|

واقعیت‌های کشورمان را بشناسیم و با آن کنار بیاییم

مهدی زارع .دانشیار پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

در ابتدای فیلم «شیر سنگی»، ساخته «مسعود جعفری‌جوزانی»، کارگردان مشهور سینمای ایران، در سال 65، در سکانس اول، صحنه‌ای از دشت‌های منطقه نفت‌خیز جنوب ایران (کوه‌های زاگرس) و چاه‌های نفت نشان‌ داده‌می‌شود و گفتار متن با صدای زنی به گوش می‌رسد: «گفتند نفت، طلای سیاه است، ما که جز سیاهی چیزی ازش ندیدیم!» این داوری (یا نظر) به غایت بدبینانه و البته دراماتیک، شاید به تشخیص کارگردان، برای ابتدای فیلم یادشده به ضرورت درام، لازم بوده ولی همزمان، احتمالا نشان‌دهنده بخشی از واقعیت است. نفت ایران موجب فراهم‌آمدن فرصت توسعه کشور و همزمان عادت‌کردن (دادن) اقتصاد ایران به درآمد لایزال، سهل‌الوصول و به‌ظاهر بی‌انتهایی به نام درآمد نفتی شده است. حال از داشتن این منبع یا تغییرات (کاهش) قیمت نفت خوشحال باشیم یا ناراحت؟
1- در پایان دهه 40 شمسی، دولت ایران برنامه‌های کلانی برای توسعه ایران بر پایه شرایط کشور داشته است؛ ولی ناگهان با پنج‌برابر شدن قیمت نفت در حدود 40سال قبل- از حدود دو دلار در هر بشکه (1973) به حدود 11دلار در هر بشکه (1974)- برنامه‌های توسعه درازمدت، عملا به کناری گذاشته شده است. (به عنوان نمونه: طرح جامع شهر تهران که توسط مهندسان مشاور «ویکتور گروئن» و مهندس «عبدالعزیز فرمانفرماییان» که از 1345 تا 1347 تهیه شد و در شهریور 1348 تصویب شده بود، به کلی رها شد)
2- نمونه دیگر، برنامه چهارم توسعه کشور و سند چشم‌انداز 1404 است که با فزونی‌گرفتن قیمت نفت در سال‌های 2007 تا 2012 (1386 تا 1391) عملا با بی‌اعتنایی مواجه شد. حتی اگر اختلاف‌نظرهای سیاسی بین دولت‌های هشتم و نهم- و همچنین دهم- را بخشی از این دلیل بدانیم، ولی موتور محرکه این بی‌نیازی را به برنامه جامع توسعه و سند چشم‌انداز کشور به احتمال فراوان باید همان افزایش ناگهانی قیمت هر بشکه نفت از حدود 60دلار در سال 2007 به بیش از حدود 140دلار در سال 2012 (حدود 2/5 برابر!) دانست.
3- در سند چشم‌انداز توسعه جمهوری اسلامی ایران در سال 1404، جایگاه کشورمان به عنوان کشور اول منطقه در نظر گرفته شده بود. جایگاه ایران به این صورت در سند مزبور تعریف شده بود: «کشوری برخوردار از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم‌وفناوری، متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید ملی.»
4- اکنون در آستانه سال 94 در شرایط تحریم، کاهش قیمت نفت، دشواری بازگشت به برنامه‌های سند چشم‌انداز (به دلیل کمبود منابع مالی) و تشکیل مجدد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی (در دی‌ماه 93) تصویر پیش‌رو چگونه است؟
5 در بودجه سال 94 باوجود رشد ریالی حدود چهاردرصد نسبت به بودجه سال 93، ارزش بودجه به دلار، حدود سه‌درصد کاهش نشان می‌دهد. ضمنا با توجه به کاهش قیمت نفت- تا حدود 40دلار در اواخر دی‌ماه 93، نسبت به حدود 70دلار برای هر بشکه که متوسط قیمت در مهرماه 93 بود- احتمال اصلاح بیشتر و کاهشی‌تر شدن همین بودجه هم وجود دارد. البته در بودجه 94 برای درآمد حاصل از صادرات محصولات نفت و گاز و پتروشیمی، حدود 9درصد کاهش و در درآمدهای حاصل از فروش نفت خام، حدود 28درصد کاهش، پیش‌بینی شده است. بیشترین افزایش بودجه دولت از محل خصوصی‌سازی دیده شده است(26درصد).
6- به باور نگارنده، توسعه در جهتی که در سند چشم‌انداز 1404 برنامه‌ریزی شده، بر دو پایه امکانپذیر است: اول؛ فرصت شمردن این کاهش قیمت نفت و رفتن به سوی جامعه‌ای مولد، صرفه‌جو و بدون وابستگی به دلارهای نفتی در بودجه، و رشد علمی و صنعتی کشور بر اساس قابلیت‌های واقعی طبیعی ایران. دوم؛ تلاش برای خروج از تحریم و مشارکت عادلانه در صحنه بین‌المللی و حرکت در جهت بین‌المللی‌کردن استانداردهای زندگی و توسعه در کشور.

در ابتدای فیلم «شیر سنگی»، ساخته «مسعود جعفری‌جوزانی»، کارگردان مشهور سینمای ایران، در سال 65، در سکانس اول، صحنه‌ای از دشت‌های منطقه نفت‌خیز جنوب ایران (کوه‌های زاگرس) و چاه‌های نفت نشان‌ داده‌می‌شود و گفتار متن با صدای زنی به گوش می‌رسد: «گفتند نفت، طلای سیاه است، ما که جز سیاهی چیزی ازش ندیدیم!» این داوری (یا نظر) به غایت بدبینانه و البته دراماتیک، شاید به تشخیص کارگردان، برای ابتدای فیلم یادشده به ضرورت درام، لازم بوده ولی همزمان، احتمالا نشان‌دهنده بخشی از واقعیت است. نفت ایران موجب فراهم‌آمدن فرصت توسعه کشور و همزمان عادت‌کردن (دادن) اقتصاد ایران به درآمد لایزال، سهل‌الوصول و به‌ظاهر بی‌انتهایی به نام درآمد نفتی شده است. حال از داشتن این منبع یا تغییرات (کاهش) قیمت نفت خوشحال باشیم یا ناراحت؟
1- در پایان دهه 40 شمسی، دولت ایران برنامه‌های کلانی برای توسعه ایران بر پایه شرایط کشور داشته است؛ ولی ناگهان با پنج‌برابر شدن قیمت نفت در حدود 40سال قبل- از حدود دو دلار در هر بشکه (1973) به حدود 11دلار در هر بشکه (1974)- برنامه‌های توسعه درازمدت، عملا به کناری گذاشته شده است. (به عنوان نمونه: طرح جامع شهر تهران که توسط مهندسان مشاور «ویکتور گروئن» و مهندس «عبدالعزیز فرمانفرماییان» که از 1345 تا 1347 تهیه شد و در شهریور 1348 تصویب شده بود، به کلی رها شد)
2- نمونه دیگر، برنامه چهارم توسعه کشور و سند چشم‌انداز 1404 است که با فزونی‌گرفتن قیمت نفت در سال‌های 2007 تا 2012 (1386 تا 1391) عملا با بی‌اعتنایی مواجه شد. حتی اگر اختلاف‌نظرهای سیاسی بین دولت‌های هشتم و نهم- و همچنین دهم- را بخشی از این دلیل بدانیم، ولی موتور محرکه این بی‌نیازی را به برنامه جامع توسعه و سند چشم‌انداز کشور به احتمال فراوان باید همان افزایش ناگهانی قیمت هر بشکه نفت از حدود 60دلار در سال 2007 به بیش از حدود 140دلار در سال 2012 (حدود 2/5 برابر!) دانست.
3- در سند چشم‌انداز توسعه جمهوری اسلامی ایران در سال 1404، جایگاه کشورمان به عنوان کشور اول منطقه در نظر گرفته شده بود. جایگاه ایران به این صورت در سند مزبور تعریف شده بود: «کشوری برخوردار از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم‌وفناوری، متکی بر سهم برتر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید ملی.»
4- اکنون در آستانه سال 94 در شرایط تحریم، کاهش قیمت نفت، دشواری بازگشت به برنامه‌های سند چشم‌انداز (به دلیل کمبود منابع مالی) و تشکیل مجدد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی (در دی‌ماه 93) تصویر پیش‌رو چگونه است؟
5 در بودجه سال 94 باوجود رشد ریالی حدود چهاردرصد نسبت به بودجه سال 93، ارزش بودجه به دلار، حدود سه‌درصد کاهش نشان می‌دهد. ضمنا با توجه به کاهش قیمت نفت- تا حدود 40دلار در اواخر دی‌ماه 93، نسبت به حدود 70دلار برای هر بشکه که متوسط قیمت در مهرماه 93 بود- احتمال اصلاح بیشتر و کاهشی‌تر شدن همین بودجه هم وجود دارد. البته در بودجه 94 برای درآمد حاصل از صادرات محصولات نفت و گاز و پتروشیمی، حدود 9درصد کاهش و در درآمدهای حاصل از فروش نفت خام، حدود 28درصد کاهش، پیش‌بینی شده است. بیشترین افزایش بودجه دولت از محل خصوصی‌سازی دیده شده است(26درصد).
6- به باور نگارنده، توسعه در جهتی که در سند چشم‌انداز 1404 برنامه‌ریزی شده، بر دو پایه امکانپذیر است: اول؛ فرصت شمردن این کاهش قیمت نفت و رفتن به سوی جامعه‌ای مولد، صرفه‌جو و بدون وابستگی به دلارهای نفتی در بودجه، و رشد علمی و صنعتی کشور بر اساس قابلیت‌های واقعی طبیعی ایران. دوم؛ تلاش برای خروج از تحریم و مشارکت عادلانه در صحنه بین‌المللی و حرکت در جهت بین‌المللی‌کردن استانداردهای زندگی و توسعه در کشور.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.