مازیار میری، کارگردان فیلم «حوض نقاشی»:
میخواستم سختترین نوع عاشقانه را بسازم
فرانک آرتا/عکس: آیدین رهبر، شرق
مازیار میری، با ساخت فیلمهای قطعه ناتمام، به آهستگی، پاداش سکوت، کتاب قانون و سعادتآباد به عنوان فیلمساز خوش قریحه شناخته شده است. جدیدترین فیلم او، «حوض نقاشی»، عاشقانهای غیرمتعارف است. زوج اصلی فیلم به بیماری کمتوان ذهنی مبتلا هستند ولی با این حال روح بزرگ انسانی و عشق به زندگی در تعاملات آنها دیده و حس میشود. این فیلم قصه آدمهایی است که شاید ارتباط با آنها خیلی دغدغه جامعه نباشد ولی با این حال هیچکسی نمیتواند عظمت روح آنها را نادیده بگیرد.
به نظرم فیلم «حوض نقاشی» از جمله فیلمهای خوب بیستوسومین جشنواره فیلم فجر بود. در همان پلان نخست با فیلمی غیرمتعارف مواجه میشویم؛ فیلمی عاشقانه درباره زوج غیرمعمولی. بیشتر عادت کردیم در فیلمهای ایرانی مرد به زن ابراز عشق میکند و در میزانسنها نگاه مرد به سوی زن معطوف میشود اما در این فیلم از همان ابتدا دوربین، مریم با بازی نگار جواهریان را در کادر دارد که به سمت رضا با بازی شهاب حسینی چرخش میکند. همان زمان عاشقانهای شکل میگیرد. این شروع بیانگر حرمت و اعتباری است که برای یک زن قایل هستید، هرچند که دارای بهره هوشی کم است. این مساله باعث میشود که تماشاگر کنجکاوانه داستان را دنبال کند که فیلم چه میخواهد بگوید. چطور به این نگاه رسیدید؟
من اصولا راجع به انسانها فیلم میسازم و بهنظرم «حوض نقاشی» درباره کرامت انسان است. انسانی که توانایی و نیروهای زیادی دارد ولی یا از آن غافل است یا ناآگاهانه از آن استفاده نمیکند. در مورد نگاهم به زن و مرد باید بگویم در فیلمهایم اینگونهام و خیلی اوقات متهم میشوم که فیلمهای زنانه میسازم.
یعنی کسی که درباره مسایل زنان فیلم میسازد در مظان اتهام قرار میگیرد؟
به هر شکل گاهی اوقات قضاوتها این شکلی است ولی با همه این نوع قضاوتها همچنان تمایل دارم درباره انسانها فیلم بسازم؛ درباره، زن و مرد. حتما میدانید گاهی اوقات بخشی از حقوق مردان در جامعه تضییع میشود و همینطور بخشی از حقوق زنان که البته در جامعه ما حقوق زنان بیشتر نادیده گرفته میشود. در واقع زنان انتخاب میشوند به جای اینکه انتخاب کنند. زمانی که فیلم «سعادتآباد» را میساختم همین بحثها مطرح شد. نقدهایی میخواندم با این مضمون که میری سمت و سوی قضاوتش در جهت زنان است. وقتی برای ساخت فیلمی طرحی به ذهنم خطور میکند، به دلیل مشکلاتی که جامعه فعلی با آن دست به گریبان است ناخودآگاه نگاهم به سمت کسانی میرود که حقشان ضایع شده که خب مسایل زنان عمدهتر میشود. به همین دلیل بهطور مشخص علاقهمند بودم که قصه را با مریم شروع کنم. یعنی مریم انتخابکننده باشد.
البته این نگاه تاریخی است که از گذشته به زمان حال رسیده و به نوعی بر ما هم تحمیل شده که اگر قصه فیلم درباره زن باشد، بیبروبرگرد اینگونه استنباط میشود که سازنده نگاه یکسویه دارد و حتما حق مرد هم تضییع شده است. نظرتان چیست؟
البته علاقهمندم این خطکشیها کمتر و کمتر بر مراودات ما حاکم شود. من تلاشم این است که راجع به کرامت انسانها و اشرف مخلوقات بودن او حرف بزنم. منتها متاسفانه خودمان هم دوست داریم مدام این خطکشی را ایجاد کنیم. ای کاش به جایی برسیم که دیگر نگوییم این بخش مردانه است یا زنانه.
شخصیت زن و مرد فیلم «حوض نقاشی» از نظر ذهنی و رفتاری شبیه آدمهای عادی نیستند. دقیقا بیماری این دو چیست؟ و چرا سراغ چنین آدمهایی رفتید؟
دقیقا بیماریشان کمتوانی ذهنی است. از نظر پزشکی کمتوانی سه رده دارد؛ تربیتپذیر، آموزشپذیر و مرزی. که در ردههای سنی متفاوت این افراد میمانند و دیگر رشدی ندارند. وقتی از سوی منوچهر محمدی برای ساخت فیلمی دعوت شدم، کلی با هم گپ زدیم و همان لحظه گفتم که مدتهاست دلم میخواهد یک عاشقانه بسازم. دلم هم میخواست سختترین نوع عاشقانه را بسازم و به همین دلیل خواستم که زوج اصلی فیلم بیمار باشند و همراه فرزند سالمشان هم سه ضلع رابطه را تکمیل کنند. در بدو امر بیماریهای مختلف را بررسی کردیم. مثلا درباره اوتیسم تحقیقات کردیم ولی به این نتیجه رسیدیم که با اوتیسم نمیشود کاری کرد. چون یک بیماری کاملا درونگراست. در نهایت رسیدیم به کمتوانی ذهنی.
نکته جالب این بود که هیات داوران جشنواره فیلم فجر، فیلم را به دلایل علمی رد کردند و معتقد بودند که مادر و پدر بیمار فیلم نمیتوانند بچه سالم به دنیا بیاورند. چطور میشود هیات داوران، یک فیلم را براساس معیارهای پزشکی و فارغ از معیارهای سینمایی در یک جشنواره ارزیابی میکنند؟ اگر اینگونه شود از سال آینده یک پزشک هم باید به جمع داوران اضافه شود. نظر شما درباره این موضوع چیست؟
در این مورد دو تعارض وجود داشت. من از روز اول در جشنواره اعلام کردم که کاملا به نظر داوران احترام میگذارم. برای اینکه داوریها حاصل سلیقه یک تیم هفتنفره است و اگر این هفت نفر کسانی دیگر بودند حتما نتایج چیز دیگری میشد. پس این مساله سلیقهای است که ما به آن اعتراضی نداریم ولی نکته بعدی این بود که وقتی نتیجه اعلام شد، دوستان نظرات اعتراضیشان را اعلام کردند و داوران در پاسخ هم گفتند که ما فیلم «حوض نقاشی» را داوری نکردیم. اگر اینگونه بود در این صورت باید در بیانیه هیات داوران به این موضوع اشاره میشد که چهار بخش این فیلم را داوری نکردیم.
مگر میشود بخشی از فیلم را داوری کرد و بخشی دیگر را نه؟
اتفاقا این سوال هم برایم مطرح است. من تا به حال نشنیدهام که داوران بخشی از فیلم را قضاوت کنند و بخشی دیگر از فیلم را قضاوت نکنند. از طرف دیگر من تا به حال ندیدهام داوران از نقطهنظر علمی هم فیلم را قضاوت کنند! ضمن اینکه فیلم «حوض نقاشی» از دید تماشاگران عنوان بهترین فیلم جشنواره را به دست آورد. در مورد بحث علمی هم باید گفت، پس از اینکه نتایج داوران اعلام شد، نظرات تعدادی از پزشکان در برخی از سایتها درج شد و گفتند از نظر علمی امکان دارد که بچه این بیماران سالم باشد. البته من به داوران حق میدهم. چون آنچه را که از آنها خواسته بودند انجام دادند.
چرا به هیات داوران باید حق داد؟
چون آنها از سوی معاونت سینماییای منصوب شدهاند. هم من و هم منوچهر محمدی، تهیهکننده فیلم «حوض نقاشی» از اعضای موثر خانه سینما بودیم که به نظر میرسد داوریها در مورد فیلمم موثر بوده. به همین دلیل همیشه معتقدم ای کاش خداوند شرایطی را برای ما به وجود بیاورد که فیلمها را بدون تیتراژ ارزیابی کنیم.
البته سرمایهگذار فیلم شما حوزه هنری است که مانع اکران برخی از فیلمهای مهم سینمای ایران در سالنهای سینمای متعلق به خود شده است و کلا به سینمای ایران دید مثبتی ندارد. شما که از فعالان خانه سینما بودید، چطور میشود حوزه هنری سرمایهگذار فیلمتان میشود؟
خب بارها از این نظر مورد پرسش واقع شدهام. ضمن اینکه حوزه هنری در کار من دخالتی نداشت. این را هم باید بگویم که هیچوقت از سوی حوزه هنری دعوت به کار نشدم. آقای منوچهر محمدی از من دعوت به کار کرد. آقای محمدی تهیهکنندهای نامآشناست که کارنامه مشخصی هم دارد. هر کارگردانی دوست دارد با او کار کند. چرا که خودش فیلمساز است و از زمان طرح فیلمنامه میتوانید با او همه چیز را در میان بگذارید و مشورت کنید. به غیر از این، من یک سوال دارم. آیا ما میدانیم که همه سرمایهگذارهای یک فیلم چه کسانی هستند. بهطور مثال فیلم «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی که به نظرم فیلم جذاب و تاثیرگذاری است، سرمایهگذارش بانک پاسارگاد بود. حالا مگر ما میدانیم سرمایهگذارهای این بانک چه کسانی هستند. مهم این است که اصغر فرهادی توانسته با سرمایهگذاری یک بانک، فیلم خودش را بسازد که ساخت و موفق هم بود. حالا تهیهکنندهای که من در این فیلم با او کار کردم زمانی به دلیل نزدیکی به معاونت سینمایی تهیهکننده برتر شد اما این روزها با تغییر مدیریت موقعیتش عوض شد. یعنی اینکه همه چیز دورهای تغییر میکند.
آقای میری! بازیگران را برپایه چه معیاری انتخاب کردید؟ چون نقشها این بیم را ایجاد میکردند که بازیگران به ورطه اغراق بیفتند؟
وقتی طرح اولیه و چارچوب فیلم معلوم شد که قرار است چه فیلمی بسازیم، اولین سوال این بود که چه بازیگرانی نقشها را بازی کنند که همانموقع به ترکیب شهاب حسینی و نگار جواهریان رسیدیم.
البته نگار جواهریان پیش از این نقش معلول را بازی کرده بود. آیا به همین دلیل سراغ او رفتید؟
خیر. این نقش با نقش قبلی ایشان خیلی فرق میکند. ضمن اینکه ایشان بازیگر توانایی هستند. به هرحال معتقد بودم هر دو بازیگر، توانا هستند. ضمن اینکه اگر در ورطه اغراق میافتادند، ما بازنده بودیم. بعد از آن تحقیقات میدانی را شروع کردیم. به یک مرکز تحقیقاتی علمی به نام «مرکز عمل» که مرکز نگهداری بچههای کمتوان ذهنی بود مراجعه کردیم. از همانجا ما آدرس کسانی که با هم ازدواج کردند را پیدا کردیم و به خانهشان رفتیم. آتوسا قلمفرسایی، طراح لباس و صحنه فیلم، نگار جواهریان و شهاب حسینی از نزدیک با زندگی آنها آشنا شدند.
این مرکز دولتی بود یا خصوصی؟
مرکز خصوصی است. البته در دولت هشتم و نهم از سوی دولت حمایتهایی میشد ولی پس از آن خصوصی شد و کاملا به شکل خیریه اداره میشود. این بیماری شکلهای مختلفی دارد و عارضهای است که در بخشی از مغز اتفاق میافتد. و لی معلوم نیست کدام قسمت مغز موجبات این بیماری را فراهم میکند. به همین دلیل برای بازی گرفتن رنگآمیزیهای مختلفی از عوارض این بیماریها را انتخاب کردیم که باورپذیر باشد و بازیگر به ورطه اغراق نیفتد.
چیدمان شخصیتها در فیلم به گونهای است که در زندگی هر دو زوج مریم - رضا و مرضیه - ناصر، زنان چه سالم و چه معلول پیش برنده هستند و به نوعی بحران را مدیریت میکنند. چرا خواستید این تعادل به وجود بیاید؟
اصولا باور دارم انسانها جدا از جنسیتشان حقوقی دارند که باید برای به دست آوردن آن بجنگند. ولی درک متقابل نقش مهمی را بازی میکند. این تعادل را در گفتوگو باید ایجاد کنیم. مدتهاست که فقط حرف میزنیم و نمیشنویم؛ یعنی مونولوگ داریم و نه دیالوگ. در هر رابطهای این چنین هستیم. در روابط زناشویی، در روابط کاری و رفاقتهایمان حقوق یکدیگر را رعایت نمیکنیم. در «حوض نقاشی» این مساله حیطه اقتصادی و مسایل روز جامعه را نیز در بر میگیرد. من از روز اول که طرح فیلم شکل گرفت این نگرانی را داشتم که این مقایسه صورت نگیرد که خانواده سالم در مقایسه با خانواده رضا خانواده بهتری است. سعی کردم که هر دو خانواده دیده شود. در خانه مریم و رضا، سهیل تنها وجود دارد و در خانه مرضیه و ناصر، مرضیه تنهاست. انگار کسی حرفشان را نمیفهمند و گفتوگو با هم نمیکنند. در جایی مرضیه به ناصر میگوید دیگر ما با هم حرفی نمیزنیم! علاقهمند بودم با وجود بالا و پایین بودن شرایط به درک متقابل و متعادل برسند.
یکی از بهترین صحنههای فیلم جایی است که روابط سهیل با مادر و پدرش را نشان میدهد. یعنی همیشه یکی از این سه ضلع میلنگد. سهیل دوست ندارد مدیران مدرسه مادرش را از نزدیک ببیند. رضا در دفاع مریم به دلیل بیاحترامی سهیل به او سیلی میزند. بعد مریم، رضا را مقصر میداند که سهیل خانه را ترک کرده است. و درنهایت فضایی ترسیم میشود که تماشاگر با آن همذاتپنداری میکند و بغض در گلو دارد. چرا؟
من دوست داشتم این بغض وجود داشته باشد. معتقدم فیلم «حوض نقاشی» بخشی از زوایای پنهان انسان را نشان میدهد. همه ما متاسفانه در یک دورهای فکر میکنیم که پدر مادرهایمان اگر مشکلی دارند باید پنهان کنیم. در حالی که همه ما بعدا مثل سهیل متوجه اشتباهمان میشویم.
در کارگردانی چرا نماهای نزدیک به سهیل وجود ندارد؟
اصولا به هیچ کاراکتری در فیلم نزدیک نمیشوم. چون از نظر فنی معتقدم در «حوض نقاشی» باید دوربین کارگردان ناظر باشد تا قضاوت نکنیم.
در پلان پایانی فیلم دوربین کاملا بالا میرود. یکجورهایی آسمانی میشود. چرا؟
میخواستم شبیه گوگل مپ شود. دوربین بالا برود و همه چیز گم شود و در نهایت آن خانه و افرادش نقطه کوچکی از شهر بزرگمان شود. انگار این آدمها درون بیاخلاقیها و هیاهوی این شهر گم میشوند.
در طراحی صحنه خانه رضا و مریم همه چیز تمیز و مرتب بود. چرا؟
همیشه دوست دارم فیلمی تمیز بسازم. با فیلم چرک مخالفم. اگر بخواهم فقر را هم نشان دهم، همان فقر را تروتمیز نشان میدهم. دوست دارم تصویرم تمیز باشد ولی غلط نداشته باشد. آتوسا قلمفرسایی زیرکی و هوشمندی به خرج داد. چون وقتی همینطوری خانه را نگاه میکنیم میبینیم چه خانه تمیز و شیکی است، اما وقتی دقیقتر میشویم چیز گرانبهایی در آن دیده نمیشود.
هر چی فکر کردم نفهمیدم چرا اسم فیلم را «حوض نقاشی» گذاشتید. حالا چرا عنوان فیلم حوض نقاشی است؟
همیشه منتظر این سوال هستم. زمانی که این اسم را گذاشتیم قرار بود که در فیلم از آهنگ فولکلوریک حوض نقاشی استفاده کنیم. حتی قرار بود مریم آن را زمزمه کند. ولی بعدها فکر کردم که این نباشد ولی با این حال این اسم روی فیلم باقی ماند و همه به آن عادت کردند. به نظرم فیلمها اسم را میسازند.
مریم از نظر هوشی در درجه پایین است و باید از واژههای ساده و دمدستی استفاده کند. ولی وقتی میخواهد از نردهها بالا برود تا پیش رضا برود میگوید این نردهها خیلی طولانی است. چطور این آدم میتواند از این کلمه استفاده کند؟
این را نمیشود چندان تعمیم داد. یکبار که ما به این مرکز رفته بودیم، یکی از همین بچهها آمد سمت من و گفت من عاشق شهاب حسینیام. گفتم برو با شهاب عکس بگیر و بعد به من گفت منو مسخره کردی اینکه مت دیمون هست!
چرا فیلمنامه را خودتان ننوشتید؟
اصولا در نوشتن فیلمنامه آدم تنبلی هستم و معمولا وقتی طرحی به ذهنم میرسد دوست دارم که کسی کنارم باشد و با او همراه باشم و با هم گپ بزنیم و در موردش فکر کنیم. کلا به کار جمعی معتقدم.
در پلان آخر فیلم یک تیکی در فیلم میبینیم. چرا؟
آن تیک برای تبدیل فیلم است که میخواستیم فیلم سریعتر به جشنواره برسد. ولی الان در تدوین درست شده است.
آن پلان را چگونه فیلمبرداری کردید؟
از روز اول در این مورد صحبت کردیم و محمد آلادپوش سعی میکرد برایش یک تکنولوژی پیدا کند. با یک شرکتی صحبت کردیم که یک دستگاهی ساخته بودند که هلیشات میگرفت و از زاویه بالا تصویر میگرفت. البته این اولین و آخرین بارش شد. به دلیل اینکه کنترلش در آسمان قطع و همان بالا منفجر شد. تکنولوژی خیلی خوبی بود که توسط مهندسان جوان خوشذوق ایرانی طراحی شده بود و حالا شنیدم دارند دوباره آن را میسازند.
به نظرم فیلم «حوض نقاشی» از جمله فیلمهای خوب بیستوسومین جشنواره فیلم فجر بود. در همان پلان نخست با فیلمی غیرمتعارف مواجه میشویم؛ فیلمی عاشقانه درباره زوج غیرمعمولی. بیشتر عادت کردیم در فیلمهای ایرانی مرد به زن ابراز عشق میکند و در میزانسنها نگاه مرد به سوی زن معطوف میشود اما در این فیلم از همان ابتدا دوربین، مریم با بازی نگار جواهریان را در کادر دارد که به سمت رضا با بازی شهاب حسینی چرخش میکند. همان زمان عاشقانهای شکل میگیرد. این شروع بیانگر حرمت و اعتباری است که برای یک زن قایل هستید، هرچند که دارای بهره هوشی کم است. این مساله باعث میشود که تماشاگر کنجکاوانه داستان را دنبال کند که فیلم چه میخواهد بگوید. چطور به این نگاه رسیدید؟
من اصولا راجع به انسانها فیلم میسازم و بهنظرم «حوض نقاشی» درباره کرامت انسان است. انسانی که توانایی و نیروهای زیادی دارد ولی یا از آن غافل است یا ناآگاهانه از آن استفاده نمیکند. در مورد نگاهم به زن و مرد باید بگویم در فیلمهایم اینگونهام و خیلی اوقات متهم میشوم که فیلمهای زنانه میسازم.
یعنی کسی که درباره مسایل زنان فیلم میسازد در مظان اتهام قرار میگیرد؟
به هر شکل گاهی اوقات قضاوتها این شکلی است ولی با همه این نوع قضاوتها همچنان تمایل دارم درباره انسانها فیلم بسازم؛ درباره، زن و مرد. حتما میدانید گاهی اوقات بخشی از حقوق مردان در جامعه تضییع میشود و همینطور بخشی از حقوق زنان که البته در جامعه ما حقوق زنان بیشتر نادیده گرفته میشود. در واقع زنان انتخاب میشوند به جای اینکه انتخاب کنند. زمانی که فیلم «سعادتآباد» را میساختم همین بحثها مطرح شد. نقدهایی میخواندم با این مضمون که میری سمت و سوی قضاوتش در جهت زنان است. وقتی برای ساخت فیلمی طرحی به ذهنم خطور میکند، به دلیل مشکلاتی که جامعه فعلی با آن دست به گریبان است ناخودآگاه نگاهم به سمت کسانی میرود که حقشان ضایع شده که خب مسایل زنان عمدهتر میشود. به همین دلیل بهطور مشخص علاقهمند بودم که قصه را با مریم شروع کنم. یعنی مریم انتخابکننده باشد.
البته این نگاه تاریخی است که از گذشته به زمان حال رسیده و به نوعی بر ما هم تحمیل شده که اگر قصه فیلم درباره زن باشد، بیبروبرگرد اینگونه استنباط میشود که سازنده نگاه یکسویه دارد و حتما حق مرد هم تضییع شده است. نظرتان چیست؟
البته علاقهمندم این خطکشیها کمتر و کمتر بر مراودات ما حاکم شود. من تلاشم این است که راجع به کرامت انسانها و اشرف مخلوقات بودن او حرف بزنم. منتها متاسفانه خودمان هم دوست داریم مدام این خطکشی را ایجاد کنیم. ای کاش به جایی برسیم که دیگر نگوییم این بخش مردانه است یا زنانه.
شخصیت زن و مرد فیلم «حوض نقاشی» از نظر ذهنی و رفتاری شبیه آدمهای عادی نیستند. دقیقا بیماری این دو چیست؟ و چرا سراغ چنین آدمهایی رفتید؟
دقیقا بیماریشان کمتوانی ذهنی است. از نظر پزشکی کمتوانی سه رده دارد؛ تربیتپذیر، آموزشپذیر و مرزی. که در ردههای سنی متفاوت این افراد میمانند و دیگر رشدی ندارند. وقتی از سوی منوچهر محمدی برای ساخت فیلمی دعوت شدم، کلی با هم گپ زدیم و همان لحظه گفتم که مدتهاست دلم میخواهد یک عاشقانه بسازم. دلم هم میخواست سختترین نوع عاشقانه را بسازم و به همین دلیل خواستم که زوج اصلی فیلم بیمار باشند و همراه فرزند سالمشان هم سه ضلع رابطه را تکمیل کنند. در بدو امر بیماریهای مختلف را بررسی کردیم. مثلا درباره اوتیسم تحقیقات کردیم ولی به این نتیجه رسیدیم که با اوتیسم نمیشود کاری کرد. چون یک بیماری کاملا درونگراست. در نهایت رسیدیم به کمتوانی ذهنی.
نکته جالب این بود که هیات داوران جشنواره فیلم فجر، فیلم را به دلایل علمی رد کردند و معتقد بودند که مادر و پدر بیمار فیلم نمیتوانند بچه سالم به دنیا بیاورند. چطور میشود هیات داوران، یک فیلم را براساس معیارهای پزشکی و فارغ از معیارهای سینمایی در یک جشنواره ارزیابی میکنند؟ اگر اینگونه شود از سال آینده یک پزشک هم باید به جمع داوران اضافه شود. نظر شما درباره این موضوع چیست؟
در این مورد دو تعارض وجود داشت. من از روز اول در جشنواره اعلام کردم که کاملا به نظر داوران احترام میگذارم. برای اینکه داوریها حاصل سلیقه یک تیم هفتنفره است و اگر این هفت نفر کسانی دیگر بودند حتما نتایج چیز دیگری میشد. پس این مساله سلیقهای است که ما به آن اعتراضی نداریم ولی نکته بعدی این بود که وقتی نتیجه اعلام شد، دوستان نظرات اعتراضیشان را اعلام کردند و داوران در پاسخ هم گفتند که ما فیلم «حوض نقاشی» را داوری نکردیم. اگر اینگونه بود در این صورت باید در بیانیه هیات داوران به این موضوع اشاره میشد که چهار بخش این فیلم را داوری نکردیم.
مگر میشود بخشی از فیلم را داوری کرد و بخشی دیگر را نه؟
اتفاقا این سوال هم برایم مطرح است. من تا به حال نشنیدهام که داوران بخشی از فیلم را قضاوت کنند و بخشی دیگر از فیلم را قضاوت نکنند. از طرف دیگر من تا به حال ندیدهام داوران از نقطهنظر علمی هم فیلم را قضاوت کنند! ضمن اینکه فیلم «حوض نقاشی» از دید تماشاگران عنوان بهترین فیلم جشنواره را به دست آورد. در مورد بحث علمی هم باید گفت، پس از اینکه نتایج داوران اعلام شد، نظرات تعدادی از پزشکان در برخی از سایتها درج شد و گفتند از نظر علمی امکان دارد که بچه این بیماران سالم باشد. البته من به داوران حق میدهم. چون آنچه را که از آنها خواسته بودند انجام دادند.
چرا به هیات داوران باید حق داد؟
چون آنها از سوی معاونت سینماییای منصوب شدهاند. هم من و هم منوچهر محمدی، تهیهکننده فیلم «حوض نقاشی» از اعضای موثر خانه سینما بودیم که به نظر میرسد داوریها در مورد فیلمم موثر بوده. به همین دلیل همیشه معتقدم ای کاش خداوند شرایطی را برای ما به وجود بیاورد که فیلمها را بدون تیتراژ ارزیابی کنیم.
البته سرمایهگذار فیلم شما حوزه هنری است که مانع اکران برخی از فیلمهای مهم سینمای ایران در سالنهای سینمای متعلق به خود شده است و کلا به سینمای ایران دید مثبتی ندارد. شما که از فعالان خانه سینما بودید، چطور میشود حوزه هنری سرمایهگذار فیلمتان میشود؟
خب بارها از این نظر مورد پرسش واقع شدهام. ضمن اینکه حوزه هنری در کار من دخالتی نداشت. این را هم باید بگویم که هیچوقت از سوی حوزه هنری دعوت به کار نشدم. آقای منوچهر محمدی از من دعوت به کار کرد. آقای محمدی تهیهکنندهای نامآشناست که کارنامه مشخصی هم دارد. هر کارگردانی دوست دارد با او کار کند. چرا که خودش فیلمساز است و از زمان طرح فیلمنامه میتوانید با او همه چیز را در میان بگذارید و مشورت کنید. به غیر از این، من یک سوال دارم. آیا ما میدانیم که همه سرمایهگذارهای یک فیلم چه کسانی هستند. بهطور مثال فیلم «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی که به نظرم فیلم جذاب و تاثیرگذاری است، سرمایهگذارش بانک پاسارگاد بود. حالا مگر ما میدانیم سرمایهگذارهای این بانک چه کسانی هستند. مهم این است که اصغر فرهادی توانسته با سرمایهگذاری یک بانک، فیلم خودش را بسازد که ساخت و موفق هم بود. حالا تهیهکنندهای که من در این فیلم با او کار کردم زمانی به دلیل نزدیکی به معاونت سینمایی تهیهکننده برتر شد اما این روزها با تغییر مدیریت موقعیتش عوض شد. یعنی اینکه همه چیز دورهای تغییر میکند.
آقای میری! بازیگران را برپایه چه معیاری انتخاب کردید؟ چون نقشها این بیم را ایجاد میکردند که بازیگران به ورطه اغراق بیفتند؟
وقتی طرح اولیه و چارچوب فیلم معلوم شد که قرار است چه فیلمی بسازیم، اولین سوال این بود که چه بازیگرانی نقشها را بازی کنند که همانموقع به ترکیب شهاب حسینی و نگار جواهریان رسیدیم.
البته نگار جواهریان پیش از این نقش معلول را بازی کرده بود. آیا به همین دلیل سراغ او رفتید؟
خیر. این نقش با نقش قبلی ایشان خیلی فرق میکند. ضمن اینکه ایشان بازیگر توانایی هستند. به هرحال معتقد بودم هر دو بازیگر، توانا هستند. ضمن اینکه اگر در ورطه اغراق میافتادند، ما بازنده بودیم. بعد از آن تحقیقات میدانی را شروع کردیم. به یک مرکز تحقیقاتی علمی به نام «مرکز عمل» که مرکز نگهداری بچههای کمتوان ذهنی بود مراجعه کردیم. از همانجا ما آدرس کسانی که با هم ازدواج کردند را پیدا کردیم و به خانهشان رفتیم. آتوسا قلمفرسایی، طراح لباس و صحنه فیلم، نگار جواهریان و شهاب حسینی از نزدیک با زندگی آنها آشنا شدند.
این مرکز دولتی بود یا خصوصی؟
مرکز خصوصی است. البته در دولت هشتم و نهم از سوی دولت حمایتهایی میشد ولی پس از آن خصوصی شد و کاملا به شکل خیریه اداره میشود. این بیماری شکلهای مختلفی دارد و عارضهای است که در بخشی از مغز اتفاق میافتد. و لی معلوم نیست کدام قسمت مغز موجبات این بیماری را فراهم میکند. به همین دلیل برای بازی گرفتن رنگآمیزیهای مختلفی از عوارض این بیماریها را انتخاب کردیم که باورپذیر باشد و بازیگر به ورطه اغراق نیفتد.
چیدمان شخصیتها در فیلم به گونهای است که در زندگی هر دو زوج مریم - رضا و مرضیه - ناصر، زنان چه سالم و چه معلول پیش برنده هستند و به نوعی بحران را مدیریت میکنند. چرا خواستید این تعادل به وجود بیاید؟
اصولا باور دارم انسانها جدا از جنسیتشان حقوقی دارند که باید برای به دست آوردن آن بجنگند. ولی درک متقابل نقش مهمی را بازی میکند. این تعادل را در گفتوگو باید ایجاد کنیم. مدتهاست که فقط حرف میزنیم و نمیشنویم؛ یعنی مونولوگ داریم و نه دیالوگ. در هر رابطهای این چنین هستیم. در روابط زناشویی، در روابط کاری و رفاقتهایمان حقوق یکدیگر را رعایت نمیکنیم. در «حوض نقاشی» این مساله حیطه اقتصادی و مسایل روز جامعه را نیز در بر میگیرد. من از روز اول که طرح فیلم شکل گرفت این نگرانی را داشتم که این مقایسه صورت نگیرد که خانواده سالم در مقایسه با خانواده رضا خانواده بهتری است. سعی کردم که هر دو خانواده دیده شود. در خانه مریم و رضا، سهیل تنها وجود دارد و در خانه مرضیه و ناصر، مرضیه تنهاست. انگار کسی حرفشان را نمیفهمند و گفتوگو با هم نمیکنند. در جایی مرضیه به ناصر میگوید دیگر ما با هم حرفی نمیزنیم! علاقهمند بودم با وجود بالا و پایین بودن شرایط به درک متقابل و متعادل برسند.
یکی از بهترین صحنههای فیلم جایی است که روابط سهیل با مادر و پدرش را نشان میدهد. یعنی همیشه یکی از این سه ضلع میلنگد. سهیل دوست ندارد مدیران مدرسه مادرش را از نزدیک ببیند. رضا در دفاع مریم به دلیل بیاحترامی سهیل به او سیلی میزند. بعد مریم، رضا را مقصر میداند که سهیل خانه را ترک کرده است. و درنهایت فضایی ترسیم میشود که تماشاگر با آن همذاتپنداری میکند و بغض در گلو دارد. چرا؟
من دوست داشتم این بغض وجود داشته باشد. معتقدم فیلم «حوض نقاشی» بخشی از زوایای پنهان انسان را نشان میدهد. همه ما متاسفانه در یک دورهای فکر میکنیم که پدر مادرهایمان اگر مشکلی دارند باید پنهان کنیم. در حالی که همه ما بعدا مثل سهیل متوجه اشتباهمان میشویم.
در کارگردانی چرا نماهای نزدیک به سهیل وجود ندارد؟
اصولا به هیچ کاراکتری در فیلم نزدیک نمیشوم. چون از نظر فنی معتقدم در «حوض نقاشی» باید دوربین کارگردان ناظر باشد تا قضاوت نکنیم.
در پلان پایانی فیلم دوربین کاملا بالا میرود. یکجورهایی آسمانی میشود. چرا؟
میخواستم شبیه گوگل مپ شود. دوربین بالا برود و همه چیز گم شود و در نهایت آن خانه و افرادش نقطه کوچکی از شهر بزرگمان شود. انگار این آدمها درون بیاخلاقیها و هیاهوی این شهر گم میشوند.
در طراحی صحنه خانه رضا و مریم همه چیز تمیز و مرتب بود. چرا؟
همیشه دوست دارم فیلمی تمیز بسازم. با فیلم چرک مخالفم. اگر بخواهم فقر را هم نشان دهم، همان فقر را تروتمیز نشان میدهم. دوست دارم تصویرم تمیز باشد ولی غلط نداشته باشد. آتوسا قلمفرسایی زیرکی و هوشمندی به خرج داد. چون وقتی همینطوری خانه را نگاه میکنیم میبینیم چه خانه تمیز و شیکی است، اما وقتی دقیقتر میشویم چیز گرانبهایی در آن دیده نمیشود.
هر چی فکر کردم نفهمیدم چرا اسم فیلم را «حوض نقاشی» گذاشتید. حالا چرا عنوان فیلم حوض نقاشی است؟
همیشه منتظر این سوال هستم. زمانی که این اسم را گذاشتیم قرار بود که در فیلم از آهنگ فولکلوریک حوض نقاشی استفاده کنیم. حتی قرار بود مریم آن را زمزمه کند. ولی بعدها فکر کردم که این نباشد ولی با این حال این اسم روی فیلم باقی ماند و همه به آن عادت کردند. به نظرم فیلمها اسم را میسازند.
مریم از نظر هوشی در درجه پایین است و باید از واژههای ساده و دمدستی استفاده کند. ولی وقتی میخواهد از نردهها بالا برود تا پیش رضا برود میگوید این نردهها خیلی طولانی است. چطور این آدم میتواند از این کلمه استفاده کند؟
این را نمیشود چندان تعمیم داد. یکبار که ما به این مرکز رفته بودیم، یکی از همین بچهها آمد سمت من و گفت من عاشق شهاب حسینیام. گفتم برو با شهاب عکس بگیر و بعد به من گفت منو مسخره کردی اینکه مت دیمون هست!
چرا فیلمنامه را خودتان ننوشتید؟
اصولا در نوشتن فیلمنامه آدم تنبلی هستم و معمولا وقتی طرحی به ذهنم میرسد دوست دارم که کسی کنارم باشد و با او همراه باشم و با هم گپ بزنیم و در موردش فکر کنیم. کلا به کار جمعی معتقدم.
در پلان آخر فیلم یک تیکی در فیلم میبینیم. چرا؟
آن تیک برای تبدیل فیلم است که میخواستیم فیلم سریعتر به جشنواره برسد. ولی الان در تدوین درست شده است.
آن پلان را چگونه فیلمبرداری کردید؟
از روز اول در این مورد صحبت کردیم و محمد آلادپوش سعی میکرد برایش یک تکنولوژی پیدا کند. با یک شرکتی صحبت کردیم که یک دستگاهی ساخته بودند که هلیشات میگرفت و از زاویه بالا تصویر میگرفت. البته این اولین و آخرین بارش شد. به دلیل اینکه کنترلش در آسمان قطع و همان بالا منفجر شد. تکنولوژی خیلی خوبی بود که توسط مهندسان جوان خوشذوق ایرانی طراحی شده بود و حالا شنیدم دارند دوباره آن را میسازند.
مازیار میری، با ساخت فیلمهای قطعه ناتمام، به آهستگی، پاداش سکوت، کتاب قانون و سعادتآباد به عنوان فیلمساز خوش قریحه شناخته شده است. جدیدترین فیلم او، «حوض نقاشی»، عاشقانهای غیرمتعارف است. زوج اصلی فیلم به بیماری کمتوان ذهنی مبتلا هستند ولی با این حال روح بزرگ انسانی و عشق به زندگی در تعاملات آنها دیده و حس میشود. این فیلم قصه آدمهایی است که شاید ارتباط با آنها خیلی دغدغه جامعه نباشد ولی با این حال هیچکسی نمیتواند عظمت روح آنها را نادیده بگیرد.
به نظرم فیلم «حوض نقاشی» از جمله فیلمهای خوب بیستوسومین جشنواره فیلم فجر بود. در همان پلان نخست با فیلمی غیرمتعارف مواجه میشویم؛ فیلمی عاشقانه درباره زوج غیرمعمولی. بیشتر عادت کردیم در فیلمهای ایرانی مرد به زن ابراز عشق میکند و در میزانسنها نگاه مرد به سوی زن معطوف میشود اما در این فیلم از همان ابتدا دوربین، مریم با بازی نگار جواهریان را در کادر دارد که به سمت رضا با بازی شهاب حسینی چرخش میکند. همان زمان عاشقانهای شکل میگیرد. این شروع بیانگر حرمت و اعتباری است که برای یک زن قایل هستید، هرچند که دارای بهره هوشی کم است. این مساله باعث میشود که تماشاگر کنجکاوانه داستان را دنبال کند که فیلم چه میخواهد بگوید. چطور به این نگاه رسیدید؟
من اصولا راجع به انسانها فیلم میسازم و بهنظرم «حوض نقاشی» درباره کرامت انسان است. انسانی که توانایی و نیروهای زیادی دارد ولی یا از آن غافل است یا ناآگاهانه از آن استفاده نمیکند. در مورد نگاهم به زن و مرد باید بگویم در فیلمهایم اینگونهام و خیلی اوقات متهم میشوم که فیلمهای زنانه میسازم.
یعنی کسی که درباره مسایل زنان فیلم میسازد در مظان اتهام قرار میگیرد؟
به هر شکل گاهی اوقات قضاوتها این شکلی است ولی با همه این نوع قضاوتها همچنان تمایل دارم درباره انسانها فیلم بسازم؛ درباره، زن و مرد. حتما میدانید گاهی اوقات بخشی از حقوق مردان در جامعه تضییع میشود و همینطور بخشی از حقوق زنان که البته در جامعه ما حقوق زنان بیشتر نادیده گرفته میشود. در واقع زنان انتخاب میشوند به جای اینکه انتخاب کنند. زمانی که فیلم «سعادتآباد» را میساختم همین بحثها مطرح شد. نقدهایی میخواندم با این مضمون که میری سمت و سوی قضاوتش در جهت زنان است. وقتی برای ساخت فیلمی طرحی به ذهنم خطور میکند، به دلیل مشکلاتی که جامعه فعلی با آن دست به گریبان است ناخودآگاه نگاهم به سمت کسانی میرود که حقشان ضایع شده که خب مسایل زنان عمدهتر میشود. به همین دلیل بهطور مشخص علاقهمند بودم که قصه را با مریم شروع کنم. یعنی مریم انتخابکننده باشد.
البته این نگاه تاریخی است که از گذشته به زمان حال رسیده و به نوعی بر ما هم تحمیل شده که اگر قصه فیلم درباره زن باشد، بیبروبرگرد اینگونه استنباط میشود که سازنده نگاه یکسویه دارد و حتما حق مرد هم تضییع شده است. نظرتان چیست؟
البته علاقهمندم این خطکشیها کمتر و کمتر بر مراودات ما حاکم شود. من تلاشم این است که راجع به کرامت انسانها و اشرف مخلوقات بودن او حرف بزنم. منتها متاسفانه خودمان هم دوست داریم مدام این خطکشی را ایجاد کنیم. ای کاش به جایی برسیم که دیگر نگوییم این بخش مردانه است یا زنانه.
شخصیت زن و مرد فیلم «حوض نقاشی» از نظر ذهنی و رفتاری شبیه آدمهای عادی نیستند. دقیقا بیماری این دو چیست؟ و چرا سراغ چنین آدمهایی رفتید؟
دقیقا بیماریشان کمتوانی ذهنی است. از نظر پزشکی کمتوانی سه رده دارد؛ تربیتپذیر، آموزشپذیر و مرزی. که در ردههای سنی متفاوت این افراد میمانند و دیگر رشدی ندارند. وقتی از سوی منوچهر محمدی برای ساخت فیلمی دعوت شدم، کلی با هم گپ زدیم و همان لحظه گفتم که مدتهاست دلم میخواهد یک عاشقانه بسازم. دلم هم میخواست سختترین نوع عاشقانه را بسازم و به همین دلیل خواستم که زوج اصلی فیلم بیمار باشند و همراه فرزند سالمشان هم سه ضلع رابطه را تکمیل کنند. در بدو امر بیماریهای مختلف را بررسی کردیم. مثلا درباره اوتیسم تحقیقات کردیم ولی به این نتیجه رسیدیم که با اوتیسم نمیشود کاری کرد. چون یک بیماری کاملا درونگراست. در نهایت رسیدیم به کمتوانی ذهنی.
نکته جالب این بود که هیات داوران جشنواره فیلم فجر، فیلم را به دلایل علمی رد کردند و معتقد بودند که مادر و پدر بیمار فیلم نمیتوانند بچه سالم به دنیا بیاورند. چطور میشود هیات داوران، یک فیلم را براساس معیارهای پزشکی و فارغ از معیارهای سینمایی در یک جشنواره ارزیابی میکنند؟ اگر اینگونه شود از سال آینده یک پزشک هم باید به جمع داوران اضافه شود. نظر شما درباره این موضوع چیست؟
در این مورد دو تعارض وجود داشت. من از روز اول در جشنواره اعلام کردم که کاملا به نظر داوران احترام میگذارم. برای اینکه داوریها حاصل سلیقه یک تیم هفتنفره است و اگر این هفت نفر کسانی دیگر بودند حتما نتایج چیز دیگری میشد. پس این مساله سلیقهای است که ما به آن اعتراضی نداریم ولی نکته بعدی این بود که وقتی نتیجه اعلام شد، دوستان نظرات اعتراضیشان را اعلام کردند و داوران در پاسخ هم گفتند که ما فیلم «حوض نقاشی» را داوری نکردیم. اگر اینگونه بود در این صورت باید در بیانیه هیات داوران به این موضوع اشاره میشد که چهار بخش این فیلم را داوری نکردیم.
مگر میشود بخشی از فیلم را داوری کرد و بخشی دیگر را نه؟
اتفاقا این سوال هم برایم مطرح است. من تا به حال نشنیدهام که داوران بخشی از فیلم را قضاوت کنند و بخشی دیگر از فیلم را قضاوت نکنند. از طرف دیگر من تا به حال ندیدهام داوران از نقطهنظر علمی هم فیلم را قضاوت کنند! ضمن اینکه فیلم «حوض نقاشی» از دید تماشاگران عنوان بهترین فیلم جشنواره را به دست آورد. در مورد بحث علمی هم باید گفت، پس از اینکه نتایج داوران اعلام شد، نظرات تعدادی از پزشکان در برخی از سایتها درج شد و گفتند از نظر علمی امکان دارد که بچه این بیماران سالم باشد. البته من به داوران حق میدهم. چون آنچه را که از آنها خواسته بودند انجام دادند.
چرا به هیات داوران باید حق داد؟
چون آنها از سوی معاونت سینماییای منصوب شدهاند. هم من و هم منوچهر محمدی، تهیهکننده فیلم «حوض نقاشی» از اعضای موثر خانه سینما بودیم که به نظر میرسد داوریها در مورد فیلمم موثر بوده. به همین دلیل همیشه معتقدم ای کاش خداوند شرایطی را برای ما به وجود بیاورد که فیلمها را بدون تیتراژ ارزیابی کنیم.
البته سرمایهگذار فیلم شما حوزه هنری است که مانع اکران برخی از فیلمهای مهم سینمای ایران در سالنهای سینمای متعلق به خود شده است و کلا به سینمای ایران دید مثبتی ندارد. شما که از فعالان خانه سینما بودید، چطور میشود حوزه هنری سرمایهگذار فیلمتان میشود؟
خب بارها از این نظر مورد پرسش واقع شدهام. ضمن اینکه حوزه هنری در کار من دخالتی نداشت. این را هم باید بگویم که هیچوقت از سوی حوزه هنری دعوت به کار نشدم. آقای منوچهر محمدی از من دعوت به کار کرد. آقای محمدی تهیهکنندهای نامآشناست که کارنامه مشخصی هم دارد. هر کارگردانی دوست دارد با او کار کند. چرا که خودش فیلمساز است و از زمان طرح فیلمنامه میتوانید با او همه چیز را در میان بگذارید و مشورت کنید. به غیر از این، من یک سوال دارم. آیا ما میدانیم که همه سرمایهگذارهای یک فیلم چه کسانی هستند. بهطور مثال فیلم «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی که به نظرم فیلم جذاب و تاثیرگذاری است، سرمایهگذارش بانک پاسارگاد بود. حالا مگر ما میدانیم سرمایهگذارهای این بانک چه کسانی هستند. مهم این است که اصغر فرهادی توانسته با سرمایهگذاری یک بانک، فیلم خودش را بسازد که ساخت و موفق هم بود. حالا تهیهکنندهای که من در این فیلم با او کار کردم زمانی به دلیل نزدیکی به معاونت سینمایی تهیهکننده برتر شد اما این روزها با تغییر مدیریت موقعیتش عوض شد. یعنی اینکه همه چیز دورهای تغییر میکند.
آقای میری! بازیگران را برپایه چه معیاری انتخاب کردید؟ چون نقشها این بیم را ایجاد میکردند که بازیگران به ورطه اغراق بیفتند؟
وقتی طرح اولیه و چارچوب فیلم معلوم شد که قرار است چه فیلمی بسازیم، اولین سوال این بود که چه بازیگرانی نقشها را بازی کنند که همانموقع به ترکیب شهاب حسینی و نگار جواهریان رسیدیم.
البته نگار جواهریان پیش از این نقش معلول را بازی کرده بود. آیا به همین دلیل سراغ او رفتید؟
خیر. این نقش با نقش قبلی ایشان خیلی فرق میکند. ضمن اینکه ایشان بازیگر توانایی هستند. به هرحال معتقد بودم هر دو بازیگر، توانا هستند. ضمن اینکه اگر در ورطه اغراق میافتادند، ما بازنده بودیم. بعد از آن تحقیقات میدانی را شروع کردیم. به یک مرکز تحقیقاتی علمی به نام «مرکز عمل» که مرکز نگهداری بچههای کمتوان ذهنی بود مراجعه کردیم. از همانجا ما آدرس کسانی که با هم ازدواج کردند را پیدا کردیم و به خانهشان رفتیم. آتوسا قلمفرسایی، طراح لباس و صحنه فیلم، نگار جواهریان و شهاب حسینی از نزدیک با زندگی آنها آشنا شدند.
این مرکز دولتی بود یا خصوصی؟
مرکز خصوصی است. البته در دولت هشتم و نهم از سوی دولت حمایتهایی میشد ولی پس از آن خصوصی شد و کاملا به شکل خیریه اداره میشود. این بیماری شکلهای مختلفی دارد و عارضهای است که در بخشی از مغز اتفاق میافتد. و لی معلوم نیست کدام قسمت مغز موجبات این بیماری را فراهم میکند. به همین دلیل برای بازی گرفتن رنگآمیزیهای مختلفی از عوارض این بیماریها را انتخاب کردیم که باورپذیر باشد و بازیگر به ورطه اغراق نیفتد.
چیدمان شخصیتها در فیلم به گونهای است که در زندگی هر دو زوج مریم - رضا و مرضیه - ناصر، زنان چه سالم و چه معلول پیش برنده هستند و به نوعی بحران را مدیریت میکنند. چرا خواستید این تعادل به وجود بیاید؟
اصولا باور دارم انسانها جدا از جنسیتشان حقوقی دارند که باید برای به دست آوردن آن بجنگند. ولی درک متقابل نقش مهمی را بازی میکند. این تعادل را در گفتوگو باید ایجاد کنیم. مدتهاست که فقط حرف میزنیم و نمیشنویم؛ یعنی مونولوگ داریم و نه دیالوگ. در هر رابطهای این چنین هستیم. در روابط زناشویی، در روابط کاری و رفاقتهایمان حقوق یکدیگر را رعایت نمیکنیم. در «حوض نقاشی» این مساله حیطه اقتصادی و مسایل روز جامعه را نیز در بر میگیرد. من از روز اول که طرح فیلم شکل گرفت این نگرانی را داشتم که این مقایسه صورت نگیرد که خانواده سالم در مقایسه با خانواده رضا خانواده بهتری است. سعی کردم که هر دو خانواده دیده شود. در خانه مریم و رضا، سهیل تنها وجود دارد و در خانه مرضیه و ناصر، مرضیه تنهاست. انگار کسی حرفشان را نمیفهمند و گفتوگو با هم نمیکنند. در جایی مرضیه به ناصر میگوید دیگر ما با هم حرفی نمیزنیم! علاقهمند بودم با وجود بالا و پایین بودن شرایط به درک متقابل و متعادل برسند.
یکی از بهترین صحنههای فیلم جایی است که روابط سهیل با مادر و پدرش را نشان میدهد. یعنی همیشه یکی از این سه ضلع میلنگد. سهیل دوست ندارد مدیران مدرسه مادرش را از نزدیک ببیند. رضا در دفاع مریم به دلیل بیاحترامی سهیل به او سیلی میزند. بعد مریم، رضا را مقصر میداند که سهیل خانه را ترک کرده است. و درنهایت فضایی ترسیم میشود که تماشاگر با آن همذاتپنداری میکند و بغض در گلو دارد. چرا؟
من دوست داشتم این بغض وجود داشته باشد. معتقدم فیلم «حوض نقاشی» بخشی از زوایای پنهان انسان را نشان میدهد. همه ما متاسفانه در یک دورهای فکر میکنیم که پدر مادرهایمان اگر مشکلی دارند باید پنهان کنیم. در حالی که همه ما بعدا مثل سهیل متوجه اشتباهمان میشویم.
در کارگردانی چرا نماهای نزدیک به سهیل وجود ندارد؟
اصولا به هیچ کاراکتری در فیلم نزدیک نمیشوم. چون از نظر فنی معتقدم در «حوض نقاشی» باید دوربین کارگردان ناظر باشد تا قضاوت نکنیم.
در پلان پایانی فیلم دوربین کاملا بالا میرود. یکجورهایی آسمانی میشود. چرا؟
میخواستم شبیه گوگل مپ شود. دوربین بالا برود و همه چیز گم شود و در نهایت آن خانه و افرادش نقطه کوچکی از شهر بزرگمان شود. انگار این آدمها درون بیاخلاقیها و هیاهوی این شهر گم میشوند.
در طراحی صحنه خانه رضا و مریم همه چیز تمیز و مرتب بود. چرا؟
همیشه دوست دارم فیلمی تمیز بسازم. با فیلم چرک مخالفم. اگر بخواهم فقر را هم نشان دهم، همان فقر را تروتمیز نشان میدهم. دوست دارم تصویرم تمیز باشد ولی غلط نداشته باشد. آتوسا قلمفرسایی زیرکی و هوشمندی به خرج داد. چون وقتی همینطوری خانه را نگاه میکنیم میبینیم چه خانه تمیز و شیکی است، اما وقتی دقیقتر میشویم چیز گرانبهایی در آن دیده نمیشود.
هر چی فکر کردم نفهمیدم چرا اسم فیلم را «حوض نقاشی» گذاشتید. حالا چرا عنوان فیلم حوض نقاشی است؟
همیشه منتظر این سوال هستم. زمانی که این اسم را گذاشتیم قرار بود که در فیلم از آهنگ فولکلوریک حوض نقاشی استفاده کنیم. حتی قرار بود مریم آن را زمزمه کند. ولی بعدها فکر کردم که این نباشد ولی با این حال این اسم روی فیلم باقی ماند و همه به آن عادت کردند. به نظرم فیلمها اسم را میسازند.
مریم از نظر هوشی در درجه پایین است و باید از واژههای ساده و دمدستی استفاده کند. ولی وقتی میخواهد از نردهها بالا برود تا پیش رضا برود میگوید این نردهها خیلی طولانی است. چطور این آدم میتواند از این کلمه استفاده کند؟
این را نمیشود چندان تعمیم داد. یکبار که ما به این مرکز رفته بودیم، یکی از همین بچهها آمد سمت من و گفت من عاشق شهاب حسینیام. گفتم برو با شهاب عکس بگیر و بعد به من گفت منو مسخره کردی اینکه مت دیمون هست!
چرا فیلمنامه را خودتان ننوشتید؟
اصولا در نوشتن فیلمنامه آدم تنبلی هستم و معمولا وقتی طرحی به ذهنم میرسد دوست دارم که کسی کنارم باشد و با او همراه باشم و با هم گپ بزنیم و در موردش فکر کنیم. کلا به کار جمعی معتقدم.
در پلان آخر فیلم یک تیکی در فیلم میبینیم. چرا؟
آن تیک برای تبدیل فیلم است که میخواستیم فیلم سریعتر به جشنواره برسد. ولی الان در تدوین درست شده است.
آن پلان را چگونه فیلمبرداری کردید؟
از روز اول در این مورد صحبت کردیم و محمد آلادپوش سعی میکرد برایش یک تکنولوژی پیدا کند. با یک شرکتی صحبت کردیم که یک دستگاهی ساخته بودند که هلیشات میگرفت و از زاویه بالا تصویر میگرفت. البته این اولین و آخرین بارش شد. به دلیل اینکه کنترلش در آسمان قطع و همان بالا منفجر شد. تکنولوژی خیلی خوبی بود که توسط مهندسان جوان خوشذوق ایرانی طراحی شده بود و حالا شنیدم دارند دوباره آن را میسازند.
به نظرم فیلم «حوض نقاشی» از جمله فیلمهای خوب بیستوسومین جشنواره فیلم فجر بود. در همان پلان نخست با فیلمی غیرمتعارف مواجه میشویم؛ فیلمی عاشقانه درباره زوج غیرمعمولی. بیشتر عادت کردیم در فیلمهای ایرانی مرد به زن ابراز عشق میکند و در میزانسنها نگاه مرد به سوی زن معطوف میشود اما در این فیلم از همان ابتدا دوربین، مریم با بازی نگار جواهریان را در کادر دارد که به سمت رضا با بازی شهاب حسینی چرخش میکند. همان زمان عاشقانهای شکل میگیرد. این شروع بیانگر حرمت و اعتباری است که برای یک زن قایل هستید، هرچند که دارای بهره هوشی کم است. این مساله باعث میشود که تماشاگر کنجکاوانه داستان را دنبال کند که فیلم چه میخواهد بگوید. چطور به این نگاه رسیدید؟
من اصولا راجع به انسانها فیلم میسازم و بهنظرم «حوض نقاشی» درباره کرامت انسان است. انسانی که توانایی و نیروهای زیادی دارد ولی یا از آن غافل است یا ناآگاهانه از آن استفاده نمیکند. در مورد نگاهم به زن و مرد باید بگویم در فیلمهایم اینگونهام و خیلی اوقات متهم میشوم که فیلمهای زنانه میسازم.
یعنی کسی که درباره مسایل زنان فیلم میسازد در مظان اتهام قرار میگیرد؟
به هر شکل گاهی اوقات قضاوتها این شکلی است ولی با همه این نوع قضاوتها همچنان تمایل دارم درباره انسانها فیلم بسازم؛ درباره، زن و مرد. حتما میدانید گاهی اوقات بخشی از حقوق مردان در جامعه تضییع میشود و همینطور بخشی از حقوق زنان که البته در جامعه ما حقوق زنان بیشتر نادیده گرفته میشود. در واقع زنان انتخاب میشوند به جای اینکه انتخاب کنند. زمانی که فیلم «سعادتآباد» را میساختم همین بحثها مطرح شد. نقدهایی میخواندم با این مضمون که میری سمت و سوی قضاوتش در جهت زنان است. وقتی برای ساخت فیلمی طرحی به ذهنم خطور میکند، به دلیل مشکلاتی که جامعه فعلی با آن دست به گریبان است ناخودآگاه نگاهم به سمت کسانی میرود که حقشان ضایع شده که خب مسایل زنان عمدهتر میشود. به همین دلیل بهطور مشخص علاقهمند بودم که قصه را با مریم شروع کنم. یعنی مریم انتخابکننده باشد.
البته این نگاه تاریخی است که از گذشته به زمان حال رسیده و به نوعی بر ما هم تحمیل شده که اگر قصه فیلم درباره زن باشد، بیبروبرگرد اینگونه استنباط میشود که سازنده نگاه یکسویه دارد و حتما حق مرد هم تضییع شده است. نظرتان چیست؟
البته علاقهمندم این خطکشیها کمتر و کمتر بر مراودات ما حاکم شود. من تلاشم این است که راجع به کرامت انسانها و اشرف مخلوقات بودن او حرف بزنم. منتها متاسفانه خودمان هم دوست داریم مدام این خطکشی را ایجاد کنیم. ای کاش به جایی برسیم که دیگر نگوییم این بخش مردانه است یا زنانه.
شخصیت زن و مرد فیلم «حوض نقاشی» از نظر ذهنی و رفتاری شبیه آدمهای عادی نیستند. دقیقا بیماری این دو چیست؟ و چرا سراغ چنین آدمهایی رفتید؟
دقیقا بیماریشان کمتوانی ذهنی است. از نظر پزشکی کمتوانی سه رده دارد؛ تربیتپذیر، آموزشپذیر و مرزی. که در ردههای سنی متفاوت این افراد میمانند و دیگر رشدی ندارند. وقتی از سوی منوچهر محمدی برای ساخت فیلمی دعوت شدم، کلی با هم گپ زدیم و همان لحظه گفتم که مدتهاست دلم میخواهد یک عاشقانه بسازم. دلم هم میخواست سختترین نوع عاشقانه را بسازم و به همین دلیل خواستم که زوج اصلی فیلم بیمار باشند و همراه فرزند سالمشان هم سه ضلع رابطه را تکمیل کنند. در بدو امر بیماریهای مختلف را بررسی کردیم. مثلا درباره اوتیسم تحقیقات کردیم ولی به این نتیجه رسیدیم که با اوتیسم نمیشود کاری کرد. چون یک بیماری کاملا درونگراست. در نهایت رسیدیم به کمتوانی ذهنی.
نکته جالب این بود که هیات داوران جشنواره فیلم فجر، فیلم را به دلایل علمی رد کردند و معتقد بودند که مادر و پدر بیمار فیلم نمیتوانند بچه سالم به دنیا بیاورند. چطور میشود هیات داوران، یک فیلم را براساس معیارهای پزشکی و فارغ از معیارهای سینمایی در یک جشنواره ارزیابی میکنند؟ اگر اینگونه شود از سال آینده یک پزشک هم باید به جمع داوران اضافه شود. نظر شما درباره این موضوع چیست؟
در این مورد دو تعارض وجود داشت. من از روز اول در جشنواره اعلام کردم که کاملا به نظر داوران احترام میگذارم. برای اینکه داوریها حاصل سلیقه یک تیم هفتنفره است و اگر این هفت نفر کسانی دیگر بودند حتما نتایج چیز دیگری میشد. پس این مساله سلیقهای است که ما به آن اعتراضی نداریم ولی نکته بعدی این بود که وقتی نتیجه اعلام شد، دوستان نظرات اعتراضیشان را اعلام کردند و داوران در پاسخ هم گفتند که ما فیلم «حوض نقاشی» را داوری نکردیم. اگر اینگونه بود در این صورت باید در بیانیه هیات داوران به این موضوع اشاره میشد که چهار بخش این فیلم را داوری نکردیم.
مگر میشود بخشی از فیلم را داوری کرد و بخشی دیگر را نه؟
اتفاقا این سوال هم برایم مطرح است. من تا به حال نشنیدهام که داوران بخشی از فیلم را قضاوت کنند و بخشی دیگر از فیلم را قضاوت نکنند. از طرف دیگر من تا به حال ندیدهام داوران از نقطهنظر علمی هم فیلم را قضاوت کنند! ضمن اینکه فیلم «حوض نقاشی» از دید تماشاگران عنوان بهترین فیلم جشنواره را به دست آورد. در مورد بحث علمی هم باید گفت، پس از اینکه نتایج داوران اعلام شد، نظرات تعدادی از پزشکان در برخی از سایتها درج شد و گفتند از نظر علمی امکان دارد که بچه این بیماران سالم باشد. البته من به داوران حق میدهم. چون آنچه را که از آنها خواسته بودند انجام دادند.
چرا به هیات داوران باید حق داد؟
چون آنها از سوی معاونت سینماییای منصوب شدهاند. هم من و هم منوچهر محمدی، تهیهکننده فیلم «حوض نقاشی» از اعضای موثر خانه سینما بودیم که به نظر میرسد داوریها در مورد فیلمم موثر بوده. به همین دلیل همیشه معتقدم ای کاش خداوند شرایطی را برای ما به وجود بیاورد که فیلمها را بدون تیتراژ ارزیابی کنیم.
البته سرمایهگذار فیلم شما حوزه هنری است که مانع اکران برخی از فیلمهای مهم سینمای ایران در سالنهای سینمای متعلق به خود شده است و کلا به سینمای ایران دید مثبتی ندارد. شما که از فعالان خانه سینما بودید، چطور میشود حوزه هنری سرمایهگذار فیلمتان میشود؟
خب بارها از این نظر مورد پرسش واقع شدهام. ضمن اینکه حوزه هنری در کار من دخالتی نداشت. این را هم باید بگویم که هیچوقت از سوی حوزه هنری دعوت به کار نشدم. آقای منوچهر محمدی از من دعوت به کار کرد. آقای محمدی تهیهکنندهای نامآشناست که کارنامه مشخصی هم دارد. هر کارگردانی دوست دارد با او کار کند. چرا که خودش فیلمساز است و از زمان طرح فیلمنامه میتوانید با او همه چیز را در میان بگذارید و مشورت کنید. به غیر از این، من یک سوال دارم. آیا ما میدانیم که همه سرمایهگذارهای یک فیلم چه کسانی هستند. بهطور مثال فیلم «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی که به نظرم فیلم جذاب و تاثیرگذاری است، سرمایهگذارش بانک پاسارگاد بود. حالا مگر ما میدانیم سرمایهگذارهای این بانک چه کسانی هستند. مهم این است که اصغر فرهادی توانسته با سرمایهگذاری یک بانک، فیلم خودش را بسازد که ساخت و موفق هم بود. حالا تهیهکنندهای که من در این فیلم با او کار کردم زمانی به دلیل نزدیکی به معاونت سینمایی تهیهکننده برتر شد اما این روزها با تغییر مدیریت موقعیتش عوض شد. یعنی اینکه همه چیز دورهای تغییر میکند.
آقای میری! بازیگران را برپایه چه معیاری انتخاب کردید؟ چون نقشها این بیم را ایجاد میکردند که بازیگران به ورطه اغراق بیفتند؟
وقتی طرح اولیه و چارچوب فیلم معلوم شد که قرار است چه فیلمی بسازیم، اولین سوال این بود که چه بازیگرانی نقشها را بازی کنند که همانموقع به ترکیب شهاب حسینی و نگار جواهریان رسیدیم.
البته نگار جواهریان پیش از این نقش معلول را بازی کرده بود. آیا به همین دلیل سراغ او رفتید؟
خیر. این نقش با نقش قبلی ایشان خیلی فرق میکند. ضمن اینکه ایشان بازیگر توانایی هستند. به هرحال معتقد بودم هر دو بازیگر، توانا هستند. ضمن اینکه اگر در ورطه اغراق میافتادند، ما بازنده بودیم. بعد از آن تحقیقات میدانی را شروع کردیم. به یک مرکز تحقیقاتی علمی به نام «مرکز عمل» که مرکز نگهداری بچههای کمتوان ذهنی بود مراجعه کردیم. از همانجا ما آدرس کسانی که با هم ازدواج کردند را پیدا کردیم و به خانهشان رفتیم. آتوسا قلمفرسایی، طراح لباس و صحنه فیلم، نگار جواهریان و شهاب حسینی از نزدیک با زندگی آنها آشنا شدند.
این مرکز دولتی بود یا خصوصی؟
مرکز خصوصی است. البته در دولت هشتم و نهم از سوی دولت حمایتهایی میشد ولی پس از آن خصوصی شد و کاملا به شکل خیریه اداره میشود. این بیماری شکلهای مختلفی دارد و عارضهای است که در بخشی از مغز اتفاق میافتد. و لی معلوم نیست کدام قسمت مغز موجبات این بیماری را فراهم میکند. به همین دلیل برای بازی گرفتن رنگآمیزیهای مختلفی از عوارض این بیماریها را انتخاب کردیم که باورپذیر باشد و بازیگر به ورطه اغراق نیفتد.
چیدمان شخصیتها در فیلم به گونهای است که در زندگی هر دو زوج مریم - رضا و مرضیه - ناصر، زنان چه سالم و چه معلول پیش برنده هستند و به نوعی بحران را مدیریت میکنند. چرا خواستید این تعادل به وجود بیاید؟
اصولا باور دارم انسانها جدا از جنسیتشان حقوقی دارند که باید برای به دست آوردن آن بجنگند. ولی درک متقابل نقش مهمی را بازی میکند. این تعادل را در گفتوگو باید ایجاد کنیم. مدتهاست که فقط حرف میزنیم و نمیشنویم؛ یعنی مونولوگ داریم و نه دیالوگ. در هر رابطهای این چنین هستیم. در روابط زناشویی، در روابط کاری و رفاقتهایمان حقوق یکدیگر را رعایت نمیکنیم. در «حوض نقاشی» این مساله حیطه اقتصادی و مسایل روز جامعه را نیز در بر میگیرد. من از روز اول که طرح فیلم شکل گرفت این نگرانی را داشتم که این مقایسه صورت نگیرد که خانواده سالم در مقایسه با خانواده رضا خانواده بهتری است. سعی کردم که هر دو خانواده دیده شود. در خانه مریم و رضا، سهیل تنها وجود دارد و در خانه مرضیه و ناصر، مرضیه تنهاست. انگار کسی حرفشان را نمیفهمند و گفتوگو با هم نمیکنند. در جایی مرضیه به ناصر میگوید دیگر ما با هم حرفی نمیزنیم! علاقهمند بودم با وجود بالا و پایین بودن شرایط به درک متقابل و متعادل برسند.
یکی از بهترین صحنههای فیلم جایی است که روابط سهیل با مادر و پدرش را نشان میدهد. یعنی همیشه یکی از این سه ضلع میلنگد. سهیل دوست ندارد مدیران مدرسه مادرش را از نزدیک ببیند. رضا در دفاع مریم به دلیل بیاحترامی سهیل به او سیلی میزند. بعد مریم، رضا را مقصر میداند که سهیل خانه را ترک کرده است. و درنهایت فضایی ترسیم میشود که تماشاگر با آن همذاتپنداری میکند و بغض در گلو دارد. چرا؟
من دوست داشتم این بغض وجود داشته باشد. معتقدم فیلم «حوض نقاشی» بخشی از زوایای پنهان انسان را نشان میدهد. همه ما متاسفانه در یک دورهای فکر میکنیم که پدر مادرهایمان اگر مشکلی دارند باید پنهان کنیم. در حالی که همه ما بعدا مثل سهیل متوجه اشتباهمان میشویم.
در کارگردانی چرا نماهای نزدیک به سهیل وجود ندارد؟
اصولا به هیچ کاراکتری در فیلم نزدیک نمیشوم. چون از نظر فنی معتقدم در «حوض نقاشی» باید دوربین کارگردان ناظر باشد تا قضاوت نکنیم.
در پلان پایانی فیلم دوربین کاملا بالا میرود. یکجورهایی آسمانی میشود. چرا؟
میخواستم شبیه گوگل مپ شود. دوربین بالا برود و همه چیز گم شود و در نهایت آن خانه و افرادش نقطه کوچکی از شهر بزرگمان شود. انگار این آدمها درون بیاخلاقیها و هیاهوی این شهر گم میشوند.
در طراحی صحنه خانه رضا و مریم همه چیز تمیز و مرتب بود. چرا؟
همیشه دوست دارم فیلمی تمیز بسازم. با فیلم چرک مخالفم. اگر بخواهم فقر را هم نشان دهم، همان فقر را تروتمیز نشان میدهم. دوست دارم تصویرم تمیز باشد ولی غلط نداشته باشد. آتوسا قلمفرسایی زیرکی و هوشمندی به خرج داد. چون وقتی همینطوری خانه را نگاه میکنیم میبینیم چه خانه تمیز و شیکی است، اما وقتی دقیقتر میشویم چیز گرانبهایی در آن دیده نمیشود.
هر چی فکر کردم نفهمیدم چرا اسم فیلم را «حوض نقاشی» گذاشتید. حالا چرا عنوان فیلم حوض نقاشی است؟
همیشه منتظر این سوال هستم. زمانی که این اسم را گذاشتیم قرار بود که در فیلم از آهنگ فولکلوریک حوض نقاشی استفاده کنیم. حتی قرار بود مریم آن را زمزمه کند. ولی بعدها فکر کردم که این نباشد ولی با این حال این اسم روی فیلم باقی ماند و همه به آن عادت کردند. به نظرم فیلمها اسم را میسازند.
مریم از نظر هوشی در درجه پایین است و باید از واژههای ساده و دمدستی استفاده کند. ولی وقتی میخواهد از نردهها بالا برود تا پیش رضا برود میگوید این نردهها خیلی طولانی است. چطور این آدم میتواند از این کلمه استفاده کند؟
این را نمیشود چندان تعمیم داد. یکبار که ما به این مرکز رفته بودیم، یکی از همین بچهها آمد سمت من و گفت من عاشق شهاب حسینیام. گفتم برو با شهاب عکس بگیر و بعد به من گفت منو مسخره کردی اینکه مت دیمون هست!
چرا فیلمنامه را خودتان ننوشتید؟
اصولا در نوشتن فیلمنامه آدم تنبلی هستم و معمولا وقتی طرحی به ذهنم میرسد دوست دارم که کسی کنارم باشد و با او همراه باشم و با هم گپ بزنیم و در موردش فکر کنیم. کلا به کار جمعی معتقدم.
در پلان آخر فیلم یک تیکی در فیلم میبینیم. چرا؟
آن تیک برای تبدیل فیلم است که میخواستیم فیلم سریعتر به جشنواره برسد. ولی الان در تدوین درست شده است.
آن پلان را چگونه فیلمبرداری کردید؟
از روز اول در این مورد صحبت کردیم و محمد آلادپوش سعی میکرد برایش یک تکنولوژی پیدا کند. با یک شرکتی صحبت کردیم که یک دستگاهی ساخته بودند که هلیشات میگرفت و از زاویه بالا تصویر میگرفت. البته این اولین و آخرین بارش شد. به دلیل اینکه کنترلش در آسمان قطع و همان بالا منفجر شد. تکنولوژی خیلی خوبی بود که توسط مهندسان جوان خوشذوق ایرانی طراحی شده بود و حالا شنیدم دارند دوباره آن را میسازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.