|

گفت‌وگوی «شرق» با دکتر «محمود عثمان» نماینده کُرد مجلس نمایندگان عراق:

اتحاد، تنها راه ازبین‌بردن داعش

محمدعلی دستمالی

دکتر محمود عثمان در سال 1938 در خانواده‌ای فقیر در شهر کوچک «پینجوین» کردستان عراق به دنیا آمد. در 17سالگی و در دوران دبیرستان به عضویت حزب دموکرات کردستان درآمد. در سال 1956 و در حال تحصیل در رشته پزشکی دانشگاه بغداد، دبیر اتحادیه دانشجویان کُرد شد. در سال 1961 با رتبه عالی، تحصیل در رشته طب را به پایان رساند و دوسال پس از آن به کوه‌های کردستان رفت و به عنوان پیشمرگه و پزشک به نیروهای «ملامصطفی بارزانی» نخستین رهبر حزب «دموکرات کردستان عراق» پیوست. او خیلی زود نزد ملامصطفی اعتبار یافت و در سال 1964 به عنوان یکی از سران انقلاب کردهای عراقی انتخاب شد و در سال‌های 1965 تا 1967 به عنوان نماینده جنبش کردها به اروپا و آمریکا رفت. تا سال 1975 همواره به عنوان مترجم، پزشک و مشاور در کنار ملامصطفی بود. او سپس به عنوان رییس هیات مذاکره‌کننده کردها با بغداد انتخاب شده و چندین‌بار با صدام‌حسین و معاونان او مذاکره کرد. دکتر محمود در سال 1972 با مرحوم ادریس بارزانی فرزند ارشد ملامصطفی، مخفیانه به آمریکا رفت تا روابط جنبش کردها با واشنگتن را شکل بدهد. پس از درهم‌شکسته‌شدن جنبش ملامصطفی، به کردستان عراق بازگشت و در سال 1979حزب سوسیالیست کردستان را تاسیس کرد. او همچنان در صحنه سیاسی به فعالیت خود ادامه داد و به مدت هفت‌سال به عنوان میانجی، تلاش کرد به اختلافات داخلی احزاب کردستان عراق پایان دهد. در سال 2002 در کنفرانس نیروهای اپوزیسیون عراقی در لندن نقش مهمی در هموارسازی مسیر از میان‌برداشتن رژیم بعث ایفا کرد و در سال 2003 به عنوان یکی از اعضای شورای حکمرانی عراق انتخاب شد. او از سال 2005 تاکنون به عنوان یکی از اعضای ائتلاف میهنی کردها، در مجلس عراق در بغداد، به عنوان نماینده فعالیت می‌کند.

شما از نیم‌قرن پیش تاکنون در عراق مشغول فعالیت سیاسی هستید. طی این‌مدت، تحولات تاریخی مهمی در عراق روی داده‌اند. ارزیابی شما از شرایط کنونی کشورتان چیست؟
من از دوران اقتدار پادشاه در عراق، تاکنون مشغول فعالیت سیاسی هستم و پس از روی‌دادن آن کودتای نظامی و سر برآوردن رژیم خونخوار صدام حسین تا دوره‌های دیگری همچون سقوط رژیم صدام و تحولات اخیر، همواره در این کشور، چیزی به نام ثبات و امنیت وجود نداشته است. عراق، درگیر مشکلات بزرگی است. همواره خواسته‌اند مشکلات این کشور را با راهکار نظامی حل کنند و چنین چیزی شدنی نیست. عراق هنوز هم ثبات لازم را پیدا نکرده و متاسفانه با معضلات حل‌نشده فراوانی دست‌به‌گریبان است.
جدی‌ترین و مهم‌ترین دلیل بی‌ثباتی در عراق چیست؟
میلاد کشوری به نام عراق، طبیعی نبوده و این کشور عمر چندانی ندارد. به عنوان مثال، انگلیسی‌ها تلاش کردند با توسل به زور و دیگر راهکارها، کردها را به عراق بچسبانند. شیعه و سنی هم مشکلاتی داشته و دارند که هیچ‌گاه حل نشده‌اند. از این گذشته، هم کشورهای مجاور و هم کشورهای خارج از منطقه، همواره در اوضاع و احوال عراق اثرگذار و مداخله‌گر بوده‌اند. مسوولان هم به دنبال شناخت، تعامل و گفت‌وگو نبوده‌اند و همواره بنا بر این بوده که یکی، دیگری را شکست دهد. از این منظر می‌توان گفت عراق نسبت به کشورهای دیگر جهان سوم، معضلات عمیق‌تر و پیچیده‌تری دارد و از آنجایی که عمر این کشور، کمتر از یکصدسال است، بسیاری از مشکلات، هنوز هم به قوت خودشان باقی هستند. اگر چنین عواملی در میان نبودند، کشور نفتی و ثروتمندی به نام عراق، باید الان در جایگاه خوب و مثبتی بود.
اصلی‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده عراق، شیعیان، سنی‌ها و کردها هستند. به اعتقاد شما، کدام نقاط مشترک، می‌تواند باعث اتحاد و انسجام این عناصر شود؟ آیا راهبرد خاصی وجود دارد که براساس آن، عناصر مزبور متحد شوند؟
والله به نظر من، این عناصر یکی نمی‌شوند. قانون‌اساسی عراق تا حدی این عناصر را به‌هم پیوند زده و از این گذشته، توافقنامه‌هایی بین کردها و بغداد و دیگر عناصر امضا شده‌اند. اما باید پرسید: آیا به قانون و همچنین به توافقات موجود، عمل شده است؟ خیر. متاسفانه عمل نشده است. در نتیجه نیروهای سیاسی و مذهبی در نقطه‌ای به نام منافع ملی، با همدیگر متحد شده‌اند.
هم‌اکنون کشورهایی همچون آمریکا، ایران و ترکیه هرکدام به‌نوعی، در عراق نقش خاصی دارند و اثرگذاری‌های بعضی از این کشورها نیز مشکلات دیگری به وجود می‌آورد چراکه بدون‌شک منافع این کشورها یکی نیست. این مساله نیز موجب شده عراق دچار مشکلات بیشتری شود.
آمریکا در عراق چه رویکردی دارد؟ ارزیابی کلی شما از نقش آمریکا در عراق چیست؟
نه‌تنها در عراق، بلکه در هرجای جهان که آمریکایی‌ها، با نیروی نظامی وارد میدان شده‌اند، مشکلات بزرگی برای مردم آن کشورها به وجود آمده است. ممکن است آنان به برخی نیروها کمک کرده و برخی اقدامات خاص هم انجام داده باشند، اما در نهایت، نتوانسته‌اند مشکلات موجود را حل کنند و حضور و اثرگذاری خود آنان نیز مشکلات دیگری به وجود آورده است. چراکه شناخت دقیقی از کشورهای دیگر ندارند و تنها با اتکا به قدرت نظامی و فناوری، قدم برداشته‌اند و وقتی که وارد یک کشور شده و آنجا را ترک می‌کنند، مشکلات بزرگی را پشت‌سر خود بر جای می‌گذارند. نمونه و مصادیق بسیاری برای این رویکرد آمریکا وجود دارد که عراق فقط یکی از آنهاست. در کل معتقدم هرگونه مداخله خارجی، برای آینده عراق دردسرساز است.
ایران و ترکیه در صحنه عراق، دارای قدرت اثرگذاری هستند. به نظر می‌رسد گونه‌ای از رقابت بین این دوکشور وجود دارد که در صحنه عراق نیز قابل مشاهده است. به نظر شما رقابت بین ایران و ترکیه به چه فرجامی می‌رسد؟
به نظر من این رقابت همچنان ادامه پیدا می‌کند. ترکیه از نظر اقتصادی و قدرت در دست‌گرفتن بازار عراق، نسبت به ایران از وضعیت بهتر و مطلوب‌تری برخوردار است. از نظر سیاسی، آنکارا تلاش می‌کند با سنی‌های عراق رابطه خوبی داشته باشد. اردوغان مانند یک سلطان رفتار می‌کند و در رویای احیای امپراتوری عثمانی است. آنها می‌خواهند همه اهل‌سنت خاورمیانه را با خود همراه کنند و البته در این مسیر موفق نبوده‌اند. اما ایران در عراق، از نفوذ سیاسی بسیار عمیق‌تری برخوردار است و از دیرباز با همه عناصر اپوزیسیون در عراق ارتباط داشته و از آنان حمایت کرده است. طبیعتا در عراق، شیعه از قدرت فراوانی برخوردار است و ایران نیز با شیعه و همچنین با کردها روابط مستحکمی دارد. بنابراین می‌توان گفت در صحنه رقابت ایران و ترکیه در عراق، نفوذ سیاسی و امنیتی ازآن ایران و قدرت اقتصادی در دست ترکیه است.
در شرایط کنونی، کردها و به‌ویژه حکومت اقلیم کردستان عراق و حزب دموکرات کردستان، به ترکیه نزدیک‌تر شده‌اند و روابط بین آنها و ترکیه، بیشتر از رابطه‌ای است که با ایران دارند. شما این وضعیت را چگونه تحلیل می‌کنید؟
بله، رابطه بیشتر شده است. اما چنین چیزی دلیل اقتصادی و نفتی دارد. من معتقدم ترکیه به کردها اعتماد ندارد و نمی‌خواهد با کردها همکاری و تعامل داشته باشد. آنکارا کردهای خود را تروریست قلمداد می‌کند و با کردهای خارج از مرزهای خود، تنها به این دلیل ارتباط برقرار می‌کند که منافع اقتصادی و امنیتی خود را تامین کند و من معتقدم کردها باید هوشیار باشند و به ترکیه اعتماد نکنند. نمی‌توان برای یک رابطه استراتژیک و درازمدت، روی ترکیه حساب باز کرد. ترکیه هم‌اکنون از داعش حمایت می‌کند و این در حالی است که داعش، اصلی‌ترین دشمن ما کردهاست. شاید بتوان گاه در بالانس و موازنه روابط و در بحث رابطه با بغداد به ترکیه نزدیک شد و از آن به عنوان جایگزین موقت بهره برد، اما چنین چیزی نباید جنبه استراتژیک و درازمدت داشته باشد.
آیا موقعیت جغرافیایی اقلیم کردستان عراق، در این مساله تاثیرگذار است؟
بله، متاسفانه ما از منظر جغرافیای سیاسی در شرایط خوبی قرار نگرفته‌ایم. سرزمین ما بین ترکیه، ایران، عراق و سوریه قرار گرفته و همین‌مساله، ناچاری‌های سیاسی خاصی را بر ما تحمیل می‌کند. هرکدام از این کشورهای مجاور، منافع و مصالح خاص خود را دارند و به‌ویژه در شرایطی که ما با بغداد، دچار اختلاف شده‌ایم، دشواری‌های دیگری هم بر سر راه ما قرار گرفته است. می‌دانید قلمرو سیاسی دوحزب اصلی اقلیم به گونه‌ای است که قلمرو حزب اتحادیه میهنی (به رهبری مام‌جلال طالبانی) همسایه ایران و قلمرو حزب دموکرات کردستان (به رهبری مسعود بارزانی) در مجاورت ترکیه است و این ویژگی جغرافیایی، بر سیاست خارجی این دوحزب اثرگذار است. اگر این احزاب می‌توانستند مشکلات و اختلافات خود را با بغداد حل کنند، ناچار نمی‌شدند از دیگران کمک بخواهند. در کل باید بپذیریم ناچاری‌های جغرافیای سیاسی، کاری کرده که ما اگر بخواهیم با اروپا رابطه برقرار کنیم، باید از طریق کشور مجاور عمل کنیم. الان ما دارای دوفرودگاه بزرگ در دوشهر اربیل و سلیمانیه هستیم اما اجازه پرواز و برج مراقبت در بغداد است و نمی‌توان در انتقال کالا و انسان، به شیوه مستقل عمل کرد.
شما روابط نزدیکی با ملامصطفی بارزانی داشته‌اید. لطفا درباره آن دوران به اختصار برایمان صحبت کنید.
من از سال 1963 تا 1976 و شکست جنبش کُردی، با ملامصطفی همراه بودم. به عنوان عضو کمیته سیاسی، مترجم و پزشک، با ایشان ارتباط نزدیک داشتم. از هرلحاظ نزدیک بودیم. در چندین‌سفر خارجی با او همراه بودم و همکاری‌های فراوانی داشتیم.
ملامصطفی در کل از نظر سیاسی و شخصیتی، چگونه فردی بود؟
پیش از هرچیز باید بگویم انسان بسیار باتجربه‌ای بود. هم در کردستان عراق، هم در دوران جمهوری مهاباد در سال 1946 میلادی، تجارب بزرگی را پشت‌سر گذاشته بود. می‌دانید در آن دوران همراه با 600نفر از نیروهای پیشمرگه تحت امر خود، به مدت 52روز، از طریق مرز ایران و عراق خود را به روسیه رساند. طی این مسیر سخت و طولانی، یک رویداد تاریخی بی‌نظیر بوده است. انسان متواضع و ساده‌زیستی بود. او رهبر حزب بود اما با همه اقشار و گروه‌های جامعه به‌راحتی ارتباط برقرار می‌کرد.
به اعتقاد شما، ملامصطفی در رهبری حزب و هدایت جنبش کُردی، نسبت به شرایط آن دوران، یک فرد دموکرات بود؟
جنبش ما در آن دوران، حرکتی مسلحانه بود. قاعدتا نمی‌توان انتظار داشت رهبر یک جریان مسلحانه، در رفتار حزبی خود، به‌طور کامل براساس قواعد دموکراتیک عمل کند. به نظر من براساس شرایط حاکم بر یک جنبش مسلح، رفتار خوبی با اطرافیان خود داشت.
در سده بیستم در کردستان عراق، شاهد بروز نسل‌های مختلفی از سیاستمداران و رهبران کُرد هستیم و به عنوان مثال شیخ‌محمود برزنجی، پیش از ملامصطفی فعالیت کرده، پس از ملامصطفی نیز افرادی همچون ابراهیم احمد و مام‌جلال طالبانی و بعدها نیز افراد دیگری همچون مسعود بارزانی، نوشیروان مصطفی، برهم صالح، نیچروان بارزانی و دیگران به صحنه آمده‌اند. اگر بخواهید در این روند تاریخی، ملامصطفی را با نسل پیش و پس از او مقایسه کنید، چه نتیجه‌ای به دست می‌آورید؟
هرکدام از آنها در دوره‌ای و براساس شرایط خاص آن دوره عمل کرده‌اند، مثلا شیخ‌محمود در دهه سوم سده بیستم، به عنوان پادشاه کردستان عراق شناخته شده و براساس توانمندی‌های خود، نقشی را ایفا کرده است. در ترکیه نیز شیخ‌سعید پیران و در ایران، قاضی محمد، هرکدام نقش خاص خود را ایفا کرده‌اند. اما اگر چنین مقایسه‌ای انجام دهیم، به نظر من، افرادی که بعد از ملامصطفی به صحنه آمده‌اند، به اندازه او، قدرتمند نبودند و شاید، ملامصطفی برای کردها مناسب‌تر و توانمندتر بود. البته اختلافات داخلی هم در مسایل سیاسی کردها، تاثیر مخرب فراوانی گذاشته است، مثلا در همان دوران، ملامصطفی با ابراهیم احمد و مام‌جلال طالبانی دچار اختلاف شد، بعدها حزب دموکرات و حزب اتحادیه میهنی روی هم سلاح کشیدند و جنگ برادرکشی درگرفت، همچنین بین پ‌ک‌ک و حزب دموکرات و بعدها بین پ‌ک‌ک و اتحادیه، جنگ درگرفت و این مسایل، روی همه معیارها تاثیر گذاشته است. در کل می‌توانم بگویم تا آنجایی که من ملامصطفی را از نزدیک شناخته و با او کار کرده‌ام، می‌دانم با اطرافیان رایزنی می‌کرد، در میان مردم بود، روستابه‌روستا با مردم صحبت می‌کرد و نظرات آنان را جویا می‌شد اما در برابر مخالفانش هم کوتاه نمی‌آمد و با آنان برخورد می‌کرد.
در دوران مذاکره و گفت‌وگو با صدام حسین، شما مذاکره‌کننده ارشد کردها بودید. لطفا درباره تجارب و برداشت‌های خود در آن دوران، برایمان صحبت کنید.
از 52سال پیش در مذاکرات کردها و بغداد، نقش داشته‌ام. نقش مهم من در سال 1970 بود. من رییس هیات مذاکره‌کننده کردها بودم و توافقنامه کردها و بغداد در آن دوران امضا شد و حق اتونومی را برای کردها پذیرفتند اما بعدا زیر حرفشان زدند. از آن دوران تا حالا، بین ما و بغداد، سه‌مشکل و اختلاف اصلی وجود داشته است: 1- مساله مرزها و تعیین قلمرو مناطق کردها که در این حوزه، اختلاف نظر مهمی به نام کرکوک وجود دارد. 2- مساله چندوچون سازماندهی نیروهای پیشمرگه و شاکله دفاعی و نظامی. 3- مساله اقتصاد و نفت.
شما بارها از نزدیک با صدام دیدار کرده‌اید. صدام چگونه فردی بود؟
به اعتقاد من، صدام فردی دوشخصیتی بود. خیلی وقت‌ها پشت میز مذاکره، آرام و خونسرد برخورد می‌کرد، حرف‌ها و خواسته‌های ما را می‌پذیرفت، صبورانه به سخنان ما گوش می‌داد. وانمود می‌کرد حرف ما را قبول می‌کند. اما در همان لحظات هم خب می‌دانستیم او شخصیت دیگری هم دارد که به‌راحتی دستور اعدام و شکنجه می‌دهد و چندین‌بار دستور داده بود مخالفانش را به قصر دعوت کرده و در فنجان قهوه آنها سم بریزند. بنابراین دووجه متمایز داشت. صدام یک عنصر خطرناک، مجرم و چندلایه و پر از تناقض بود.
شاید مناسب‌ترین گزینه این باشد که پس از صدام، در مورد داعش صحبت کنیم. گروه تروریستی داعش در حال حاضر امنیت عراق، سوریه و منطقه را به خطر انداخته است. به نظر شما چه راهبردی برای مقابله با این گروه وجود دارد؟
داعش خطری بسیار جدی و معضلی پیچیده است. جنایات این گروه، از همه قواعد و خطوط پیشین عدول کرده است و دست به هراقدامی می‌زند. دیدید که موزه موصل را هم نابود کردند و به مرده و زنده رحم نمی‌کنند. اینها در عراق، تمام توان خود را روی دشمنی با شیعه و کُرد متمرکز کرده‌اند. تنها راه نجات عراق از این بلای فلاکت‌بار این است که همه عناصر عراقی، با هم متحد شوند و با سوریه نیز همکاری کنند تا این خطر بزرگ رفع شود. اهالی موصل و تکریت و مناطق تحت اشغال داعش، در این مسیر باید نقش پررنگ‌تری داشته باشند و در راه مبارزه با داعش همه توان خود را به میدان بیاورند. اعراب سنی باید نقش مهمی داشته باشند. می‌دانید که کردها در این مدت در میدان مبارزه با داعش بسیار اثرگذار بوده‌اند و تعداد زیادی از نیروهای پیشمرگه کُرد شهید شده و مجروحان فراوانی هم داریم. اما خوشبختانه در بسیاری از جبهه‌ها داعش را شکست داده‌اند. قاعدتا کشورهای دیگر هم حمایت می‌کنند. اما همچنان که می‌بینید همه اقدامات آمریکا و ائتلاف ضدداعش در حد حملات هوایی است و اقدام زمینی انجام نمی‌دهد. در نتیجه باید نقشه عملیات توسط خود عراق طراحی شود و نه توسط اجنبی‌ها.
واقعیت دیگری در مورد داعش وجود دارد و به نظر من، داعش هم در عراق و هم در سوریه، زاییده و معلول تناقضات و اختلافات داخلی بین شیعه، سنی و دیگر عناصر بود. در نتیجه همه عناصر قومی و مذهبی عراق و سوریه باید در برابر داعش متحد باشند و از حمایت‌های ائتلاف ضدداعش و کمک‌های ایران نیز استفاده کنند. نکته دیگر این است که در این‌میان باید نقش ترکیه را به‌درستی تحلیل کنیم. ترکیه با داعش همکاری می‌کند و اغلب داعشی‌ها از اروپا به منطقه می‌آیند و از طریق خاک ترکیه وارد سوریه و عراق می‌شوند. داعش خطر بسیار جدی‌ای است، قلمرو و جغرافیا دارد، پول و سرمایه و سلاح سنگین در اختیار دارد و در قدوقواره یک دولت به حملات تروریستی خود ادامه می‌دهد.
می‌دانید که جو بایدن در مورد اداره عراق، نظریه‌ای دارد و معتقد است عراق باید سه‌بخش فدراتیو باشد و براساس عناصر سه‌گانه شیعه، سنی و کُرد تقسیم شود. اگر چنین اتفاقی روی دهد و به عنوان مثال، بخش سنی‌نشین در دست داعش بماند، کردها با داعش همسایه می‌شوند. این وضعیت را چگونه تحلیل می‌کنید.
متاسفانه ما در حال حاضر با داعش همسایه شده‌ایم. شب و روز، نیروهای پیشمرگه ما در خندق‌ها و سنگرها در حال مراقبت و درگیری هستند و دچار وضعیت سختی شده‌ایم. آنان سلاح‌های سنگین در دست دارند و از فناوری روز برخوردارند اما آمریکا و غربی‌ها، سلاح‌های قدیمی و تسلیحات دفاعی در اختیار کردها گذاشته‌اند و تجهیزات هجومی به ما نداده‌اند. اما در مورد نظریه بایدن باید بگویم قانون‌اساسی عراق، این حق را به کردها داده که دارای منطقه یا اقلیم فدرال خود باشند. اما قرار نیست مرزها براساس قلمرو شیعه و سنی تعریف شوند، مثلا در منطقه ما، غیراز کُرد، ترکمان و آشوری و دیگران نیز حضور دارند. در مناطق سنی‌ها هم بعضا شیعه نیز حضور دارد. در نتیجه مرزبندی‌ها باید براساس تبدیل چنداستان به اقلیم فدرال باشد. اگر قرار باشد تقسیمات به‌صورت طایفه‌ای باشد، این قابل قبول نیست.
کردها در عراق، در شرایط مختلف برای ائتلاف با کشورها و نیروهای دیگر، تصمیمات متفاوتی می‌گیرند و گاه، مواضع خود را در مدت زمانی کوتاه تغییر می‌دهند. آیا این رویکرد کردها را می‌توان به عنوان گونه‌ای از عمل‌گرایی توصیف کرد؟
واقعیت این است که هیچ کدام از کشورها و قدرت‌های مختلف، معضل کردها را حل نکرده‌اند. آمریکا، سازمان‌ملل و دیگران، نخواسته‌اند در افق سیاسی خود، برای حل معضل کردها اقدامی انجام دهند و آنان را به رسمیت بشناسند. در نتیجه ما ناچار شده‌ایم روابط خود را به شکلی توصیف کنیم که شما گفتید. طبیعتا در این مسیر گاه دچار خطا می‌شویم، گاه قربانی می‌شویم، گاه مثلا با کشوری همچون ترکیه رابطه برقرار می‌کنیم و متوجه نیستیم به نفع ما نیست، گاه در معاملات دیگران ما مغبون شده‌ایم مثلا در توافقنامه الجزایر. بنابراین باید به ناچار ماندن کردها در شرایط مختلف تاریخی را مدنظر قرار دهیم.
تجربه دودهه اخیر سیاستمداران کُرد عراق را چگونه ارزیابی می‌کنید. کردهای عراق هم‌اکنون دارای کابینه، پارلمان و نهادهای سیاسی، نظامی و اداری هستند. تا چه اندازه از کادرها و سران و مسوولان راضی هستید؟
راضی نیستم و معتقدم خطاهای فراوانی وجود دارد. فساد مالی موجود در این نهادها، معضل بسیار جدی و دردسرسازی است، نتوانسته‌اند اختلافات خود را با بغداد حل کنند، نتوانسته‌اند در تاسیس جامعه مدنی موفق، گام جدی‌ای بردارند. از سویی دیگر مردم ناراضی‌اند و موج نارضایتی را نمی‌توان نادیده گرفت. منافع حزبی و دیدگاه تنگ‌نظرانه حزبی، موجب شده به‌جای کابینه و اقلیم، احزاب نقش بیشتری داشته باشند و چنین چیزی قابل قبول نیست. متاسفانه دوحزب اصلی، هنوز هم حتی نتوانسته‌اند نیروهای پیشمرگه تحت امر خود را در قالب یک نیروی دفاعی واحد و میهنی، ادغام کنند و در مورد نیروهای امنیتی، انتظامی، مالی و دارایی نیز همین فضا حاکم است.
مام‌جلال طالبانی رییس‌جمهور سابق و رهبر حزب اتحادیه میهنی، بیمار و ناتوان شده و در وضعیتی است که می‌توان گفت عملا از صحنه سیاست کنار رفته است. چرا در این شرایط حزب او نمی‌تواند مشکلات داخلی خود را حل کند؟ آیا این معضل، فقط محدود به همین یک حزب کُردی است؟
خیر. این مساله فقط محدود به حزب اتحادیه میهنی نیست. به عنوان مثال، عبدالله اوجالان، سال‌هاست در زندان به سر می‌برد اما هنوز هم اصلی‌ترین تصمیمات پ‌ک‌ک توسط او اتخاذ می‌شود؛ یعنی می‌خواهم بگویم همه توان حزب در شخص رهبر متمرکز می‌شود و در مورد مام‌جلال نیز همین اتفاق افتاد و در حزب دموکرات هم تقریبا می‌توان گفت، قدرت در دست مسعود بارزانی جمع شده است. در جنبش گوران (تغییر) نیز کاک نوشیروان مصطفی نقش محوری دارد. این یک شیوه غلط و غیرمنطقی است و نباید چنین باشد. اما واقعیت این است که احزاب کُردی ما در این وضعیت به سر می‌برند. می‌بینید از روزی که مام‌جلال در بستر بیماری افتاده، حزب او نتوانسته کنگره برگزار کند و به مشکلات داخلی خود خاتمه دهد و هنوز هم می‌گویند مام‌جلال رهبر حزب است. خب... رهبری که نتواند هیچ کاری انجام دهد، چرا باید بر سر کار بماند. اینها توجیه مقامات این حزب است؛ چراکه نمی‌توانند فرد دیگری را جایگزین او کنند و متاسفانه بیماری مام‌جلال، خسران بزرگی برای کردها، عراق و حزب او بود.
در شرایط فعلی، پ‌ک‌ک و حزب اتحادیه میهنی، روابط نزدیکی دارند. به اعتقاد شما این رابطه تا کی ادامه پیدا می‌کند؟
این یک رابطه تاکتیکی است و الزاما ادامه‌دار نخواهد بود. اصل و مبنای این رابطه براساس اختلاف مشترک آنها با حزب دموکرات است. قاعدتا هر کسی آزاد است که به هر شیوه‌ای خطوط روابط سیاسی خود را ترسیم کند اما شرط اساسی این است که همه این اقدامات و روابط به نفع مردم باشد و به انسجام و اتحاد کردها آسیب نرساند.
جنبش تغییر (گوران) طی چند سال اخیر با برجسته‌کردن شعار مبارزه با فساد مالی، محبوبیت فراوانی پیدا کرد و توانست در انتخابات اخیر، به عنوان حزب دوم اقلیم کردستان عراق مطرح شود. به اعتقاد شما، این حزب تا چه اندازه می‌تواند در تحولات آتی کردستان عراق نقش اثرگذاری داشته باشد؟
قبلا این جنبش می‌توانست نقش موثری ایفا کند اما حالا نمی‌تواند؛ چراکه وارد کابینه شده و همچون گذشته در موقعیت یک گروه اپوزیسیون قدرتمند نیست. از این گذشته این حزب، مانند دو حزب اتحادیه و دموکرات، قلمرو سنتی در دست ندارد و دارای نفوذ سیاسی و مردمی چندانی نیست. معتقدم نقش گوران کمرنگ شده است. من شخصا طرفدار این ایده نیستم که همه گروه‌ها در کابینه سهیم باشند. هم در مورد کابینه اقلیم و هم در مورد دولت عراق، از این ایده دفاع می‌کنم و معتقدم باید گروه‌هایی نیز در مقام اپوزیسیون، خارج از حکومت باشند تا بتوانند نقش نظارتی خود را به درستی ایفا کنند.
پیش‌بینی شما در مورد وضعیت کردهای سوریه چیست؟ می‌دانید هم‌اکنون کردها در شمال سوریه در حال جنگ با داعش هستند و سه‌منطقه خودگردان به نام جزیره، کوبانی و عفرین، تعریف کرده‌اند. آیا این وضعیت می‌تواند تداوم داشته باشد؟
آینده کردهای سوریه، قاعدتا باید در چارچوب مرزهای سوریه تعریف شود. کردها حق تعیین سرنوشت دارند اما شرایط جهان و منطقه به شیوه‌ای است که اجازه نمی‌دهد کردها دارای استقلال باشند. رسیدن به چنین چیزی آسان نیست. کردها باید در داخل سوریه دارای بخش فدرال باشند و حقوق خود را به دست بیاورند. اما به نظر من اصلی‌ترین مشکل کُردهای سوری، این است که تعدد احزاب آنها بسیار زیاد است و در یک بخش کوچک دارای 13حزب هستند و ترکیه نیز با آنها مخالفت می‌کند. دیدید اردوغان آشکارا اعلام کرد که نمی‌خواهد شاهد سربرآوردن یک کردستان دیگر باشد. باید دید آینده خود سوریه چه می‌شود تا براساس آن، در مورد آینده کردهای سوریه نیز نظر داد. مشخص نیست آیا در سوریه اصلاحات سیاسی انجام می‌شود و مثلا سه‌منطقه خودگردان کُردی یکپارچه می‌شوند یا خیر.

دکتر محمود عثمان در سال 1938 در خانواده‌ای فقیر در شهر کوچک «پینجوین» کردستان عراق به دنیا آمد. در 17سالگی و در دوران دبیرستان به عضویت حزب دموکرات کردستان درآمد. در سال 1956 و در حال تحصیل در رشته پزشکی دانشگاه بغداد، دبیر اتحادیه دانشجویان کُرد شد. در سال 1961 با رتبه عالی، تحصیل در رشته طب را به پایان رساند و دوسال پس از آن به کوه‌های کردستان رفت و به عنوان پیشمرگه و پزشک به نیروهای «ملامصطفی بارزانی» نخستین رهبر حزب «دموکرات کردستان عراق» پیوست. او خیلی زود نزد ملامصطفی اعتبار یافت و در سال 1964 به عنوان یکی از سران انقلاب کردهای عراقی انتخاب شد و در سال‌های 1965 تا 1967 به عنوان نماینده جنبش کردها به اروپا و آمریکا رفت. تا سال 1975 همواره به عنوان مترجم، پزشک و مشاور در کنار ملامصطفی بود. او سپس به عنوان رییس هیات مذاکره‌کننده کردها با بغداد انتخاب شده و چندین‌بار با صدام‌حسین و معاونان او مذاکره کرد. دکتر محمود در سال 1972 با مرحوم ادریس بارزانی فرزند ارشد ملامصطفی، مخفیانه به آمریکا رفت تا روابط جنبش کردها با واشنگتن را شکل بدهد. پس از درهم‌شکسته‌شدن جنبش ملامصطفی، به کردستان عراق بازگشت و در سال 1979حزب سوسیالیست کردستان را تاسیس کرد. او همچنان در صحنه سیاسی به فعالیت خود ادامه داد و به مدت هفت‌سال به عنوان میانجی، تلاش کرد به اختلافات داخلی احزاب کردستان عراق پایان دهد. در سال 2002 در کنفرانس نیروهای اپوزیسیون عراقی در لندن نقش مهمی در هموارسازی مسیر از میان‌برداشتن رژیم بعث ایفا کرد و در سال 2003 به عنوان یکی از اعضای شورای حکمرانی عراق انتخاب شد. او از سال 2005 تاکنون به عنوان یکی از اعضای ائتلاف میهنی کردها، در مجلس عراق در بغداد، به عنوان نماینده فعالیت می‌کند.

شما از نیم‌قرن پیش تاکنون در عراق مشغول فعالیت سیاسی هستید. طی این‌مدت، تحولات تاریخی مهمی در عراق روی داده‌اند. ارزیابی شما از شرایط کنونی کشورتان چیست؟
من از دوران اقتدار پادشاه در عراق، تاکنون مشغول فعالیت سیاسی هستم و پس از روی‌دادن آن کودتای نظامی و سر برآوردن رژیم خونخوار صدام حسین تا دوره‌های دیگری همچون سقوط رژیم صدام و تحولات اخیر، همواره در این کشور، چیزی به نام ثبات و امنیت وجود نداشته است. عراق، درگیر مشکلات بزرگی است. همواره خواسته‌اند مشکلات این کشور را با راهکار نظامی حل کنند و چنین چیزی شدنی نیست. عراق هنوز هم ثبات لازم را پیدا نکرده و متاسفانه با معضلات حل‌نشده فراوانی دست‌به‌گریبان است.
جدی‌ترین و مهم‌ترین دلیل بی‌ثباتی در عراق چیست؟
میلاد کشوری به نام عراق، طبیعی نبوده و این کشور عمر چندانی ندارد. به عنوان مثال، انگلیسی‌ها تلاش کردند با توسل به زور و دیگر راهکارها، کردها را به عراق بچسبانند. شیعه و سنی هم مشکلاتی داشته و دارند که هیچ‌گاه حل نشده‌اند. از این گذشته، هم کشورهای مجاور و هم کشورهای خارج از منطقه، همواره در اوضاع و احوال عراق اثرگذار و مداخله‌گر بوده‌اند. مسوولان هم به دنبال شناخت، تعامل و گفت‌وگو نبوده‌اند و همواره بنا بر این بوده که یکی، دیگری را شکست دهد. از این منظر می‌توان گفت عراق نسبت به کشورهای دیگر جهان سوم، معضلات عمیق‌تر و پیچیده‌تری دارد و از آنجایی که عمر این کشور، کمتر از یکصدسال است، بسیاری از مشکلات، هنوز هم به قوت خودشان باقی هستند. اگر چنین عواملی در میان نبودند، کشور نفتی و ثروتمندی به نام عراق، باید الان در جایگاه خوب و مثبتی بود.
اصلی‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده عراق، شیعیان، سنی‌ها و کردها هستند. به اعتقاد شما، کدام نقاط مشترک، می‌تواند باعث اتحاد و انسجام این عناصر شود؟ آیا راهبرد خاصی وجود دارد که براساس آن، عناصر مزبور متحد شوند؟
والله به نظر من، این عناصر یکی نمی‌شوند. قانون‌اساسی عراق تا حدی این عناصر را به‌هم پیوند زده و از این گذشته، توافقنامه‌هایی بین کردها و بغداد و دیگر عناصر امضا شده‌اند. اما باید پرسید: آیا به قانون و همچنین به توافقات موجود، عمل شده است؟ خیر. متاسفانه عمل نشده است. در نتیجه نیروهای سیاسی و مذهبی در نقطه‌ای به نام منافع ملی، با همدیگر متحد شده‌اند.
هم‌اکنون کشورهایی همچون آمریکا، ایران و ترکیه هرکدام به‌نوعی، در عراق نقش خاصی دارند و اثرگذاری‌های بعضی از این کشورها نیز مشکلات دیگری به وجود می‌آورد چراکه بدون‌شک منافع این کشورها یکی نیست. این مساله نیز موجب شده عراق دچار مشکلات بیشتری شود.
آمریکا در عراق چه رویکردی دارد؟ ارزیابی کلی شما از نقش آمریکا در عراق چیست؟
نه‌تنها در عراق، بلکه در هرجای جهان که آمریکایی‌ها، با نیروی نظامی وارد میدان شده‌اند، مشکلات بزرگی برای مردم آن کشورها به وجود آمده است. ممکن است آنان به برخی نیروها کمک کرده و برخی اقدامات خاص هم انجام داده باشند، اما در نهایت، نتوانسته‌اند مشکلات موجود را حل کنند و حضور و اثرگذاری خود آنان نیز مشکلات دیگری به وجود آورده است. چراکه شناخت دقیقی از کشورهای دیگر ندارند و تنها با اتکا به قدرت نظامی و فناوری، قدم برداشته‌اند و وقتی که وارد یک کشور شده و آنجا را ترک می‌کنند، مشکلات بزرگی را پشت‌سر خود بر جای می‌گذارند. نمونه و مصادیق بسیاری برای این رویکرد آمریکا وجود دارد که عراق فقط یکی از آنهاست. در کل معتقدم هرگونه مداخله خارجی، برای آینده عراق دردسرساز است.
ایران و ترکیه در صحنه عراق، دارای قدرت اثرگذاری هستند. به نظر می‌رسد گونه‌ای از رقابت بین این دوکشور وجود دارد که در صحنه عراق نیز قابل مشاهده است. به نظر شما رقابت بین ایران و ترکیه به چه فرجامی می‌رسد؟
به نظر من این رقابت همچنان ادامه پیدا می‌کند. ترکیه از نظر اقتصادی و قدرت در دست‌گرفتن بازار عراق، نسبت به ایران از وضعیت بهتر و مطلوب‌تری برخوردار است. از نظر سیاسی، آنکارا تلاش می‌کند با سنی‌های عراق رابطه خوبی داشته باشد. اردوغان مانند یک سلطان رفتار می‌کند و در رویای احیای امپراتوری عثمانی است. آنها می‌خواهند همه اهل‌سنت خاورمیانه را با خود همراه کنند و البته در این مسیر موفق نبوده‌اند. اما ایران در عراق، از نفوذ سیاسی بسیار عمیق‌تری برخوردار است و از دیرباز با همه عناصر اپوزیسیون در عراق ارتباط داشته و از آنان حمایت کرده است. طبیعتا در عراق، شیعه از قدرت فراوانی برخوردار است و ایران نیز با شیعه و همچنین با کردها روابط مستحکمی دارد. بنابراین می‌توان گفت در صحنه رقابت ایران و ترکیه در عراق، نفوذ سیاسی و امنیتی ازآن ایران و قدرت اقتصادی در دست ترکیه است.
در شرایط کنونی، کردها و به‌ویژه حکومت اقلیم کردستان عراق و حزب دموکرات کردستان، به ترکیه نزدیک‌تر شده‌اند و روابط بین آنها و ترکیه، بیشتر از رابطه‌ای است که با ایران دارند. شما این وضعیت را چگونه تحلیل می‌کنید؟
بله، رابطه بیشتر شده است. اما چنین چیزی دلیل اقتصادی و نفتی دارد. من معتقدم ترکیه به کردها اعتماد ندارد و نمی‌خواهد با کردها همکاری و تعامل داشته باشد. آنکارا کردهای خود را تروریست قلمداد می‌کند و با کردهای خارج از مرزهای خود، تنها به این دلیل ارتباط برقرار می‌کند که منافع اقتصادی و امنیتی خود را تامین کند و من معتقدم کردها باید هوشیار باشند و به ترکیه اعتماد نکنند. نمی‌توان برای یک رابطه استراتژیک و درازمدت، روی ترکیه حساب باز کرد. ترکیه هم‌اکنون از داعش حمایت می‌کند و این در حالی است که داعش، اصلی‌ترین دشمن ما کردهاست. شاید بتوان گاه در بالانس و موازنه روابط و در بحث رابطه با بغداد به ترکیه نزدیک شد و از آن به عنوان جایگزین موقت بهره برد، اما چنین چیزی نباید جنبه استراتژیک و درازمدت داشته باشد.
آیا موقعیت جغرافیایی اقلیم کردستان عراق، در این مساله تاثیرگذار است؟
بله، متاسفانه ما از منظر جغرافیای سیاسی در شرایط خوبی قرار نگرفته‌ایم. سرزمین ما بین ترکیه، ایران، عراق و سوریه قرار گرفته و همین‌مساله، ناچاری‌های سیاسی خاصی را بر ما تحمیل می‌کند. هرکدام از این کشورهای مجاور، منافع و مصالح خاص خود را دارند و به‌ویژه در شرایطی که ما با بغداد، دچار اختلاف شده‌ایم، دشواری‌های دیگری هم بر سر راه ما قرار گرفته است. می‌دانید قلمرو سیاسی دوحزب اصلی اقلیم به گونه‌ای است که قلمرو حزب اتحادیه میهنی (به رهبری مام‌جلال طالبانی) همسایه ایران و قلمرو حزب دموکرات کردستان (به رهبری مسعود بارزانی) در مجاورت ترکیه است و این ویژگی جغرافیایی، بر سیاست خارجی این دوحزب اثرگذار است. اگر این احزاب می‌توانستند مشکلات و اختلافات خود را با بغداد حل کنند، ناچار نمی‌شدند از دیگران کمک بخواهند. در کل باید بپذیریم ناچاری‌های جغرافیای سیاسی، کاری کرده که ما اگر بخواهیم با اروپا رابطه برقرار کنیم، باید از طریق کشور مجاور عمل کنیم. الان ما دارای دوفرودگاه بزرگ در دوشهر اربیل و سلیمانیه هستیم اما اجازه پرواز و برج مراقبت در بغداد است و نمی‌توان در انتقال کالا و انسان، به شیوه مستقل عمل کرد.
شما روابط نزدیکی با ملامصطفی بارزانی داشته‌اید. لطفا درباره آن دوران به اختصار برایمان صحبت کنید.
من از سال 1963 تا 1976 و شکست جنبش کُردی، با ملامصطفی همراه بودم. به عنوان عضو کمیته سیاسی، مترجم و پزشک، با ایشان ارتباط نزدیک داشتم. از هرلحاظ نزدیک بودیم. در چندین‌سفر خارجی با او همراه بودم و همکاری‌های فراوانی داشتیم.
ملامصطفی در کل از نظر سیاسی و شخصیتی، چگونه فردی بود؟
پیش از هرچیز باید بگویم انسان بسیار باتجربه‌ای بود. هم در کردستان عراق، هم در دوران جمهوری مهاباد در سال 1946 میلادی، تجارب بزرگی را پشت‌سر گذاشته بود. می‌دانید در آن دوران همراه با 600نفر از نیروهای پیشمرگه تحت امر خود، به مدت 52روز، از طریق مرز ایران و عراق خود را به روسیه رساند. طی این مسیر سخت و طولانی، یک رویداد تاریخی بی‌نظیر بوده است. انسان متواضع و ساده‌زیستی بود. او رهبر حزب بود اما با همه اقشار و گروه‌های جامعه به‌راحتی ارتباط برقرار می‌کرد.
به اعتقاد شما، ملامصطفی در رهبری حزب و هدایت جنبش کُردی، نسبت به شرایط آن دوران، یک فرد دموکرات بود؟
جنبش ما در آن دوران، حرکتی مسلحانه بود. قاعدتا نمی‌توان انتظار داشت رهبر یک جریان مسلحانه، در رفتار حزبی خود، به‌طور کامل براساس قواعد دموکراتیک عمل کند. به نظر من براساس شرایط حاکم بر یک جنبش مسلح، رفتار خوبی با اطرافیان خود داشت.
در سده بیستم در کردستان عراق، شاهد بروز نسل‌های مختلفی از سیاستمداران و رهبران کُرد هستیم و به عنوان مثال شیخ‌محمود برزنجی، پیش از ملامصطفی فعالیت کرده، پس از ملامصطفی نیز افرادی همچون ابراهیم احمد و مام‌جلال طالبانی و بعدها نیز افراد دیگری همچون مسعود بارزانی، نوشیروان مصطفی، برهم صالح، نیچروان بارزانی و دیگران به صحنه آمده‌اند. اگر بخواهید در این روند تاریخی، ملامصطفی را با نسل پیش و پس از او مقایسه کنید، چه نتیجه‌ای به دست می‌آورید؟
هرکدام از آنها در دوره‌ای و براساس شرایط خاص آن دوره عمل کرده‌اند، مثلا شیخ‌محمود در دهه سوم سده بیستم، به عنوان پادشاه کردستان عراق شناخته شده و براساس توانمندی‌های خود، نقشی را ایفا کرده است. در ترکیه نیز شیخ‌سعید پیران و در ایران، قاضی محمد، هرکدام نقش خاص خود را ایفا کرده‌اند. اما اگر چنین مقایسه‌ای انجام دهیم، به نظر من، افرادی که بعد از ملامصطفی به صحنه آمده‌اند، به اندازه او، قدرتمند نبودند و شاید، ملامصطفی برای کردها مناسب‌تر و توانمندتر بود. البته اختلافات داخلی هم در مسایل سیاسی کردها، تاثیر مخرب فراوانی گذاشته است، مثلا در همان دوران، ملامصطفی با ابراهیم احمد و مام‌جلال طالبانی دچار اختلاف شد، بعدها حزب دموکرات و حزب اتحادیه میهنی روی هم سلاح کشیدند و جنگ برادرکشی درگرفت، همچنین بین پ‌ک‌ک و حزب دموکرات و بعدها بین پ‌ک‌ک و اتحادیه، جنگ درگرفت و این مسایل، روی همه معیارها تاثیر گذاشته است. در کل می‌توانم بگویم تا آنجایی که من ملامصطفی را از نزدیک شناخته و با او کار کرده‌ام، می‌دانم با اطرافیان رایزنی می‌کرد، در میان مردم بود، روستابه‌روستا با مردم صحبت می‌کرد و نظرات آنان را جویا می‌شد اما در برابر مخالفانش هم کوتاه نمی‌آمد و با آنان برخورد می‌کرد.
در دوران مذاکره و گفت‌وگو با صدام حسین، شما مذاکره‌کننده ارشد کردها بودید. لطفا درباره تجارب و برداشت‌های خود در آن دوران، برایمان صحبت کنید.
از 52سال پیش در مذاکرات کردها و بغداد، نقش داشته‌ام. نقش مهم من در سال 1970 بود. من رییس هیات مذاکره‌کننده کردها بودم و توافقنامه کردها و بغداد در آن دوران امضا شد و حق اتونومی را برای کردها پذیرفتند اما بعدا زیر حرفشان زدند. از آن دوران تا حالا، بین ما و بغداد، سه‌مشکل و اختلاف اصلی وجود داشته است: 1- مساله مرزها و تعیین قلمرو مناطق کردها که در این حوزه، اختلاف نظر مهمی به نام کرکوک وجود دارد. 2- مساله چندوچون سازماندهی نیروهای پیشمرگه و شاکله دفاعی و نظامی. 3- مساله اقتصاد و نفت.
شما بارها از نزدیک با صدام دیدار کرده‌اید. صدام چگونه فردی بود؟
به اعتقاد من، صدام فردی دوشخصیتی بود. خیلی وقت‌ها پشت میز مذاکره، آرام و خونسرد برخورد می‌کرد، حرف‌ها و خواسته‌های ما را می‌پذیرفت، صبورانه به سخنان ما گوش می‌داد. وانمود می‌کرد حرف ما را قبول می‌کند. اما در همان لحظات هم خب می‌دانستیم او شخصیت دیگری هم دارد که به‌راحتی دستور اعدام و شکنجه می‌دهد و چندین‌بار دستور داده بود مخالفانش را به قصر دعوت کرده و در فنجان قهوه آنها سم بریزند. بنابراین دووجه متمایز داشت. صدام یک عنصر خطرناک، مجرم و چندلایه و پر از تناقض بود.
شاید مناسب‌ترین گزینه این باشد که پس از صدام، در مورد داعش صحبت کنیم. گروه تروریستی داعش در حال حاضر امنیت عراق، سوریه و منطقه را به خطر انداخته است. به نظر شما چه راهبردی برای مقابله با این گروه وجود دارد؟
داعش خطری بسیار جدی و معضلی پیچیده است. جنایات این گروه، از همه قواعد و خطوط پیشین عدول کرده است و دست به هراقدامی می‌زند. دیدید که موزه موصل را هم نابود کردند و به مرده و زنده رحم نمی‌کنند. اینها در عراق، تمام توان خود را روی دشمنی با شیعه و کُرد متمرکز کرده‌اند. تنها راه نجات عراق از این بلای فلاکت‌بار این است که همه عناصر عراقی، با هم متحد شوند و با سوریه نیز همکاری کنند تا این خطر بزرگ رفع شود. اهالی موصل و تکریت و مناطق تحت اشغال داعش، در این مسیر باید نقش پررنگ‌تری داشته باشند و در راه مبارزه با داعش همه توان خود را به میدان بیاورند. اعراب سنی باید نقش مهمی داشته باشند. می‌دانید که کردها در این مدت در میدان مبارزه با داعش بسیار اثرگذار بوده‌اند و تعداد زیادی از نیروهای پیشمرگه کُرد شهید شده و مجروحان فراوانی هم داریم. اما خوشبختانه در بسیاری از جبهه‌ها داعش را شکست داده‌اند. قاعدتا کشورهای دیگر هم حمایت می‌کنند. اما همچنان که می‌بینید همه اقدامات آمریکا و ائتلاف ضدداعش در حد حملات هوایی است و اقدام زمینی انجام نمی‌دهد. در نتیجه باید نقشه عملیات توسط خود عراق طراحی شود و نه توسط اجنبی‌ها.
واقعیت دیگری در مورد داعش وجود دارد و به نظر من، داعش هم در عراق و هم در سوریه، زاییده و معلول تناقضات و اختلافات داخلی بین شیعه، سنی و دیگر عناصر بود. در نتیجه همه عناصر قومی و مذهبی عراق و سوریه باید در برابر داعش متحد باشند و از حمایت‌های ائتلاف ضدداعش و کمک‌های ایران نیز استفاده کنند. نکته دیگر این است که در این‌میان باید نقش ترکیه را به‌درستی تحلیل کنیم. ترکیه با داعش همکاری می‌کند و اغلب داعشی‌ها از اروپا به منطقه می‌آیند و از طریق خاک ترکیه وارد سوریه و عراق می‌شوند. داعش خطر بسیار جدی‌ای است، قلمرو و جغرافیا دارد، پول و سرمایه و سلاح سنگین در اختیار دارد و در قدوقواره یک دولت به حملات تروریستی خود ادامه می‌دهد.
می‌دانید که جو بایدن در مورد اداره عراق، نظریه‌ای دارد و معتقد است عراق باید سه‌بخش فدراتیو باشد و براساس عناصر سه‌گانه شیعه، سنی و کُرد تقسیم شود. اگر چنین اتفاقی روی دهد و به عنوان مثال، بخش سنی‌نشین در دست داعش بماند، کردها با داعش همسایه می‌شوند. این وضعیت را چگونه تحلیل می‌کنید.
متاسفانه ما در حال حاضر با داعش همسایه شده‌ایم. شب و روز، نیروهای پیشمرگه ما در خندق‌ها و سنگرها در حال مراقبت و درگیری هستند و دچار وضعیت سختی شده‌ایم. آنان سلاح‌های سنگین در دست دارند و از فناوری روز برخوردارند اما آمریکا و غربی‌ها، سلاح‌های قدیمی و تسلیحات دفاعی در اختیار کردها گذاشته‌اند و تجهیزات هجومی به ما نداده‌اند. اما در مورد نظریه بایدن باید بگویم قانون‌اساسی عراق، این حق را به کردها داده که دارای منطقه یا اقلیم فدرال خود باشند. اما قرار نیست مرزها براساس قلمرو شیعه و سنی تعریف شوند، مثلا در منطقه ما، غیراز کُرد، ترکمان و آشوری و دیگران نیز حضور دارند. در مناطق سنی‌ها هم بعضا شیعه نیز حضور دارد. در نتیجه مرزبندی‌ها باید براساس تبدیل چنداستان به اقلیم فدرال باشد. اگر قرار باشد تقسیمات به‌صورت طایفه‌ای باشد، این قابل قبول نیست.
کردها در عراق، در شرایط مختلف برای ائتلاف با کشورها و نیروهای دیگر، تصمیمات متفاوتی می‌گیرند و گاه، مواضع خود را در مدت زمانی کوتاه تغییر می‌دهند. آیا این رویکرد کردها را می‌توان به عنوان گونه‌ای از عمل‌گرایی توصیف کرد؟
واقعیت این است که هیچ کدام از کشورها و قدرت‌های مختلف، معضل کردها را حل نکرده‌اند. آمریکا، سازمان‌ملل و دیگران، نخواسته‌اند در افق سیاسی خود، برای حل معضل کردها اقدامی انجام دهند و آنان را به رسمیت بشناسند. در نتیجه ما ناچار شده‌ایم روابط خود را به شکلی توصیف کنیم که شما گفتید. طبیعتا در این مسیر گاه دچار خطا می‌شویم، گاه قربانی می‌شویم، گاه مثلا با کشوری همچون ترکیه رابطه برقرار می‌کنیم و متوجه نیستیم به نفع ما نیست، گاه در معاملات دیگران ما مغبون شده‌ایم مثلا در توافقنامه الجزایر. بنابراین باید به ناچار ماندن کردها در شرایط مختلف تاریخی را مدنظر قرار دهیم.
تجربه دودهه اخیر سیاستمداران کُرد عراق را چگونه ارزیابی می‌کنید. کردهای عراق هم‌اکنون دارای کابینه، پارلمان و نهادهای سیاسی، نظامی و اداری هستند. تا چه اندازه از کادرها و سران و مسوولان راضی هستید؟
راضی نیستم و معتقدم خطاهای فراوانی وجود دارد. فساد مالی موجود در این نهادها، معضل بسیار جدی و دردسرسازی است، نتوانسته‌اند اختلافات خود را با بغداد حل کنند، نتوانسته‌اند در تاسیس جامعه مدنی موفق، گام جدی‌ای بردارند. از سویی دیگر مردم ناراضی‌اند و موج نارضایتی را نمی‌توان نادیده گرفت. منافع حزبی و دیدگاه تنگ‌نظرانه حزبی، موجب شده به‌جای کابینه و اقلیم، احزاب نقش بیشتری داشته باشند و چنین چیزی قابل قبول نیست. متاسفانه دوحزب اصلی، هنوز هم حتی نتوانسته‌اند نیروهای پیشمرگه تحت امر خود را در قالب یک نیروی دفاعی واحد و میهنی، ادغام کنند و در مورد نیروهای امنیتی، انتظامی، مالی و دارایی نیز همین فضا حاکم است.
مام‌جلال طالبانی رییس‌جمهور سابق و رهبر حزب اتحادیه میهنی، بیمار و ناتوان شده و در وضعیتی است که می‌توان گفت عملا از صحنه سیاست کنار رفته است. چرا در این شرایط حزب او نمی‌تواند مشکلات داخلی خود را حل کند؟ آیا این معضل، فقط محدود به همین یک حزب کُردی است؟
خیر. این مساله فقط محدود به حزب اتحادیه میهنی نیست. به عنوان مثال، عبدالله اوجالان، سال‌هاست در زندان به سر می‌برد اما هنوز هم اصلی‌ترین تصمیمات پ‌ک‌ک توسط او اتخاذ می‌شود؛ یعنی می‌خواهم بگویم همه توان حزب در شخص رهبر متمرکز می‌شود و در مورد مام‌جلال نیز همین اتفاق افتاد و در حزب دموکرات هم تقریبا می‌توان گفت، قدرت در دست مسعود بارزانی جمع شده است. در جنبش گوران (تغییر) نیز کاک نوشیروان مصطفی نقش محوری دارد. این یک شیوه غلط و غیرمنطقی است و نباید چنین باشد. اما واقعیت این است که احزاب کُردی ما در این وضعیت به سر می‌برند. می‌بینید از روزی که مام‌جلال در بستر بیماری افتاده، حزب او نتوانسته کنگره برگزار کند و به مشکلات داخلی خود خاتمه دهد و هنوز هم می‌گویند مام‌جلال رهبر حزب است. خب... رهبری که نتواند هیچ کاری انجام دهد، چرا باید بر سر کار بماند. اینها توجیه مقامات این حزب است؛ چراکه نمی‌توانند فرد دیگری را جایگزین او کنند و متاسفانه بیماری مام‌جلال، خسران بزرگی برای کردها، عراق و حزب او بود.
در شرایط فعلی، پ‌ک‌ک و حزب اتحادیه میهنی، روابط نزدیکی دارند. به اعتقاد شما این رابطه تا کی ادامه پیدا می‌کند؟
این یک رابطه تاکتیکی است و الزاما ادامه‌دار نخواهد بود. اصل و مبنای این رابطه براساس اختلاف مشترک آنها با حزب دموکرات است. قاعدتا هر کسی آزاد است که به هر شیوه‌ای خطوط روابط سیاسی خود را ترسیم کند اما شرط اساسی این است که همه این اقدامات و روابط به نفع مردم باشد و به انسجام و اتحاد کردها آسیب نرساند.
جنبش تغییر (گوران) طی چند سال اخیر با برجسته‌کردن شعار مبارزه با فساد مالی، محبوبیت فراوانی پیدا کرد و توانست در انتخابات اخیر، به عنوان حزب دوم اقلیم کردستان عراق مطرح شود. به اعتقاد شما، این حزب تا چه اندازه می‌تواند در تحولات آتی کردستان عراق نقش اثرگذاری داشته باشد؟
قبلا این جنبش می‌توانست نقش موثری ایفا کند اما حالا نمی‌تواند؛ چراکه وارد کابینه شده و همچون گذشته در موقعیت یک گروه اپوزیسیون قدرتمند نیست. از این گذشته این حزب، مانند دو حزب اتحادیه و دموکرات، قلمرو سنتی در دست ندارد و دارای نفوذ سیاسی و مردمی چندانی نیست. معتقدم نقش گوران کمرنگ شده است. من شخصا طرفدار این ایده نیستم که همه گروه‌ها در کابینه سهیم باشند. هم در مورد کابینه اقلیم و هم در مورد دولت عراق، از این ایده دفاع می‌کنم و معتقدم باید گروه‌هایی نیز در مقام اپوزیسیون، خارج از حکومت باشند تا بتوانند نقش نظارتی خود را به درستی ایفا کنند.
پیش‌بینی شما در مورد وضعیت کردهای سوریه چیست؟ می‌دانید هم‌اکنون کردها در شمال سوریه در حال جنگ با داعش هستند و سه‌منطقه خودگردان به نام جزیره، کوبانی و عفرین، تعریف کرده‌اند. آیا این وضعیت می‌تواند تداوم داشته باشد؟
آینده کردهای سوریه، قاعدتا باید در چارچوب مرزهای سوریه تعریف شود. کردها حق تعیین سرنوشت دارند اما شرایط جهان و منطقه به شیوه‌ای است که اجازه نمی‌دهد کردها دارای استقلال باشند. رسیدن به چنین چیزی آسان نیست. کردها باید در داخل سوریه دارای بخش فدرال باشند و حقوق خود را به دست بیاورند. اما به نظر من اصلی‌ترین مشکل کُردهای سوری، این است که تعدد احزاب آنها بسیار زیاد است و در یک بخش کوچک دارای 13حزب هستند و ترکیه نیز با آنها مخالفت می‌کند. دیدید اردوغان آشکارا اعلام کرد که نمی‌خواهد شاهد سربرآوردن یک کردستان دیگر باشد. باید دید آینده خود سوریه چه می‌شود تا براساس آن، در مورد آینده کردهای سوریه نیز نظر داد. مشخص نیست آیا در سوریه اصلاحات سیاسی انجام می‌شود و مثلا سه‌منطقه خودگردان کُردی یکپارچه می‌شوند یا خیر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.