|

از اقتصاد بازار تا جامعه بازاری

سعید ارکان‌زاده‌یزدی

در مواقعی که وسایل حمل‌ونقل عمومی شهری درست کار نمی‌کنند- مثلا تاخیر دارند، شلوغند، تهویه مناسبی ندارند، صدای رادیو راننده بیش از حد، بلند است یا ترمزها بیش از اندازه محکم و ناگهانی است- صدای مردم به اعتراض بلند می‌شود که «این چه بساطی است که راه افتاده» و گاهی راننده، خطاب به معترضان می‌گوید که «آقا اگر ناراحتی، دربست بگیر». معنی این حرف، این است که اگر رضایتی از امکانات تردد عمومی ندارید- بدون درنظر‌گرفتن اینکه وسایل حمل‌ونقل عمومی باید حداقلی از امکانات استاندارد را دارا باشند- شما که معترضید می‌توانید بیشتر پول خرج کنید و راحت‌تر به مقصد برسید؛ اما اگر نمی‌خواهید پول خرج کنید، پس ساکت باشید و مدارا کنید.
از سال‌ها پیش، در ایران منطقِ «اگر ناراحتی، دربست بگیر» حاکم بوده است؛ دولت به اندازه‌ای که عملی شده، امکاناتی در اختیار عموم قرار داده اما برای رسیدن به امکانات اضافی، باید خودِ شهروندان پول خرج می‌کرده‌اند. با این وضع، منطق نسبی بازار در جامعه ایران رواج داشته است؛ بسیاری از امکانات رفاهی، اسباب آسایش مردم، خوردنی‌ها، پوشیدنی‌ها و آینده‌های ایمن، برای کسانی بوده است که دارای ثروت بیشتری بوده‌اند.
اما به نظر می‌رسد که در دو دهه اخیر، ایران از این منطق سنتی بازاری، عبور کرده و به جایی رسیده که ارزش‌هایی که عمدتا کمتر با پول مبادله و حاصل می‌شده‌، با این منطق، محک زده‌ شده‌اند. در گذشته، شاید پزشکان، معلمان و استادان دانشگاه، جزو قشرهایی بودند که حتی برای آنها تقدس قایل می‌شدند و دارای شأن اجتماعی بسیار بالایی بودند؛ اما در دو دهه اخیر، بسیاری کسان می‌توانند پزشکانی را به یاد بیاورند که دیگر ارزش‌های اجتماعی، آنها را ارضا نمی‌کند و به فعالیت‌های تجاری خارج از حرفه خود سرگرم شده‌اند. «پزشکانِ بسازوبفروش» یکی از اصطلاحاتی است که این روزها می‌توان درباره آنها زیاد از این‌وآن شنید. به همین ترتیب، معلمانی که وارد «بیزینس» کلاس خصوصی شده‌اند یا استادان دانشگاهی که وارد «بیزینس» مقاله و پایان‌نامه شده‌اند، شخصیت‌های دور از دسترسی نیستند.
به عبارت روشن‌تر، منطق بازاری دست‌وپای خود را در دو دهه اخیر دراز کرده و به بسیاری از گوشه‌های بکر جامعه سرک کشیده و آنجا را به خود «آلوده»کرده است. یکی از مسایلی که آلوده این منطق شده‌، اخلاق حرفه‌ای بوده که مشاغلی نظیر پزشکی، وکالت، روزنامه‌نگاری و معلمی را که مشاغلی با حساسیت اخلاقی بالا هستند، تحت‌تاثیر قرار داده است. مشکل کلی‌تر این است که ارزش‌های اجتماعی قابل تجارت شده‌اند و با گذر از تونل منطق بازاری، دگرگون شده‌اند. مثلا در گذشته، کارکردن و تلاش‌وکوشش، یک امر مثبت اخلاقی بود اما حالا به نظر می‌رسد که داشتن سرمایه‌، بدلی برای کاروکوشش شده و هر کسی که سرمایه داشته‌ باشد، به طریق اولی می‌تواند کاراترین استعدادها را به استخدام خود درآورد. همین‌طور، مفهوم زرنگی عوض شده و حتی گاهی مترادف با زدوبند قرار گرفته است.
در گذشته، پزشکان، هر بیماری را که به مداوا احتیاج داشت، درمان می‌کردند اما حالا می‌توان دید که حدود 15درصد گردش مالی سلامت، مربوط به زیرمیزی است که عددی حدود هفت تا 10هزارمیلیاردتومان را شامل می‌شود. یعنی پزشک در خدمت کسانی است که از پس زیرمیزی یا هزینه میلیونی بیمارستان خصوصی برمی‌آید. خریدوفروش مدرک تحصیلی و مقاله علمی، نمره دانش‌آموزان، خبر سفارشی یک نهاد اقتصادی در رسانه‌ها یا تبلیغات پنهان به نفع یک شرکت سازنده مواد غذایی در تلویزیون، از نمونه‌های تجارتی‌شدن ارزش‌هایی است که قبلا جزو خطوط قرمز اخلاق حرفه‌ای قرار داشتند و مثل امروز جزو «سختگیری»های برخی اهالی صنوف قرار نمی‌گرفتند.
خریدوفروش ارزش‌های اجتماعی، آنها را دگرگون می‌کند و به یک نوع کالا تبدیل می‌کند و دیگر مردم برای آن، احترام و شأنی را که قبلا قایل بودند، در نظر نخواهند گرفت و تصور می‌کنند به صرف اینکه پول داشته‌ باشند، می‌توانند آنها را زیر پا بگذارند.
وقتی که جامعه، بازاری شد و بسیاری از ارزش‌های اجتماعی به خریدوفروش رسید، پول، قدرت بسیار بیشتری از سابق کسب خواهد کرد.
در جامعه‌ای با اقتصاد بازار، رفاه را با پول می‌شود به دست آورد اما در جامعه‌ای که بازاری شده، پول، بسیاری از گره‌های غیراقتصادی را حل خواهد کرد؛ پول می‌تواند جان آدم‌ها را حفظ کند، همسر بهتری برای فرد انتخاب کند، تحصیلات بالاتری در اختیارش بگذارد، مورد توجه رسانه‌ها قرارش دهد، برایش محبوبیت اجتماعی درست کند، در دیوان‌ها حمایتش کند و آینده را از آن او کند. البته برای این کار، فرد ثروتمند باید مستشار مناسبی نیز برای خرج کردن پول‌ها داشته باشد. وقتی در یک جامعه، پول بتواند بسیاری از این پنجره‌ها و دروازه‌ها را بگشاید، طبیعی است که اهمیت آن نزد مردم پررنگ‌تر می‌شود و بسیاری از عموم، نقطه تمرکز اصلی خود را رسیدن بیشتروبیشتر به پول قرار خواهند داد.
بنابراین عشق به پول به وجود می‌آید و هر کس تمام تلاش خود را خواهد کرد تا به ثروت بیشتری برسد. آن موقع است که نه‌تنها برای راننده یک وسیله حمل‌ونقل عمومی ناکارآمد، بلکه برای مسافران آن نیز، منطق «اگر ناراحتی، دربست بگیر» طبیعی جلوه خواهد کرد.

در مواقعی که وسایل حمل‌ونقل عمومی شهری درست کار نمی‌کنند- مثلا تاخیر دارند، شلوغند، تهویه مناسبی ندارند، صدای رادیو راننده بیش از حد، بلند است یا ترمزها بیش از اندازه محکم و ناگهانی است- صدای مردم به اعتراض بلند می‌شود که «این چه بساطی است که راه افتاده» و گاهی راننده، خطاب به معترضان می‌گوید که «آقا اگر ناراحتی، دربست بگیر». معنی این حرف، این است که اگر رضایتی از امکانات تردد عمومی ندارید- بدون درنظر‌گرفتن اینکه وسایل حمل‌ونقل عمومی باید حداقلی از امکانات استاندارد را دارا باشند- شما که معترضید می‌توانید بیشتر پول خرج کنید و راحت‌تر به مقصد برسید؛ اما اگر نمی‌خواهید پول خرج کنید، پس ساکت باشید و مدارا کنید.
از سال‌ها پیش، در ایران منطقِ «اگر ناراحتی، دربست بگیر» حاکم بوده است؛ دولت به اندازه‌ای که عملی شده، امکاناتی در اختیار عموم قرار داده اما برای رسیدن به امکانات اضافی، باید خودِ شهروندان پول خرج می‌کرده‌اند. با این وضع، منطق نسبی بازار در جامعه ایران رواج داشته است؛ بسیاری از امکانات رفاهی، اسباب آسایش مردم، خوردنی‌ها، پوشیدنی‌ها و آینده‌های ایمن، برای کسانی بوده است که دارای ثروت بیشتری بوده‌اند.
اما به نظر می‌رسد که در دو دهه اخیر، ایران از این منطق سنتی بازاری، عبور کرده و به جایی رسیده که ارزش‌هایی که عمدتا کمتر با پول مبادله و حاصل می‌شده‌، با این منطق، محک زده‌ شده‌اند. در گذشته، شاید پزشکان، معلمان و استادان دانشگاه، جزو قشرهایی بودند که حتی برای آنها تقدس قایل می‌شدند و دارای شأن اجتماعی بسیار بالایی بودند؛ اما در دو دهه اخیر، بسیاری کسان می‌توانند پزشکانی را به یاد بیاورند که دیگر ارزش‌های اجتماعی، آنها را ارضا نمی‌کند و به فعالیت‌های تجاری خارج از حرفه خود سرگرم شده‌اند. «پزشکانِ بسازوبفروش» یکی از اصطلاحاتی است که این روزها می‌توان درباره آنها زیاد از این‌وآن شنید. به همین ترتیب، معلمانی که وارد «بیزینس» کلاس خصوصی شده‌اند یا استادان دانشگاهی که وارد «بیزینس» مقاله و پایان‌نامه شده‌اند، شخصیت‌های دور از دسترسی نیستند.
به عبارت روشن‌تر، منطق بازاری دست‌وپای خود را در دو دهه اخیر دراز کرده و به بسیاری از گوشه‌های بکر جامعه سرک کشیده و آنجا را به خود «آلوده»کرده است. یکی از مسایلی که آلوده این منطق شده‌، اخلاق حرفه‌ای بوده که مشاغلی نظیر پزشکی، وکالت، روزنامه‌نگاری و معلمی را که مشاغلی با حساسیت اخلاقی بالا هستند، تحت‌تاثیر قرار داده است. مشکل کلی‌تر این است که ارزش‌های اجتماعی قابل تجارت شده‌اند و با گذر از تونل منطق بازاری، دگرگون شده‌اند. مثلا در گذشته، کارکردن و تلاش‌وکوشش، یک امر مثبت اخلاقی بود اما حالا به نظر می‌رسد که داشتن سرمایه‌، بدلی برای کاروکوشش شده و هر کسی که سرمایه داشته‌ باشد، به طریق اولی می‌تواند کاراترین استعدادها را به استخدام خود درآورد. همین‌طور، مفهوم زرنگی عوض شده و حتی گاهی مترادف با زدوبند قرار گرفته است.
در گذشته، پزشکان، هر بیماری را که به مداوا احتیاج داشت، درمان می‌کردند اما حالا می‌توان دید که حدود 15درصد گردش مالی سلامت، مربوط به زیرمیزی است که عددی حدود هفت تا 10هزارمیلیاردتومان را شامل می‌شود. یعنی پزشک در خدمت کسانی است که از پس زیرمیزی یا هزینه میلیونی بیمارستان خصوصی برمی‌آید. خریدوفروش مدرک تحصیلی و مقاله علمی، نمره دانش‌آموزان، خبر سفارشی یک نهاد اقتصادی در رسانه‌ها یا تبلیغات پنهان به نفع یک شرکت سازنده مواد غذایی در تلویزیون، از نمونه‌های تجارتی‌شدن ارزش‌هایی است که قبلا جزو خطوط قرمز اخلاق حرفه‌ای قرار داشتند و مثل امروز جزو «سختگیری»های برخی اهالی صنوف قرار نمی‌گرفتند.
خریدوفروش ارزش‌های اجتماعی، آنها را دگرگون می‌کند و به یک نوع کالا تبدیل می‌کند و دیگر مردم برای آن، احترام و شأنی را که قبلا قایل بودند، در نظر نخواهند گرفت و تصور می‌کنند به صرف اینکه پول داشته‌ باشند، می‌توانند آنها را زیر پا بگذارند.
وقتی که جامعه، بازاری شد و بسیاری از ارزش‌های اجتماعی به خریدوفروش رسید، پول، قدرت بسیار بیشتری از سابق کسب خواهد کرد.
در جامعه‌ای با اقتصاد بازار، رفاه را با پول می‌شود به دست آورد اما در جامعه‌ای که بازاری شده، پول، بسیاری از گره‌های غیراقتصادی را حل خواهد کرد؛ پول می‌تواند جان آدم‌ها را حفظ کند، همسر بهتری برای فرد انتخاب کند، تحصیلات بالاتری در اختیارش بگذارد، مورد توجه رسانه‌ها قرارش دهد، برایش محبوبیت اجتماعی درست کند، در دیوان‌ها حمایتش کند و آینده را از آن او کند. البته برای این کار، فرد ثروتمند باید مستشار مناسبی نیز برای خرج کردن پول‌ها داشته باشد. وقتی در یک جامعه، پول بتواند بسیاری از این پنجره‌ها و دروازه‌ها را بگشاید، طبیعی است که اهمیت آن نزد مردم پررنگ‌تر می‌شود و بسیاری از عموم، نقطه تمرکز اصلی خود را رسیدن بیشتروبیشتر به پول قرار خواهند داد.
بنابراین عشق به پول به وجود می‌آید و هر کس تمام تلاش خود را خواهد کرد تا به ثروت بیشتری برسد. آن موقع است که نه‌تنها برای راننده یک وسیله حمل‌ونقل عمومی ناکارآمد، بلکه برای مسافران آن نیز، منطق «اگر ناراحتی، دربست بگیر» طبیعی جلوه خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.