|

موانع روانشناختی مذاکرات ایران و پنج به علاوه یک

مهدی ملک‌محمد- روانشناس

در طول 12سال گذشته که پرونده هسته‌ای ایران وارد مرحله‌ای شده که تحریم‌های فراوانی برای کشورمان به ارمغان آورده، مردم بارها از خود پرسیده‌اند که مانع یا موانع این مذاکرات چیست؟ چرا محمدجواد ظریف و همکارانش در یک‌سال‌ونیم گذشته هم هنوز موفق نشده‌اند گره از کار فروبسته این دیار بگشایند و با شش‌کشور دنیا که به نمایندگی از شورای امنیت و شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی‌اتمی با جمهوری‌اسلامی‌ایران در مذاکره هستند، به توافق برسند؟ آیا مشکل فقط سیاسی است و از منظر علم سیاست به‌خصوص روابط بین‌الملل قابل‌حل است؟ پاسخ منفی است. به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین مانعی که تیم مذاکراتی ما و طرف‌های مقابل در لحظه کنونی با آن مواجهند، موانع روانشناختی مذاکره است. این موانع کدامند؟

۱- هدف مذاکره: برای هر کشوری با فرهنگی خاص که وارد یک مذاکره بین‌المللی می‌شود، هدف مذاکره مشابه و یکسان نیست. برخی از کشورها برای ایجاد یا بهبود رابطه با طرف مقابل وارد مذاکره می‌شوند و بعضی از کشورها برای رسیدن به مقصودی خاص و امضای یک قرارداد. در مذاکره هسته‌ای ایران و کشورهای 1+5، ایران با ترکیبی از کشورهایی مواجه است که مطالعات روانشناسان نشان می‌دهد هدف از مذاکره برای برخی از آنها، رسیدن به مقصودی خاص است و در برخی دیگر ایجاد یا بهبود رابطه. مطالعات «روانشناسان سیاسی» نشان می‌دهد که در بین شش‌کشور مقابل ایران دور میز مذاکره؛ در فرهنگ پنج‌کشور آمریکا، فرانسه، آلمان، بریتانیا و روسیه هدف از مذاکره رسیدن به یک مقصود خاص، اما برای چینی‌ها هدف از مذاکره بهبود رابطه است. بنابراین هدف چینی‌ها از ورودشان به فرآیند مذاکره با ایران این است که هم بتوانند از رهگذر آن رابطه‌شان با ایران را بهبود ببخشند و هم با دیگر کشورهای حاضر در این مذاکرات. اما کشورهای دیگر در این مذاکره آمده‌اند تا مشکلشان با فعالیت هسته‌ای ایران را حل کنند و نه رابطه‌شان را. این آن چیزی است که اگر تیم مذاکراتی ما به آن توجه نشان ندهد، در تحلیل‌هایش به بیراهه خواهد رفت. به‌طور خاص باید به یاد داشت که آمریکایی‌ها وارد این مذاکرات نشده‌اند که رابطه‌ ازهم‌پاشیده‌شان با ایران را از نو بسازند.
۲- اختیارات مذاکره‌کننده‌ها: این پارامتر هم از دیگر تفاوت‌های فرهنگی است که می‌تواند یک مذاکره را با مانعی جدی مواجه کند. مطالعات انجام‌شده، نشان داده که کشورهایی نظیر آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان که در مورد مذاکره هسته‌ای با ایران جزو کشورهای غربی محسوب می‌شوند، مذاکره‌کنندگانشان را با اختیارات بالا پای میز مذاکره می‌فرستند اما کشورهایی نظیر روسیه و چین به مذاکره‌کنندگانشان اختیارات بالایی نمی‌دهند و آنها همیشه مجبور به هماهنگی با پایتخت‌هایشان هستند.
۳- نگرش به مذاکره: اینکه تیم‌های مذاکراتی ایران و 1+5 از امر مذاکره چه می‌فهمند بسیار مهم و تعیین‌کننده است. آیا هر هفت کشور دخیل در مذاکرات هسته‌ای، این مذاکرات را یک مذاکرات برد-برد می‌دانند و می‌خواهند؟ به نظر نمی‌رسد اینگونه باشد. دکترظریف و تیم همکاران ایشان بارها اذعان کرده‌اند که یک توافق خوب توافق برد-برد است، اما مطالعات روان‌شناسان سیاسی نشان می‌دهد که این مورد برای آمریکایی‌ها صادق نیست و تیم‌های مذاکراتی این کشور در هر مذاکره‌ای با این اصل وارد می‌شوند که «هرچه مال من است، مال من است و هرچه مال توست، قابل مذاکره است!» این تفاوت در نگرش باعث می‌شود ایرانیان بیش از طرف مقابل حاضر به انعطاف‌پذیری باشند، اما سرانجام این انعطاف‌پذیری‌، طرف‌های مقابل را نیز حاضر به انعطاف‌پذیری می‌کند؟ باید صبور بود.
۴- سبک‌های رفتاری: این مورد به ظاهر بی‌اهمیت باعث شد پیاده‌روی دکترظریف با جان کری، وزیر امور خارجه ایالات‌متحده آمریکا، چنان موج خشمی را در محافل خاص داخل کشور ‌برانگیزد که گویی حادثه غیرمترقبه‌ای رخ داده است. سبک‌های رفتاری در ارتباطات انسانی در هر کشوری با کشور دیگر متفاوت است. آمریکایی‌ها در ارتباطاتشان ترجیح می‌دهند غیررسمی رفتار کنند. این تمایل در مذاکرات آنها نیز رخ می‌نماید. این تمایل ذاتی و طبیعی فرهنگ آمریکایی‌ها در پاره‌ای محافل خاص به نشانه توهین به ملت ایران یا نشانه صمیمی‌بودن تیم مذاکراتی ما با آمریکایی‌ها تلقی شده است.
تلقی‌ای که جز ناآگاهی چیز دیگری نشان نمی‌دهد. محمدجواد ظریف با اطلاع از تمایل آمریکایی‌ها به مذاکره در فضای غیررسمی، ترجیح می‌دهد با جان کری به پیاده‌روی برود تا نشان دهد که هم تمایلات آمریکایی‌ها را می‌شناسد و هم با توجه به این راحتی طرف مقابل در فضای مذاکره، بتواند امتیاز بیشتری دریافت کند. این رفتار ظریف- که سال‌ها در آمریکا بوده- شایسته قدردانی است، نه هتاکی. او بازی در زمین طرف مقابل را خوب بلد است. البته این سبک رفتار غیررسمی در بین شش تیم مذاکره‌کننده مقابل ایران فقط مخصوص آمریکایی‌هاست.
۵- توجه به گذشته و حال و موقعیت کشور خود: این مورد نیز یکی از باورهای ذهنی و روانشناختی است که مذاکره‌کنندگان را با تقابل مواجه می‌کند. روان‌شناسان باور دارند تعریف موقعیت خود و تعریف ارتباط خود با زمان‌های گذشته، حال و آینده است که راهبردهای فرد، گروه یا ملتی را می‌سازد. آمریکایی‌ها در تمامی مذاکرات‌شان توجهی به گذشته و موقعیت و تصمیمات قبلی ندارند و بر زمان حال و آینده متمرکزند. از توجه کشور مقابل به تاریخ یا گذشته بیزارند و زمانی که مذاکره‌کننده مقابل به تاریخ و گذشته توجه می‌کند، سعی می‌کنند، راه فراری بیابند. اروپایی‌ها نیز غالبا بر این باور هستند که توجه به گذشته و تاریخ دردی را دوا نمی‌کند به‌غیر از فرانسوی‌ها. فرانسوی‌ها در مذاکراتشان بی‌توجه به تغییر نظام بین‌الملل بعد از جنگ‌جهانی‌دوم به دوران انقلاب کبیر می‌اندیشند و نقش اول را در دنیا می‌طلبند. به همین دلیل است که گاهی در مذاکرات ساز ناکوک می‌زنند و می‌خواهند با خدشه‌واردکردن به مذاکرات بین‌المللی چشمان متعجب جهانیان از این ساز ناکوک را بر اهمیت خود باز کنند. آنها معاهده ورشو را با همین نگاه امضا نکردند. پس نپنداریم که فابیوس و اولاند هستند که با مذاکرات ایران با غربی‌ها مخالفند و توافق را نمی‌پذیرند. فرانسوی‌ها به‌دنبال بازیافتن اعتبار گذشته‌شان هستند. این‌بار از طریق سازمخالف‌زدن در مذاکرات ایران و 1+5.
اینها بخشی از موانعی بودند که بر سر راه هر مذاکره بین‌المللی از جمله مذاکرات ایران و 1+5 وجود دارد که پایه و اساس روانشناختی دارد. مذاکرات هسته‌ای ایران با کشورهای غربی، چین و روسیه 12سال به درازا انجامیده است، زیرا تیم‌های مذاکراتی ما در گذشته به این موانع روانشناختی بی‌توجه بودند و رفتار طرف مقابل را جور دیگری می‌فهمیدند و تفسیر می‌کردند. امروز، اما، محمدجواد ظریف و تیم همکارانش، به سبب شناخت، بسیاری از این موانع بازی در زمین مشترک را می‌پسندند و به‌دلیل همین شناخت از موانع روانشناختی و سعی برای برطرف‌کردن آنهاست که امروز بیش از گذشته به توافق نزدیکیم. سوابق تاریخی مذاکرات بین‌المللی به ما نشان می‌دهد که دو دشمن در عرصه بین‌الملل نیز می‌توانند به توافق در موضوعی خاص برسند، فقط به‌شرطی که از روانشناسی طرف مقابل آگاه باشند.

در طول 12سال گذشته که پرونده هسته‌ای ایران وارد مرحله‌ای شده که تحریم‌های فراوانی برای کشورمان به ارمغان آورده، مردم بارها از خود پرسیده‌اند که مانع یا موانع این مذاکرات چیست؟ چرا محمدجواد ظریف و همکارانش در یک‌سال‌ونیم گذشته هم هنوز موفق نشده‌اند گره از کار فروبسته این دیار بگشایند و با شش‌کشور دنیا که به نمایندگی از شورای امنیت و شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی‌اتمی با جمهوری‌اسلامی‌ایران در مذاکره هستند، به توافق برسند؟ آیا مشکل فقط سیاسی است و از منظر علم سیاست به‌خصوص روابط بین‌الملل قابل‌حل است؟ پاسخ منفی است. به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین مانعی که تیم مذاکراتی ما و طرف‌های مقابل در لحظه کنونی با آن مواجهند، موانع روانشناختی مذاکره است. این موانع کدامند؟

۱- هدف مذاکره: برای هر کشوری با فرهنگی خاص که وارد یک مذاکره بین‌المللی می‌شود، هدف مذاکره مشابه و یکسان نیست. برخی از کشورها برای ایجاد یا بهبود رابطه با طرف مقابل وارد مذاکره می‌شوند و بعضی از کشورها برای رسیدن به مقصودی خاص و امضای یک قرارداد. در مذاکره هسته‌ای ایران و کشورهای 1+5، ایران با ترکیبی از کشورهایی مواجه است که مطالعات روانشناسان نشان می‌دهد هدف از مذاکره برای برخی از آنها، رسیدن به مقصودی خاص است و در برخی دیگر ایجاد یا بهبود رابطه. مطالعات «روانشناسان سیاسی» نشان می‌دهد که در بین شش‌کشور مقابل ایران دور میز مذاکره؛ در فرهنگ پنج‌کشور آمریکا، فرانسه، آلمان، بریتانیا و روسیه هدف از مذاکره رسیدن به یک مقصود خاص، اما برای چینی‌ها هدف از مذاکره بهبود رابطه است. بنابراین هدف چینی‌ها از ورودشان به فرآیند مذاکره با ایران این است که هم بتوانند از رهگذر آن رابطه‌شان با ایران را بهبود ببخشند و هم با دیگر کشورهای حاضر در این مذاکرات. اما کشورهای دیگر در این مذاکره آمده‌اند تا مشکلشان با فعالیت هسته‌ای ایران را حل کنند و نه رابطه‌شان را. این آن چیزی است که اگر تیم مذاکراتی ما به آن توجه نشان ندهد، در تحلیل‌هایش به بیراهه خواهد رفت. به‌طور خاص باید به یاد داشت که آمریکایی‌ها وارد این مذاکرات نشده‌اند که رابطه‌ ازهم‌پاشیده‌شان با ایران را از نو بسازند.
۲- اختیارات مذاکره‌کننده‌ها: این پارامتر هم از دیگر تفاوت‌های فرهنگی است که می‌تواند یک مذاکره را با مانعی جدی مواجه کند. مطالعات انجام‌شده، نشان داده که کشورهایی نظیر آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان که در مورد مذاکره هسته‌ای با ایران جزو کشورهای غربی محسوب می‌شوند، مذاکره‌کنندگانشان را با اختیارات بالا پای میز مذاکره می‌فرستند اما کشورهایی نظیر روسیه و چین به مذاکره‌کنندگانشان اختیارات بالایی نمی‌دهند و آنها همیشه مجبور به هماهنگی با پایتخت‌هایشان هستند.
۳- نگرش به مذاکره: اینکه تیم‌های مذاکراتی ایران و 1+5 از امر مذاکره چه می‌فهمند بسیار مهم و تعیین‌کننده است. آیا هر هفت کشور دخیل در مذاکرات هسته‌ای، این مذاکرات را یک مذاکرات برد-برد می‌دانند و می‌خواهند؟ به نظر نمی‌رسد اینگونه باشد. دکترظریف و تیم همکاران ایشان بارها اذعان کرده‌اند که یک توافق خوب توافق برد-برد است، اما مطالعات روان‌شناسان سیاسی نشان می‌دهد که این مورد برای آمریکایی‌ها صادق نیست و تیم‌های مذاکراتی این کشور در هر مذاکره‌ای با این اصل وارد می‌شوند که «هرچه مال من است، مال من است و هرچه مال توست، قابل مذاکره است!» این تفاوت در نگرش باعث می‌شود ایرانیان بیش از طرف مقابل حاضر به انعطاف‌پذیری باشند، اما سرانجام این انعطاف‌پذیری‌، طرف‌های مقابل را نیز حاضر به انعطاف‌پذیری می‌کند؟ باید صبور بود.
۴- سبک‌های رفتاری: این مورد به ظاهر بی‌اهمیت باعث شد پیاده‌روی دکترظریف با جان کری، وزیر امور خارجه ایالات‌متحده آمریکا، چنان موج خشمی را در محافل خاص داخل کشور ‌برانگیزد که گویی حادثه غیرمترقبه‌ای رخ داده است. سبک‌های رفتاری در ارتباطات انسانی در هر کشوری با کشور دیگر متفاوت است. آمریکایی‌ها در ارتباطاتشان ترجیح می‌دهند غیررسمی رفتار کنند. این تمایل در مذاکرات آنها نیز رخ می‌نماید. این تمایل ذاتی و طبیعی فرهنگ آمریکایی‌ها در پاره‌ای محافل خاص به نشانه توهین به ملت ایران یا نشانه صمیمی‌بودن تیم مذاکراتی ما با آمریکایی‌ها تلقی شده است.
تلقی‌ای که جز ناآگاهی چیز دیگری نشان نمی‌دهد. محمدجواد ظریف با اطلاع از تمایل آمریکایی‌ها به مذاکره در فضای غیررسمی، ترجیح می‌دهد با جان کری به پیاده‌روی برود تا نشان دهد که هم تمایلات آمریکایی‌ها را می‌شناسد و هم با توجه به این راحتی طرف مقابل در فضای مذاکره، بتواند امتیاز بیشتری دریافت کند. این رفتار ظریف- که سال‌ها در آمریکا بوده- شایسته قدردانی است، نه هتاکی. او بازی در زمین طرف مقابل را خوب بلد است. البته این سبک رفتار غیررسمی در بین شش تیم مذاکره‌کننده مقابل ایران فقط مخصوص آمریکایی‌هاست.
۵- توجه به گذشته و حال و موقعیت کشور خود: این مورد نیز یکی از باورهای ذهنی و روانشناختی است که مذاکره‌کنندگان را با تقابل مواجه می‌کند. روان‌شناسان باور دارند تعریف موقعیت خود و تعریف ارتباط خود با زمان‌های گذشته، حال و آینده است که راهبردهای فرد، گروه یا ملتی را می‌سازد. آمریکایی‌ها در تمامی مذاکرات‌شان توجهی به گذشته و موقعیت و تصمیمات قبلی ندارند و بر زمان حال و آینده متمرکزند. از توجه کشور مقابل به تاریخ یا گذشته بیزارند و زمانی که مذاکره‌کننده مقابل به تاریخ و گذشته توجه می‌کند، سعی می‌کنند، راه فراری بیابند. اروپایی‌ها نیز غالبا بر این باور هستند که توجه به گذشته و تاریخ دردی را دوا نمی‌کند به‌غیر از فرانسوی‌ها. فرانسوی‌ها در مذاکراتشان بی‌توجه به تغییر نظام بین‌الملل بعد از جنگ‌جهانی‌دوم به دوران انقلاب کبیر می‌اندیشند و نقش اول را در دنیا می‌طلبند. به همین دلیل است که گاهی در مذاکرات ساز ناکوک می‌زنند و می‌خواهند با خدشه‌واردکردن به مذاکرات بین‌المللی چشمان متعجب جهانیان از این ساز ناکوک را بر اهمیت خود باز کنند. آنها معاهده ورشو را با همین نگاه امضا نکردند. پس نپنداریم که فابیوس و اولاند هستند که با مذاکرات ایران با غربی‌ها مخالفند و توافق را نمی‌پذیرند. فرانسوی‌ها به‌دنبال بازیافتن اعتبار گذشته‌شان هستند. این‌بار از طریق سازمخالف‌زدن در مذاکرات ایران و 1+5.
اینها بخشی از موانعی بودند که بر سر راه هر مذاکره بین‌المللی از جمله مذاکرات ایران و 1+5 وجود دارد که پایه و اساس روانشناختی دارد. مذاکرات هسته‌ای ایران با کشورهای غربی، چین و روسیه 12سال به درازا انجامیده است، زیرا تیم‌های مذاکراتی ما در گذشته به این موانع روانشناختی بی‌توجه بودند و رفتار طرف مقابل را جور دیگری می‌فهمیدند و تفسیر می‌کردند. امروز، اما، محمدجواد ظریف و تیم همکارانش، به سبب شناخت، بسیاری از این موانع بازی در زمین مشترک را می‌پسندند و به‌دلیل همین شناخت از موانع روانشناختی و سعی برای برطرف‌کردن آنهاست که امروز بیش از گذشته به توافق نزدیکیم. سوابق تاریخی مذاکرات بین‌المللی به ما نشان می‌دهد که دو دشمن در عرصه بین‌الملل نیز می‌توانند به توافق در موضوعی خاص برسند، فقط به‌شرطی که از روانشناسی طرف مقابل آگاه باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.