|

رقابت سوژه‌ها و ساختار‌ها در ساختن تاریخ

گروه روش‌شناسی و تاریخ‌نگاری پژوهشکده تاریخ اسلام در ادامه سلسله‌نشست‌های تخصصی خود در تاریخ 27بهمن به نقد و بررسی کتاب «ساختن تاریخ» اثر الکس کالینیکوس با ترجمه مهدی گرایلو پرداخت. این کتاب در پنج‌فصل جداگانه به سوژه‎ها و عامل‎ها، ساختار و کنش، خردها و منافع، ایدئولوژی و قدرت و در فصل پایانی به سنت و انقلاب پرداخته است. در این نشست ابتدا اکبر معصوم‌بیگی مترجم آثار کالینیکوس موضع نویسنده در این کتاب را دیدگاه مارکسیستی به ماهیت تاریخ دانست: «کالینیکوس از موضع یک ماتریالیست تاریخی به شبهه‌هایی که پس از مارکس در مورد این مفاهیم به وجود آمده، پاسخ می‌دهد. اساس فهم ماتریالیسم تاریخی بر این است که انسان‌ها را نه آنگونه که می‌اندیشند بلکه باید در رابطه آنها با جامعه و ساختار اقتصادی درک کرد. آنچه کالینیکوس در این کتاب به آن می‌پردازد، این است که آیا عاملیت در تاریخ وجود دارد یا انسان اسیر دست نیروهای تاریخی است؟ آیا سوژه‌ای وجود ندارد یا اینکه بالعکس روش‌شناسی فردگرایانه و نظریه گزینش اخلاقی فرد است که توانایی هر کاری را دارد؟» از نظر این منتقد، کالینیکوس به این دوشاخگی معتقد نیست؛ یعنی انسان‌ها را نه اسیر دست تاریخ می‌داند و نه اینکه توانایی هرکاری را دارند. طبق فردگرایی روش‌شناختی، ساختارها باید برحسب افراد توضیح داده شوند و رد این نظر تنها به این معناست که ساختارها را نمی‌توان بر حسب افراد تبیین کرد نه اینکه افراد را باید برحسب ساختارها تبیین کرد. بنابراین انسان، تاریخ را می‌سازد و کشاکش و مبارزه طبقاتی نقش اصلی را در این بین ایفا می‌کند. او با اشاره به کیفیت ترجمه کتاب گفت: «این کتاب دارای نثر سنگینی است و مباحث بسیار پیچیده‌ای دارد که درباره بسیاری از مباحث آن منبع فارسی وجود ندارد. با وجود این، مترجم با همه این دشواری‌ها کتاب را با کمترین غلط ترجمه کرده است. اما یکی از معایب آن استفاده از حروف اختصاری برای برخی اصطلاحات کتاب است، برای نمونه اصطلاح فردگرایی روش‌شناسی را (ف.ر) آورده که بنده با آن مخالف هستم به این دلیل که کتابی که موضوع دشواری دارد را نباید با این اختصارگرایی پیچیده‌تر کرد. مترجم در این کتاب با وجدان تمام کار کرده و با اینکه این کتاب نخستین اثری است که ترجمه کرده، در توضیحات ضروری به افاضه کلام و خودنمایی نپرداخته و معادل‌ها و عبارات کتاب را بسیار درست و بجا گزینش کرده است.»
سخنران بعدی نشست حسینعلی نوذری با توضیحی درباره عنوان کتاب سخنان خود را اینگونه آغاز کرد: «برخلاف عنوان کتاب نباید انتظار داشته باشیم راوی به تاریخ و شیوه‌های تاریخ‌نگاری بپردازد. اینجا مفهوم ساختن تاریخ درواقع به یکی از مسایل اساسی و دیرینه در حوزه نظریه اجتماعی اشاره می‌کند.» او این کتاب و دیگر آثار کالینیکوس را دارای ماهیت بین‌رشته‌ای دانست. نوذری ورود مفهوم عاملیت و ساختار را دارای سابقه‌ای بسیار دیرینه و مطرح‌شدن آن به‌صورت آکادمیک امروزی را مربوط به قرن نوزدهم دانست که همزمان با علمی‌شدن جامعه‌شناسی و نظریه اجتماعی است. اراده فردی منجر به پیدایش نیت در کنش فردی یا اجتماعی می‌شود و این دومفهوم اراده و نیت آگاهی را شکل می‌دهد که مارکس از آن به‌عنوان «آگاهی کاذب» یاد می‌کند. به این‌ترتیب برخی از نظریه‌پردازان مفهوم عاملیت بر ساختار را مقدم می‌دانند و اصالت را برای فرد کنشگر قایل می‌شوند به‌طوری که هرگونه حرکت، تغییر و تحول و ساختار بر مبنای اراده فردی صورت می‌گیرد. او یکی از انگیزه‌های مهم سیاسی که موجب نگارش این کتاب شده را نقد نظام سرمایه‌داری به‌عنوان بنیان نظری پروژه سیاسی تحول اجتماعی دانست.

گروه روش‌شناسی و تاریخ‌نگاری پژوهشکده تاریخ اسلام در ادامه سلسله‌نشست‌های تخصصی خود در تاریخ 27بهمن به نقد و بررسی کتاب «ساختن تاریخ» اثر الکس کالینیکوس با ترجمه مهدی گرایلو پرداخت. این کتاب در پنج‌فصل جداگانه به سوژه‎ها و عامل‎ها، ساختار و کنش، خردها و منافع، ایدئولوژی و قدرت و در فصل پایانی به سنت و انقلاب پرداخته است. در این نشست ابتدا اکبر معصوم‌بیگی مترجم آثار کالینیکوس موضع نویسنده در این کتاب را دیدگاه مارکسیستی به ماهیت تاریخ دانست: «کالینیکوس از موضع یک ماتریالیست تاریخی به شبهه‌هایی که پس از مارکس در مورد این مفاهیم به وجود آمده، پاسخ می‌دهد. اساس فهم ماتریالیسم تاریخی بر این است که انسان‌ها را نه آنگونه که می‌اندیشند بلکه باید در رابطه آنها با جامعه و ساختار اقتصادی درک کرد. آنچه کالینیکوس در این کتاب به آن می‌پردازد، این است که آیا عاملیت در تاریخ وجود دارد یا انسان اسیر دست نیروهای تاریخی است؟ آیا سوژه‌ای وجود ندارد یا اینکه بالعکس روش‌شناسی فردگرایانه و نظریه گزینش اخلاقی فرد است که توانایی هر کاری را دارد؟» از نظر این منتقد، کالینیکوس به این دوشاخگی معتقد نیست؛ یعنی انسان‌ها را نه اسیر دست تاریخ می‌داند و نه اینکه توانایی هرکاری را دارند. طبق فردگرایی روش‌شناختی، ساختارها باید برحسب افراد توضیح داده شوند و رد این نظر تنها به این معناست که ساختارها را نمی‌توان بر حسب افراد تبیین کرد نه اینکه افراد را باید برحسب ساختارها تبیین کرد. بنابراین انسان، تاریخ را می‌سازد و کشاکش و مبارزه طبقاتی نقش اصلی را در این بین ایفا می‌کند. او با اشاره به کیفیت ترجمه کتاب گفت: «این کتاب دارای نثر سنگینی است و مباحث بسیار پیچیده‌ای دارد که درباره بسیاری از مباحث آن منبع فارسی وجود ندارد. با وجود این، مترجم با همه این دشواری‌ها کتاب را با کمترین غلط ترجمه کرده است. اما یکی از معایب آن استفاده از حروف اختصاری برای برخی اصطلاحات کتاب است، برای نمونه اصطلاح فردگرایی روش‌شناسی را (ف.ر) آورده که بنده با آن مخالف هستم به این دلیل که کتابی که موضوع دشواری دارد را نباید با این اختصارگرایی پیچیده‌تر کرد. مترجم در این کتاب با وجدان تمام کار کرده و با اینکه این کتاب نخستین اثری است که ترجمه کرده، در توضیحات ضروری به افاضه کلام و خودنمایی نپرداخته و معادل‌ها و عبارات کتاب را بسیار درست و بجا گزینش کرده است.»
سخنران بعدی نشست حسینعلی نوذری با توضیحی درباره عنوان کتاب سخنان خود را اینگونه آغاز کرد: «برخلاف عنوان کتاب نباید انتظار داشته باشیم راوی به تاریخ و شیوه‌های تاریخ‌نگاری بپردازد. اینجا مفهوم ساختن تاریخ درواقع به یکی از مسایل اساسی و دیرینه در حوزه نظریه اجتماعی اشاره می‌کند.» او این کتاب و دیگر آثار کالینیکوس را دارای ماهیت بین‌رشته‌ای دانست. نوذری ورود مفهوم عاملیت و ساختار را دارای سابقه‌ای بسیار دیرینه و مطرح‌شدن آن به‌صورت آکادمیک امروزی را مربوط به قرن نوزدهم دانست که همزمان با علمی‌شدن جامعه‌شناسی و نظریه اجتماعی است. اراده فردی منجر به پیدایش نیت در کنش فردی یا اجتماعی می‌شود و این دومفهوم اراده و نیت آگاهی را شکل می‌دهد که مارکس از آن به‌عنوان «آگاهی کاذب» یاد می‌کند. به این‌ترتیب برخی از نظریه‌پردازان مفهوم عاملیت بر ساختار را مقدم می‌دانند و اصالت را برای فرد کنشگر قایل می‌شوند به‌طوری که هرگونه حرکت، تغییر و تحول و ساختار بر مبنای اراده فردی صورت می‌گیرد. او یکی از انگیزه‌های مهم سیاسی که موجب نگارش این کتاب شده را نقد نظام سرمایه‌داری به‌عنوان بنیان نظری پروژه سیاسی تحول اجتماعی دانست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.