه به میرزاده نوشته است. در هر دو نامه بحث بر سر شعر است. چنان که برمی‌آید در این زمان نیما در کار بازنویسی افسانه است. این را هم می‌دانیم که میرزاده نخستین‌بار، افسانه نیما را در چند شماره روزنامه قرن بیستم منتشر می‌کند. مطمئنا نیما وقتی از میرزاده می‌خواست تا وصف بهار را در افسانه بررسی کند نمی‌دانست که این آخرین بهار میرزاده است: «همان‌طور که در خیابان صحبت کردم، ببین از زبان افسانه من چطور بهار را وصف کرده‌ام. و عنصری چطور؟» معلوم است که این‌دو در خیابان قدم می‌زده‌اند و بحث می‌کرده‌اند. کدام خیابان‌ها؟ حرفشان گل می‌انداخته و نیما پابه‌پای میرزاده، سردبیر «قرن‌بیستم»، تا دروازه‌دولت یا شاید تا سه‌راه سپهسالار پیاده گز می‌کرده و از «افسانه»اش می‌گفته. در «منظومه‌افسانه» دو‌بار به بهار اشاره کرده است. یک‌بار از زبان عاشق و بار دیگر از زبان افسانه. تاکید نیما به وصف بهار از زبان افسانه است: «عاشق این‌ها چه حرفی است؟ اکنون/ گرگ-کو دیری آنجا نپاید-/ از بهار است آنگونه رقصان.» در ادامه افسانه از آفتاب طلایی، ژاله صبحگاهی و بوسه بر دوران رونده می‌گوید و عاشق از پذیرش چنین تصوری از بهار سر باز می‌زند. در نظر او، همه فصل‌ها تیره هستند و گذشته سرشار از «حیرت‌و‌ناگواری» است. از گل‌ها خنده‌ای نمی‌شکفد. گل «عاشق» نیما از باران زهرآگین، تر نمی‌شود و ناشکفتگی را به بهای شادی روز گمگشته در «بازار کالافروشان» تاخت می‌زند. بی‌شک تلقی بهار نیما با بهار عنصری از زمین تا آسمان تفاوت دارد. از فحوای دو‌ نامه نیما به میرزاده، پیدا است که «طبیعت» یکی از بحث‌های مشترک میان این‌دو بوده است. (طبیعت موضوع بحث مشترک کدام دو شاعری که نیست.) اما گویا نیما در باب طبیعت، نظریه‌ای خاص خود دارد: «خواهی دانست کدام جهت را در طبیعت باید اتخاد کرد. چه تفاوتی در بین صنعت و حیله یا خودنمایی وجود دارد. اتخاذ جهات مادی یک‌منظره که از لوازم اساسی محسوب می‌شود. در‌نظرگرفتن مختصات آن جهات.» از تعابیری که نیما برای «رفیقِ» گیرنده نامه‌اش به‌کار برده، سایه‌روشن‌هایی از مفهوم «امتداد» در اندیشه دکارت به چشم می‌خورد. علاوه بر این، نیما به «جهت» و «مختصات» هم اشاره می‌کند. این تلقی از طبیعت، جهان شعری عنصری را درمی‌نوردد. و نیما و میرزاده که هردو از مستمعین آزاد درس فلسفه در دارالفنون‌اند، به‌احتمال دکارت را می‌شناسند. از دارالفنون در خیابان ناصرخسرو تا دروازه‌دولت پیاده می‌آمده‌اند و از شعر می‌گفته‌اند. در این زمان، 1303 دارالفنون امیرکبیر هنوز دایر است. هنوز پنج‌سالی مانده تا عمارتی با سبک سربازخانه‌های انگلیسی را بکوبند و بنایی با سبک‌ روسی را جایگزین آن کنند. از کجا که «شادی روز گمگشته»، مشروطه‌ای بود که کارش کشید به کودتا و صدارت سردار‌سپه. در نامه دوم، نیما با صراحت بیشتری نظریه «طبیعت» خود را شرح می‌دهد: «در این تجدید بالاخره خرسندی من به تحسین تو است و امید من به آینده جوان و طبیعت است.» در سطر بعدی نیما به میرزاده دلداری می‌دهد: «امروز مملکت شما در آشفتگی و هرج‌و‌مرج، فردا البته جوان و آراسته خواهد بود.» فهمی که نیما از طبیعت به‌دست می‌دهد شدیدا با مفهوم «جوانی» پیوند خورده است. با این‌همه تصور نیما از جوانی با فهم امروزین تفاوتی چشمگیر دارد. با الهام از رمان میرچا الیاده می‌توان این تمایز را به «جوانی بدون جوان» و «جوان بدون جوانی» تقسیم کرد. بهار «افسانه» به جوانی بدون جوان ارجاع می‌دهد. نیما این ایماژ را در سال‌ها و دهه‌های بعدی تعقیب می‌کند و بسط می‌دهد. حتی به کودتای بیست‌و‌هشت مرداد که می‌رسد از بهارِ جایی حرف می‌زند که با «خون کسان» به گل نشسته است. آیا گزافه‌گویی است اگر بگوییم بهار برای نیما استعاره‌ای از میرزاده‌عشقی است؟ نیما در نامه اول نوشته است: «رفیق! از روی صحت کار کنیم. دستوری را که طبیعت به ما می‌دهد انجام بدهیم.» فرستنده‌وگیرنده از ایده‌ای رمانتیک تبعیت می‌کنند. می‌خواهند جهان انسانی درست مثل طبیعت طغیان کند و طرحی نو دراندازد. منتظراند تا دماوند دوباره آتشفشان کند یا دریا طوفانی شود. نیما به میرزاده می‌نویسد: «ملت دریا است، اگر یک‌روز ساکت ماند، بالاخره یک روز منقلب خواهد شد.» در عین‌حال به هم امید واهی نمی‌دهند: «...ولی آن‌وقت شاید نه من وجود داشته باشم و نه تو» به فاصله چند‌ماه، میرزاده دیگر وجود نخواهد داشت. اما نیما می‌ماند و یک دریای طوفانی دیگر و یک کودتای دیگر را تجربه ‌می‌کند. ولی چرا نیما بر مبدا ارسال نامه‌اش این‌قدر تاکید می‌کند و محل‌ اقامت خود را با ذکر جزئیات و به‌تفصیل برای رفیق خود شرح می‌دهد؟ در پاراگراف چهارم نامه‌اول می‌نویسد «همین‌که هوا تاریک شد به میهمانخانه «یالتا» می‌روم. غذا می‌خورم.» این نامه عجیب شبیه داستان‌های آلن‌پو است که یکی مرگ را در جوف نامه‌ای برای دیگری ارسال می‌کند. فرض که «یالتا» همان «میهمانخانه مهمان‌کش روزش تاریک» است، ولی چه‌کسی قرار است کشته شود؟ میهمان واقعی چه‌کسی است. نیما برای عشقی نوشته است که «شب‌ها قفقازی‌ها لزگی می‌رقصند. ارکستر هم دارند.» نامه را که نیما می‌نوشته، مهاجرهای قفقازی جایی همان دور‌وبر بوده‌اند. چند‌ماه بعد هم که میرزاده را ترور می‌کنند، ضارب مهاجری قفقازی است: محمد هرسینی معروف به ابوالقاسم. از چند‌روز قبل رفیقی به گوش عشقی رسانده بود که نامش در لیست ترور اداره تامینات است. رفقا و نزدیکان کشیک می‌دادند و مراقبش بودند. ولی صبر ضاربان بیشتر بود، بالاخره گیرش آوردند و به‌بهانه‌ای وارد خانه‌اش شدند. گلوله زیر قلب اصابت کرد. شاهدان عینی گفته‌اند که عشقی نعره می‌زده و گلوله‌ای دیگری را تمنا می‌کرده تا از درد خلاصش کند. از کوچه قطب‌الدوله خودش را می‌رساند به سه‌راه سپهسالار و بعد در جوی آب می‌افتد. فردا صبح، تهران قیامت است. عباس خلیلی مدیر روزنامه اقدام -پسر میرزاحسین خلیلی مشروطه‌خواه، پدر همین سیمین بهبهانی- جلو می‌افتد و پیراهن خونین میرزاده را علم می‌کند. فرخی‌یزدی در ماده تاریخی «عشقی قرن‌بیستم» شعری می‌خواند. همه آمده‌اند. مدارکی هست که نشان می‌دهد تهران به حالت نیمه‌تعطیل درمی‌آید. معلوم نیست در این زمان نیما ویرایش نهایی افسانه را به پایان رسانده بود یا نه. ولی در نامه آخرش به میرزاده نوشته بود: «...خرسندی من به تحسین تو است.» به هرحال، هیچ‌یک از طرفین این نامه‌نگاری نمی‌دانسته‌اند که وقتی در میهمانخانه «یالتا»، قفقازی‌ها لزگی می‌رقصند معنایش چیست. نامه نیما، خوابی در بیداری بود. مثل خرافه‌ای بی‌اساس، که درست مثل تعبیر کنایه‌آمیز زبان‌انگلیسی «تصادفا طبق برنامه» تعبیر شد و هول زمانه را در خود دفن کرد. وصف بهار در افسانه‌نیما آمیزه‌ای بود از جوانی آمیخته با طبیعت که میانجی سیاست یا تاریخ بود. از آن پس، عشقی به شبحی پرسه‌زن مبدل شد که مصداقی بود از «جوانی بدون جوان»، صفتی بدون موصوف. اما نیما مابازایی شد برای «جوان بدون جوانی». با طرح بی‌نقص اداره تامینات و اجرای دقیق هرسینی، رفاقت این‌دو به سرانجام رسید. نیمای نامه اول، به میرزاده گفته بود: «افسانه رواج عمومی را پیدا نخواهد کرد.» در نامه دوم، نیما نگره خود به ادبیات را بسط داده است: «اصول عقیده من، نزدیک‌کردن نظم به نثر و نثر به نظم است. عقیده‌ای که خیلی‌ها داشته‌اند.» نثر باید پذیرای خیالات شاعرانه بشود و در مقابل شعر باید از «مقاصد، تعریف و توصیف کند.» جالب اینجا است که در پرانتزی مختصر‌و‌مفید نیما برای میرزاده نوشته است: «مقصود از صنعت، علم بدیع روسی نیست.» بر این قانون نیما تبصره‌ای وضع می‌کند: «این اصول اغوا نمی‌کند که نثر حتما شاعرانه باشد، بلکه نثر ساده و بی‌آلایش هم وجود خواهد داشت.» احتمالا از جمله در پرانتز و همین تبصره نیمایی است که همسایگی «پیرمرد» و جلال آل‌احمد نقش می‌بندد. به این‌ترتیب، تصوری که شعر نیما را بر مبنای قرابت زبان شعر به زبان کوچه‌و‌بازار تعبیر می‌کند، حداقل در این دو نامه، و در جهان ‌ذهنی نیمای نود‌سال پیش چندان اعتباری ندارد. این تلقی که اخیرا تحت‌عنوان شعر ساده از آن یاد می‌کنند، این‌قدر که غیرنیمایی است و بوی «بازگشت» از آن به مشام می‌رسد، چندان به بهار «افسانه» نسبتی ندارد. بهار «افسانه»، بهار نامه‌هایی بود که «جوان بدون جوانی» خطاب به «جوانی بدون جوان» نوشت. مکاتبه این‌دو، لحظه‌ای بود از پیوند ادبیات و روزنامه. پیوندی که بعدتر جز ویرانه‌ای از آن، هیچ به‌جا نماند. نیما در پایان نامه اول، در سطری جداافتاده برای عشقی نوشته بود: «امشب شاید به اداره روزنامه بیایم.»

«ببین از زبان افسانه، من چطور بهار را وصف کرده‌ام». این خطابی است از نیما به میرزاده عشقی در نامه‌ای که 1303 نوشته بود. نود‌سال پیش. چندماه قبل از آنکه میرزاده را به ضرب گلوله بکشند. تا آنجا که منابع در دسترس گواهی می‌دهد، نیما فقط دو نامه به میرزاده نوشته است. در هر دو نامه بحث بر سر شعر است. چنان که برمی‌آید در این زمان نیما در کار بازنویسی افسانه است. این را هم می‌دانیم که میرزاده نخستین‌بار، افسانه نیما را در چند شماره روزنامه قرن بیستم منتشر می‌کند. مطمئنا نیما وقتی از میرزاده می‌خواست تا وصف بهار را در افسانه بررسی کند نمی‌دانست که این آخرین بهار میرزاده است: «همان‌طور که در خیابان صحبت کردم، ببین از زبان افسانه من چطور بهار را وصف کرده‌ام. و عنصری چطور؟» معلوم است که این‌دو در خیابان قدم می‌زده‌اند و بحث می‌کرده‌اند. کدام خیابان‌ها؟ حرفشان گل می‌انداخته و نیما پابه‌پای میرزاده، سردبیر «قرن‌بیستم»، تا دروازه‌دولت یا شاید تا سه‌راه سپهسالار پیاده گز می‌کرده و از «افسانه»اش می‌گفته. در «منظومه‌افسانه» دو‌بار به بهار اشاره کرده است. یک‌بار از زبان عاشق و بار دیگر از زبان افسانه. تاکید نیما به وصف بهار از زبان افسانه است: «عاشق این‌ها چه حرفی است؟ اکنون/ گرگ-کو دیری آنجا نپاید-/ از بهار است آنگونه رقصان.» در ادامه افسانه از آفتاب طلایی، ژاله صبحگاهی و بوسه بر دوران رونده می‌گوید و عاشق از پذیرش چنین تصوری از بهار سر باز می‌زند. در نظر او، همه فصل‌ها تیره هستند و گذشته سرشار از «حیرت‌و‌ناگواری» است. از گل‌ها خنده‌ای نمی‌شکفد. گل «عاشق» نیما از باران زهرآگین، تر نمی‌شود و ناشکفتگی را به بهای شادی روز گمگشته در «بازار کالافروشان» تاخت می‌زند. بی‌شک تلقی بهار نیما با بهار عنصری از زمین تا آسمان تفاوت دارد. از فحوای دو‌ نامه نیما به میرزاده، پیدا است که «طبیعت» یکی از بحث‌های مشترک میان این‌دو بوده است. (طبیعت موضوع بحث مشترک کدام دو شاعری که نیست.) اما گویا نیما در باب طبیعت، نظریه‌ای خاص خود دارد: «خواهی دانست کدام جهت را در طبیعت باید اتخاد کرد. چه تفاوتی در بین صنعت و حیله یا خودنمایی وجود دارد. اتخاذ جهات مادی یک‌منظره که از لوازم اساسی محسوب می‌شود. در‌نظرگرفتن مختصات آن جهات.» از تعابیری که نیما برای «رفیقِ» گیرنده نامه‌اش به‌کار برده، سایه‌روشن‌هایی از مفهوم «امتداد» در اندیشه دکارت به چشم می‌خورد. علاوه بر این، نیما به «جهت» و «مختصات» هم اشاره می‌کند. این تلقی از طبیعت، جهان شعری عنصری را درمی‌نوردد. و نیما و میرزاده که هردو از مستمعین آزاد درس فلسفه در دارالفنون‌اند، به‌احتمال دکارت را می‌شناسند. از دارالفنون در خیابان ناصرخسرو تا دروازه‌دولت پیاده می‌آمده‌اند و از شعر می‌گفته‌اند. در این زمان، 1303 دارالفنون امیرکبیر هنوز دایر است. هنوز پنج‌سالی مانده تا عمارتی با سبک سربازخانه‌های انگلیسی را بکوبند و بنایی با سبک‌ روسی را جایگزین آن کنند. از کجا که «شادی روز گمگشته»، مشروطه‌ای بود که کارش کشید به کودتا و صدارت سردار‌سپه. در نامه دوم، نیما با صراحت بیشتری نظریه «طبیعت» خود را شرح می‌دهد: «در این تجدید بالاخره خرسندی من به تحسین تو است و امید من به آینده جوان و طبیعت است.» در سطر بعدی نیما به میرزاده دلداری می‌دهد: «امروز مملکت شما در آشفتگی و هرج‌و‌مرج، فردا البته جوان و آراسته خواهد بود.» فهمی که نیما از طبیعت به‌دست می‌دهد شدیدا با مفهوم «جوانی» پیوند خورده است. با این‌همه تصور نیما از جوانی با فهم امروزین تفاوتی چشمگیر دارد. با الهام از رمان میرچا الیاده می‌توان این تمایز را به «جوانی بدون جوان» و «جوان بدون جوانی» تقسیم کرد. بهار «افسانه» به جوانی بدون جوان ارجاع می‌دهد. نیما این ایماژ را در سال‌ها و دهه‌های بعدی تعقیب می‌کند و بسط می‌دهد. حتی به کودتای بیست‌و‌هشت مرداد که می‌رسد از بهارِ جایی حرف می‌زند که با «خون کسان» به گل نشسته است. آیا گزافه‌گویی است اگر بگوییم بهار برای نیما استعاره‌ای از میرزاده‌عشقی است؟ نیما در نامه اول نوشته است: «رفیق! از روی صحت کار کنیم. دستوری را که طبیعت به ما می‌دهد انجام بدهیم.» فرستنده‌وگیرنده از ایده‌ای رمانتیک تبعیت می‌کنند. می‌خواهند جهان انسانی درست مثل طبیعت طغیان کند و طرحی نو دراندازد. منتظراند تا دماوند دوباره آتشفشان کند یا دریا طوفانی شود. نیما به میرزاده می‌نویسد: «ملت دریا است، اگر یک‌روز ساکت ماند، بالاخره یک روز منقلب خواهد شد.» در عین‌حال به هم امید واهی نمی‌دهند: «...ولی آن‌وقت شاید نه من وجود داشته باشم و نه تو» به فاصله چند‌ماه، میرزاده دیگر وجود نخواهد داشت. اما نیما می‌ماند و یک دریای طوفانی دیگر و یک کودتای دیگر را تجربه ‌می‌کند. ولی چرا نیما بر مبدا ارسال نامه‌اش این‌قدر تاکید می‌کند و محل‌ اقامت خود را با ذکر جزئیات و به‌تفصیل برای رفیق خود شرح می‌دهد؟ در پاراگراف چهارم نامه‌اول می‌نویسد «همین‌که هوا تاریک شد به میهمانخانه «یالتا» می‌روم. غذا می‌خورم.» این نامه عجیب شبیه داستان‌های آلن‌پو است که یکی مرگ را در جوف نامه‌ای برای دیگری ارسال می‌کند. فرض که «یالتا» همان «میهمانخانه مهمان‌کش روزش تاریک» است، ولی چه‌کسی قرار است کشته شود؟ میهمان واقعی چه‌کسی است. نیما برای عشقی نوشته است که «شب‌ها قفقازی‌ها لزگی می‌رقصند. ارکستر هم دارند.» نامه را که نیما می‌نوشته، مهاجرهای قفقازی جایی همان دور‌وبر بوده‌اند. چند‌ماه بعد هم که میرزاده را ترور می‌کنند، ضارب مهاجری قفقازی است: محمد هرسینی معروف به ابوالقاسم. از چند‌روز قبل رفیقی به گوش عشقی رسانده بود که نامش در لیست ترور اداره تامینات است. رفقا و نزدیکان کشیک می‌دادند و مراقبش بودند. ولی صبر ضاربان بیشتر بود، بالاخره گیرش آوردند و به‌بهانه‌ای وارد خانه‌اش شدند. گلوله زیر قلب اصابت کرد. شاهدان عینی گفته‌اند که عشقی نعره می‌زده و گلوله‌ای دیگری را تمنا می‌کرده تا از درد خلاصش کند. از کوچه قطب‌الدوله خودش را می‌رساند به سه‌راه سپهسالار و بعد در جوی آب می‌افتد. فردا صبح، تهران قیامت است. عباس خلیلی مدیر روزنامه اقدام -پسر میرزاحسین خلیلی مشروطه‌خواه، پدر همین سیمین بهبهانی- جلو می‌افتد و پیراهن خونین میرزاده را علم می‌کند. فرخی‌یزدی در ماده تاریخی «عشقی قرن‌بیستم» شعری می‌خواند. همه آمده‌اند. مدارکی هست که نشان می‌دهد تهران به حالت نیمه‌تعطیل درمی‌آید. معلوم نیست در این زمان نیما ویرایش نهایی افسانه را به پایان رسانده بود یا نه. ولی در نامه آخرش به میرزاده نوشته بود: «...خرسندی من به تحسین تو است.» به هرحال، هیچ‌یک از طرفین این نامه‌نگاری نمی‌دانسته‌اند که وقتی در میهمانخانه «یالتا»، قفقازی‌ها لزگی می‌رقصند معنایش چیست. نامه نیما، خوابی در بیداری بود. مثل خرافه‌ای بی‌اساس، که درست مثل تعبیر کنایه‌آمیز زبان‌انگلیسی «تصادفا طبق برنامه» تعبیر شد و هول زمانه را در خود دفن کرد. وصف بهار در افسانه‌نیما آمیزه‌ای بود از جوانی آمیخته با طبیعت که میانجی سیاست یا تاریخ بود. از آن پس، عشقی به شبحی پرسه‌زن مبدل شد که مصداقی بود از «جوانی بدون جوان»، صفتی بدون موصوف. اما نیما مابازایی شد برای «جوان بدون جوانی». با طرح بی‌نقص اداره تامینات و اجرای دقیق هرسینی، رفاقت این‌دو به سرانجام رسید. نیمای نامه اول، به میرزاده گفته بود: «افسانه رواج عمومی را پیدا نخواهد کرد.» در نامه دوم، نیما نگره خود به ادبیات را بسط داده است: «اصول عقیده من، نزدیک‌کردن نظم به نثر و نثر به نظم است. عقیده‌ای که خیلی‌ها داشته‌اند.» نثر باید پذیرای خیالات شاعرانه بشود و در مقابل شعر باید از «مقاصد، تعریف و توصیف کند.» جالب اینجا است که در پرانتزی مختصر‌و‌مفید نیما برای میرزاده نوشته است: «مقصود از صنعت، علم بدیع روسی نیست.» بر این قانون نیما تبصره‌ای وضع می‌کند: «این اصول اغوا نمی‌کند که نثر حتما شاعرانه باشد، بلکه نثر ساده و بی‌آلایش هم وجود خواهد داشت.» احتمالا از جمله در پرانتز و همین تبصره نیمایی است که همسایگی «پیرمرد» و جلال آل‌احمد نقش می‌بندد. به این‌ترتیب، تصوری که شعر نیما را بر مبنای قرابت زبان شعر به زبان کوچه‌و‌بازار تعبیر می‌کند، حداقل در این دو نامه، و در جهان ‌ذهنی نیمای نود‌سال پیش چندان اعتباری ندارد. این تلقی که اخیرا تحت‌عنوان شعر ساده از آن یاد می‌کنند، این‌قدر که غیرنیمایی است و بوی «بازگشت» از آن به مشام می‌رسد، چندان به بهار «افسانه» نسبتی ندارد. بهار «افسانه»، بهار نامه‌هایی بود که «جوان بدون جوانی» خطاب به «جوانی بدون جوان» نوشت. مکاتبه این‌دو، لحظه‌ای بود از پیوند ادبیات و روزنامه. پیوندی که بعدتر جز ویرانه‌ای از آن، هیچ به‌جا نماند. نیما در پایان نامه اول، در سطری جداافتاده برای عشقی نوشته بود: «امشب شاید به اداره روزنامه بیایم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.