احسان بخشنده:تفاوتهای استفاده از شبکههای اجتماعی در ایران و جهان
دکتر احسان بخشنده مدرس ارتباطات و استاد مدعو دانشگاه تهران در رشته ارتباطات نیز دیگر استادی است که با پرسشهایی در همین زمینه به سراغ او رفتهایم. در ادامه پرسشهای «شرق» و پاسخهای دکتر بخشنده آمده است.
برخی از مسوولان یا منتقدان داخلی شبکههای اجتماعی اعم از فیسبوک و توییتر و... تا شبکههای پیامرسان اینترنتی مانند وایبر و واتسآپ و تلگرام و... معتقدند در ایران مردم شبکههای اجتماعی را بیش از حد جدی گرفتهاند، این درحالیاست که در کشورهای توسعهیافته میزان استفاده و استقبال مردم از این شبکهها به اندازه ایران نیست. آیا واقعا به نسبت میانگین دسترسی به اینترنت و ابزارهای آن، تفاوت معناداری بین حضور و استفاده ایرانیان از این شبکهها با کاربران در کشورهای توسعهیافته وجود دارد؟
سوال جالب و مهمی است. البته برای پاسخ دقیق به این سوال (یعنی تعیین تفاوت معنیدار) نیاز به پژوهش علمی در این حوزه است. اما در کل تجربه و مشاهدات شخصی من از وقایع اجتماعی و سیاسی در کشور نشان میدهد در ایران، مردم شبکههای اجتماعی و بهطورکلی فناوریهای نوین ارتباطی را آنگونه که مردم کشورهای توسعهیافته استفاده میکنند، استفاده نمیکنند؛ بهعنوان نمونه در مراسم ترحیم مرتضی پاشایی مقابل تالار وحدت هنگام تشییع پیکر هنرمند درگذشته، تقریبا تمامی افرادی که نزدیک تابوت وی بودند، گوشیهای موبایل خود را بیرون آورده و مشغول تصویربرداری بودند؛ بدون داشتن حالتی که گویای ناراحتی یا عزاداری آنها باشد. به اعتقاد من این صحنه را کمتر در کشورهای توسعهیافته میتوان دید. شخصا معتقدم در آن کشورها به اندازه ایرانیها از این فناوریها استفاده نمیکنند یا حداقل استفاده نابجا نمیکنند. در کشور ما افراد به صورت همزمان گاهی در پنج شبکه اجتماعی یا شبکههای پیامرسان اینترنتی مانند وایبر و ای مسج و... عضو هستند.
دلیل این رویکرد متفاوت و استقبال بالا از این شبکههای اجتماعی در ایران چیست، مثلا چرا میزان استفاده و صرف زمان در این شبکهها توسط کاربران ایرانی بیشتر از دیگر کشورهاست؟
از لحاظ جامعهشناختی، باید بافت جمعیتی، اجتماعی و فرهنگی ایران مورد بررسی قرار بگیرد. بر اساس آمارها بیش از یکچهارم جمعیت (15 تا 24سال) کشور ما (حدود 20میلیوننفر) جوان است و این جمعیت جوان در دنیایی که اکنون «شبکهای» شده است نیازهای خاص خود را دارد. با پیشرفت فناوریهای نوین ارتباطی، نیاز به استفاده از این فناوریها نیز پیشرفت میکند و طبیعی است که جمعیت جوان و تعداد زیاد آن باعث تغییراتی در الگوی مصرف شبکههای اجتماعی شود. ازلحاظ اجتماعی نیز جمعیت جوان ما ممکن است محدودیتهایی در ابراز احساسات و در مواقعی در ارتباط احساس کند و برای جبران این خلأ به شبکههای اجتماعی متعدد روی بیاورد. از بعد فرهنگی نیز همانند بسیاری از فناوریهای نوین دیگر، فرهنگ استفاده از آن برای بسیاری از افراد جامعه شرح داده نشده است.
اگر بخواهیم از بعد رسانهای به موضوع نگاه کنیم، آیا میتوان گفت بخشی از اقبال عمومی بالا به این شبکههای اجتماعی در ایران ناشی از کماعتمادی مخاطبان نسبت به رسانههای رسمی است و مخاطبان با عضویت در این شبکهها، خود بهدنبال تولید خبر یا دستیابی به منابع دست اول اخبار هستند؟
تصور میکنم کاربران ایرانی برای دستیابی به اخبار (معمولا سخت خبر) به شبکههای اجتماعی مراجعه نمیکنند. البته برای آگاهی از نرم خبر و اخبار اصطلاحا «زرد» مراجعات فراوانی به شبکههای اجتماعی در ایران انجام میشود. معمولا هدف از این مراجعات، سرگرمی و گاهی اوقات، شایعهسازی است. در اینکه مردم نسبت به برخی رسانهها کماعتماد هستند شکی نیست اما بعید به نظر میرسد مردم بهایندلیل به شبکههای اجتماعی روی بیاورند. مردم ممکن است برای خبرگیری به سایتهای خبری مختلف مراجعه کنند اما شبکههای اجتماعی را برای اهداف دیگر همچون سرگرمی، برقراری ارتباط، وقتگذرانی، ایجاد بحث و گفتوگو و دوستیابی استفاده میکنند.
یکی از نمونههای مثالزدنی که منتقدان همیشه به آن استناد میکنند حملهها و لشکرکشیهای فیسبوکی و گاه بیدلیل به صفحات افراد مشهور است، مثل حمله به صفحه پپسی و ناسا برای شایعهانداختن لوگوی این شرکت بر کره ماه، حمله به صفحه لیونل مسی، حمله به صفحه خانم مجری قرعهکشی جام جهانی و جدیدترین مورد حمله به صفحه داور بازی ایران و عراق در جام ملتها و موارد بسیار دیگر؛ آیا این رفتار و ویژگی فقط مختص کاربران ایرانی شبکههای اجتماعی است یا مشابه آن در دیگر جاهای دنیا هم رواج دارد؟
نه، اینگونه رفتارها و استفاده همگانی از شبکههای اجتماعی برای انتشار موضوع یا ابراز احساسات و اعتراض یا طرفداری به کاربران ایرانی محدود نیست و در دیگرکشورها نمونههای فراوانی از این لشکرکشیها وجود دارد. مثلا اخیرا رییسجمهور آرژانتین با گذاشتن یک مطلب طنزآمیز درباره چین روی صفحه توییتر خود، انتقاد شدید کاربران را برانگیخت و تنها چند دقیقه پس از ارسال آن، مجبور به عذرخواهی شد درحالیکه صفحه توییتر رییسجمهور آرژانتین به طور دایمی بیش از سهمیلیون بازدیدکننده دارد. در نمونه دیگر در ترکیه، دولت یکی از چهرههای محبوب را به دلیل توهین به رییسجمهور آن کشور در اینستاگرام بازداشت کرد. این موضوع باعث شد میلیونها کاربر اینستاگرام به این بازداشت، اعتراض و پلیس را مجبور به آزادی آن دختر کنند.
اساسا رویکرد دولتها و حکومتها در دیگر کشورهای جهان بهخصوص در کشورهای غربی به شبکههای اجتماعی چگونه است؟ میدانیم که تاکنون دستکم در فرانسه، آمریکا، انگلستان، اسپانیا و چند کشور دیگر پیریزی برخی اعتراضات و جنبشهای مدنی در همین شبکههای اجتماعی ریخته شد و شکل گرفت، اما با این حال از فیلترشدن این شبکهها خبری نشد. دلیل این رویکرد متفاوت به نظرتان چیست؟
به نظر من این رویکرد تا حدودی متفاوت نیست. در تظاهرات سال گذشته در یکی از همین کشورها در اعتراض به قتل یک جوان سیاهپوست دولت، شبکههای اجتماعی و ارتباطاتی را قطع کرد و اکنون دنبال آن است تا مجوزی برای اعمال محدودیت در مواقع ضروری گرفته تا این شبکهها را در مواقع لزوم بهطور کامل قطع کند. در کشورهایی که نام بردید برخی شبکهها و سایتها به دلایل گوناگون از جمله بهدلایل امنیتی و اخلاقی فیلتر هستند.
دکتر احسان بخشنده مدرس ارتباطات و استاد مدعو دانشگاه تهران در رشته ارتباطات نیز دیگر استادی است که با پرسشهایی در همین زمینه به سراغ او رفتهایم. در ادامه پرسشهای «شرق» و پاسخهای دکتر بخشنده آمده است.
برخی از مسوولان یا منتقدان داخلی شبکههای اجتماعی اعم از فیسبوک و توییتر و... تا شبکههای پیامرسان اینترنتی مانند وایبر و واتسآپ و تلگرام و... معتقدند در ایران مردم شبکههای اجتماعی را بیش از حد جدی گرفتهاند، این درحالیاست که در کشورهای توسعهیافته میزان استفاده و استقبال مردم از این شبکهها به اندازه ایران نیست. آیا واقعا به نسبت میانگین دسترسی به اینترنت و ابزارهای آن، تفاوت معناداری بین حضور و استفاده ایرانیان از این شبکهها با کاربران در کشورهای توسعهیافته وجود دارد؟
سوال جالب و مهمی است. البته برای پاسخ دقیق به این سوال (یعنی تعیین تفاوت معنیدار) نیاز به پژوهش علمی در این حوزه است. اما در کل تجربه و مشاهدات شخصی من از وقایع اجتماعی و سیاسی در کشور نشان میدهد در ایران، مردم شبکههای اجتماعی و بهطورکلی فناوریهای نوین ارتباطی را آنگونه که مردم کشورهای توسعهیافته استفاده میکنند، استفاده نمیکنند؛ بهعنوان نمونه در مراسم ترحیم مرتضی پاشایی مقابل تالار وحدت هنگام تشییع پیکر هنرمند درگذشته، تقریبا تمامی افرادی که نزدیک تابوت وی بودند، گوشیهای موبایل خود را بیرون آورده و مشغول تصویربرداری بودند؛ بدون داشتن حالتی که گویای ناراحتی یا عزاداری آنها باشد. به اعتقاد من این صحنه را کمتر در کشورهای توسعهیافته میتوان دید. شخصا معتقدم در آن کشورها به اندازه ایرانیها از این فناوریها استفاده نمیکنند یا حداقل استفاده نابجا نمیکنند. در کشور ما افراد به صورت همزمان گاهی در پنج شبکه اجتماعی یا شبکههای پیامرسان اینترنتی مانند وایبر و ای مسج و... عضو هستند.
دلیل این رویکرد متفاوت و استقبال بالا از این شبکههای اجتماعی در ایران چیست، مثلا چرا میزان استفاده و صرف زمان در این شبکهها توسط کاربران ایرانی بیشتر از دیگر کشورهاست؟
از لحاظ جامعهشناختی، باید بافت جمعیتی، اجتماعی و فرهنگی ایران مورد بررسی قرار بگیرد. بر اساس آمارها بیش از یکچهارم جمعیت (15 تا 24سال) کشور ما (حدود 20میلیوننفر) جوان است و این جمعیت جوان در دنیایی که اکنون «شبکهای» شده است نیازهای خاص خود را دارد. با پیشرفت فناوریهای نوین ارتباطی، نیاز به استفاده از این فناوریها نیز پیشرفت میکند و طبیعی است که جمعیت جوان و تعداد زیاد آن باعث تغییراتی در الگوی مصرف شبکههای اجتماعی شود. ازلحاظ اجتماعی نیز جمعیت جوان ما ممکن است محدودیتهایی در ابراز احساسات و در مواقعی در ارتباط احساس کند و برای جبران این خلأ به شبکههای اجتماعی متعدد روی بیاورد. از بعد فرهنگی نیز همانند بسیاری از فناوریهای نوین دیگر، فرهنگ استفاده از آن برای بسیاری از افراد جامعه شرح داده نشده است.
اگر بخواهیم از بعد رسانهای به موضوع نگاه کنیم، آیا میتوان گفت بخشی از اقبال عمومی بالا به این شبکههای اجتماعی در ایران ناشی از کماعتمادی مخاطبان نسبت به رسانههای رسمی است و مخاطبان با عضویت در این شبکهها، خود بهدنبال تولید خبر یا دستیابی به منابع دست اول اخبار هستند؟
تصور میکنم کاربران ایرانی برای دستیابی به اخبار (معمولا سخت خبر) به شبکههای اجتماعی مراجعه نمیکنند. البته برای آگاهی از نرم خبر و اخبار اصطلاحا «زرد» مراجعات فراوانی به شبکههای اجتماعی در ایران انجام میشود. معمولا هدف از این مراجعات، سرگرمی و گاهی اوقات، شایعهسازی است. در اینکه مردم نسبت به برخی رسانهها کماعتماد هستند شکی نیست اما بعید به نظر میرسد مردم بهایندلیل به شبکههای اجتماعی روی بیاورند. مردم ممکن است برای خبرگیری به سایتهای خبری مختلف مراجعه کنند اما شبکههای اجتماعی را برای اهداف دیگر همچون سرگرمی، برقراری ارتباط، وقتگذرانی، ایجاد بحث و گفتوگو و دوستیابی استفاده میکنند.
یکی از نمونههای مثالزدنی که منتقدان همیشه به آن استناد میکنند حملهها و لشکرکشیهای فیسبوکی و گاه بیدلیل به صفحات افراد مشهور است، مثل حمله به صفحه پپسی و ناسا برای شایعهانداختن لوگوی این شرکت بر کره ماه، حمله به صفحه لیونل مسی، حمله به صفحه خانم مجری قرعهکشی جام جهانی و جدیدترین مورد حمله به صفحه داور بازی ایران و عراق در جام ملتها و موارد بسیار دیگر؛ آیا این رفتار و ویژگی فقط مختص کاربران ایرانی شبکههای اجتماعی است یا مشابه آن در دیگر جاهای دنیا هم رواج دارد؟
نه، اینگونه رفتارها و استفاده همگانی از شبکههای اجتماعی برای انتشار موضوع یا ابراز احساسات و اعتراض یا طرفداری به کاربران ایرانی محدود نیست و در دیگرکشورها نمونههای فراوانی از این لشکرکشیها وجود دارد. مثلا اخیرا رییسجمهور آرژانتین با گذاشتن یک مطلب طنزآمیز درباره چین روی صفحه توییتر خود، انتقاد شدید کاربران را برانگیخت و تنها چند دقیقه پس از ارسال آن، مجبور به عذرخواهی شد درحالیکه صفحه توییتر رییسجمهور آرژانتین به طور دایمی بیش از سهمیلیون بازدیدکننده دارد. در نمونه دیگر در ترکیه، دولت یکی از چهرههای محبوب را به دلیل توهین به رییسجمهور آن کشور در اینستاگرام بازداشت کرد. این موضوع باعث شد میلیونها کاربر اینستاگرام به این بازداشت، اعتراض و پلیس را مجبور به آزادی آن دختر کنند.
اساسا رویکرد دولتها و حکومتها در دیگر کشورهای جهان بهخصوص در کشورهای غربی به شبکههای اجتماعی چگونه است؟ میدانیم که تاکنون دستکم در فرانسه، آمریکا، انگلستان، اسپانیا و چند کشور دیگر پیریزی برخی اعتراضات و جنبشهای مدنی در همین شبکههای اجتماعی ریخته شد و شکل گرفت، اما با این حال از فیلترشدن این شبکهها خبری نشد. دلیل این رویکرد متفاوت به نظرتان چیست؟
به نظر من این رویکرد تا حدودی متفاوت نیست. در تظاهرات سال گذشته در یکی از همین کشورها در اعتراض به قتل یک جوان سیاهپوست دولت، شبکههای اجتماعی و ارتباطاتی را قطع کرد و اکنون دنبال آن است تا مجوزی برای اعمال محدودیت در مواقع ضروری گرفته تا این شبکهها را در مواقع لزوم بهطور کامل قطع کند. در کشورهایی که نام بردید برخی شبکهها و سایتها به دلایل گوناگون از جمله بهدلایل امنیتی و اخلاقی فیلتر هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.