ترجمه «استفاده و سوءاستفاده از تاریخ» به روایت حسن کامشاد
حسن کامشاد در بخشی از خاطراتش، «حدیث نفس»، از دیدار خود با علیرضا حیدری، مدیر انتشارات خوارزمی در لندن میگوید. «روزی، کلی درباره کتاب «تاریخ چیست؟» و چاپهای مختلف آن و استقبال خوانندگان سخنسرایی کرد. مدعی بود که فلسفه تاریخ، بهویژه میان جوانان، بسیار خواستار دارد و اصرار که من در این زمینه همت به خرج دهم. داستان زیره به کرمانبردن را که شنیدهاید: «علیرضا هم کتاب کوچکی درباره توینبی از تهران با خود به لندن آورده بود که من ترجمه کنم. قطع کوچک کتاب و آوازه توینبی در تاریخنویسی رغبتبرانگیز بود و زبانبازیهای علیرضا هم تاثیرگذار و کارساز. توینبی، استاد تاریخ دانشگاه لندن، اثر بزرگ خود، بررسی تاریخ را در دوازده جلد سالها پیش به پایان رسانده بود. ترجمه من از کتاب کوچک و پرمایه او که با عنوان «مورخ و تاریخ» در 1370 منتشر شد، حاصل دوازده گفتوشنود توینبی با جورج اوربان در 73-1972 برای رادیو اروپای آزاد بود. اوربان، نظریهپرداز سیاسی به آزادمرد اروپایی شهرت یافت و بهترین مصاحبهکننده دنیای انگلیسی زبان خوانده میشد». کامشاد در خاطراتش به بخشی از همین مصاحبه اشاره میکند که اوربان از توینبی میپرسد:
«پیتر خیل نبود که در یک مناظره رادیویی درباره اینکه تجربه گذشته را بتوان به آینده سرایت داد و بر پایه آن پیشگویی کرد، با شما به چالش نشست؟».
کامشاد این مناظره را بهانه آشنایی خود با خیل و درسگفتارهای «استفاده و سوءاستفاده از تاریخ» معرفی میکند: «کنجکاو شدم بدانم پیتر خیل کیست که با استاد کلنجار رفته است. معلوم شد هلندی است و مورخی نامدار و اثر مشهورش ناپلئون، موافق و مخالف عنوان دارد و اوقاتش را بیشتر به مقالهنویسی و بحثوجدل گذرانده است و لابد به همین سبب مجموعه مقالات خود را «نبردها و زورآزماییها»، «مباحثه با مورخان» و «برخوردها در تاریخ» نامیده است». مناظره با توینبی در بیبیسی صورت گرفته بود ولی کامشاد نتوانسته بود متن این گفتوگو را به دست بیاورد. ناگزیر سراغ کتابخانه بریتانیا میرود تا بتواند نسخهای از آن را بهدست آورد. چون طبق قانون، یک نسخه از هر اثری که در بریتانیا منتشر شود در آنجا هست. کامشاد در اینباره در خاطراتش مینویسد: «مصاحبه در جزوه کوچکی حدود سی صفحه چاپ شده بود. به قصد فتوکپی آن، به بخش چاپ و تکثیر آن کتابخانه مراجعه کردم، گفتند این جزوه منتشر نشده است، حق چاپ و تکثیر آن محفوظ است و باید از بیبیسی اجازه گرفته شود. گفتم: من قبلا به بیبیسی سر زدهام، از وجود چنین جزوهای بیخبرند. کتابدار در جواب گفت: ما قانونا حق
تکثیر این متن را نداریم، میتوانید از آن یادداشت بردارید. گفتم: میخواهم آن را به فارسی ترجمه کنم. کتابدار نگاهی خریداری به من انداخت و با لبخند گفت برای این کار چهبسا اجازه ورثه مرحوم توینبی و مرحوم خیل را هم لازم داشته باشید. گفتم: میتوانم با سپردن ودیعه 10دقیقه این دفترچه را قرض کنم و صفحات آن را بیرون فتوکپی... کتابدار حرفم را قطع کرد گفت: اشخاص حق عاریهگرفتن کتاب از کتابخانه بریتانیا را ندارند. فکری شیطانی به سرم زد. کتاببهدست به تالار قرائت بازگشتم. آن روزها برخلاف این روزها بازرسی و تفتیش امنیتی چنین شدید و غلیظ نبود. پالتویم را پوشیدم، جزوه را در جیبم جا دادم و گویی مثلا به دستشویی میروم از درودروازه ساختمان گذشتم. کتابخانه بریتانیا آن زمان جنب موزه بریتانیا بود. روبهروی آن در خیابان یک مغازه روزنامهفروشی بود با دستگاه فتوکپی. فتوکپی 30صفحه. پنج دقیقه وقت برد و کمتر از یک پوند هزینه برداشت. آرام و متین به کتابخانه برگشتم، جزوه را صحیح و سالم تحویل دادم، بیرون آمدم، نفسی عمیق کشیدم. در راه اشاعه فرهنگ و ادب چه فداکاریها باید کرد!». مناظره خیل و توینبی در جزوه کوچکی حدود 30صفحه چاپ شده
بود. او این مناظره را ترجمه میکند اما همانطور که در خاطراتش مینویسد: «30صفحه گفتوگو را که نمیشود کتاب کرد. پس رفتم دنبال اثر دیگری از این مورخ که مکمل کار شود و به درسگفتارهایی برخوردم که او در سال1954 با عنوان استفاده و سوءاستفاده از تاریخ در دانشگاه ییل ایراد کرده بود. اینها را سرهم کردم و همان ناشری که ذکر خیرش رفت یک چاپ زد و به خاک سپرد». حال پس از قریب به بیست سال، انتشارات فرهنگ جاوید ترجمه این کتاب را مجددا منتشر کرده است.
حسن کامشاد در بخشی از خاطراتش، «حدیث نفس»، از دیدار خود با علیرضا حیدری، مدیر انتشارات خوارزمی در لندن میگوید. «روزی، کلی درباره کتاب «تاریخ چیست؟» و چاپهای مختلف آن و استقبال خوانندگان سخنسرایی کرد. مدعی بود که فلسفه تاریخ، بهویژه میان جوانان، بسیار خواستار دارد و اصرار که من در این زمینه همت به خرج دهم. داستان زیره به کرمانبردن را که شنیدهاید: «علیرضا هم کتاب کوچکی درباره توینبی از تهران با خود به لندن آورده بود که من ترجمه کنم. قطع کوچک کتاب و آوازه توینبی در تاریخنویسی رغبتبرانگیز بود و زبانبازیهای علیرضا هم تاثیرگذار و کارساز. توینبی، استاد تاریخ دانشگاه لندن، اثر بزرگ خود، بررسی تاریخ را در دوازده جلد سالها پیش به پایان رسانده بود. ترجمه من از کتاب کوچک و پرمایه او که با عنوان «مورخ و تاریخ» در 1370 منتشر شد، حاصل دوازده گفتوشنود توینبی با جورج اوربان در 73-1972 برای رادیو اروپای آزاد بود. اوربان، نظریهپرداز سیاسی به آزادمرد اروپایی شهرت یافت و بهترین مصاحبهکننده دنیای انگلیسی زبان خوانده میشد». کامشاد در خاطراتش به بخشی از همین مصاحبه اشاره میکند که اوربان از توینبی میپرسد:
«پیتر خیل نبود که در یک مناظره رادیویی درباره اینکه تجربه گذشته را بتوان به آینده سرایت داد و بر پایه آن پیشگویی کرد، با شما به چالش نشست؟».
کامشاد این مناظره را بهانه آشنایی خود با خیل و درسگفتارهای «استفاده و سوءاستفاده از تاریخ» معرفی میکند: «کنجکاو شدم بدانم پیتر خیل کیست که با استاد کلنجار رفته است. معلوم شد هلندی است و مورخی نامدار و اثر مشهورش ناپلئون، موافق و مخالف عنوان دارد و اوقاتش را بیشتر به مقالهنویسی و بحثوجدل گذرانده است و لابد به همین سبب مجموعه مقالات خود را «نبردها و زورآزماییها»، «مباحثه با مورخان» و «برخوردها در تاریخ» نامیده است». مناظره با توینبی در بیبیسی صورت گرفته بود ولی کامشاد نتوانسته بود متن این گفتوگو را به دست بیاورد. ناگزیر سراغ کتابخانه بریتانیا میرود تا بتواند نسخهای از آن را بهدست آورد. چون طبق قانون، یک نسخه از هر اثری که در بریتانیا منتشر شود در آنجا هست. کامشاد در اینباره در خاطراتش مینویسد: «مصاحبه در جزوه کوچکی حدود سی صفحه چاپ شده بود. به قصد فتوکپی آن، به بخش چاپ و تکثیر آن کتابخانه مراجعه کردم، گفتند این جزوه منتشر نشده است، حق چاپ و تکثیر آن محفوظ است و باید از بیبیسی اجازه گرفته شود. گفتم: من قبلا به بیبیسی سر زدهام، از وجود چنین جزوهای بیخبرند. کتابدار در جواب گفت: ما قانونا حق
تکثیر این متن را نداریم، میتوانید از آن یادداشت بردارید. گفتم: میخواهم آن را به فارسی ترجمه کنم. کتابدار نگاهی خریداری به من انداخت و با لبخند گفت برای این کار چهبسا اجازه ورثه مرحوم توینبی و مرحوم خیل را هم لازم داشته باشید. گفتم: میتوانم با سپردن ودیعه 10دقیقه این دفترچه را قرض کنم و صفحات آن را بیرون فتوکپی... کتابدار حرفم را قطع کرد گفت: اشخاص حق عاریهگرفتن کتاب از کتابخانه بریتانیا را ندارند. فکری شیطانی به سرم زد. کتاببهدست به تالار قرائت بازگشتم. آن روزها برخلاف این روزها بازرسی و تفتیش امنیتی چنین شدید و غلیظ نبود. پالتویم را پوشیدم، جزوه را در جیبم جا دادم و گویی مثلا به دستشویی میروم از درودروازه ساختمان گذشتم. کتابخانه بریتانیا آن زمان جنب موزه بریتانیا بود. روبهروی آن در خیابان یک مغازه روزنامهفروشی بود با دستگاه فتوکپی. فتوکپی 30صفحه. پنج دقیقه وقت برد و کمتر از یک پوند هزینه برداشت. آرام و متین به کتابخانه برگشتم، جزوه را صحیح و سالم تحویل دادم، بیرون آمدم، نفسی عمیق کشیدم. در راه اشاعه فرهنگ و ادب چه فداکاریها باید کرد!». مناظره خیل و توینبی در جزوه کوچکی حدود 30صفحه چاپ شده
بود. او این مناظره را ترجمه میکند اما همانطور که در خاطراتش مینویسد: «30صفحه گفتوگو را که نمیشود کتاب کرد. پس رفتم دنبال اثر دیگری از این مورخ که مکمل کار شود و به درسگفتارهایی برخوردم که او در سال1954 با عنوان استفاده و سوءاستفاده از تاریخ در دانشگاه ییل ایراد کرده بود. اینها را سرهم کردم و همان ناشری که ذکر خیرش رفت یک چاپ زد و به خاک سپرد». حال پس از قریب به بیست سال، انتشارات فرهنگ جاوید ترجمه این کتاب را مجددا منتشر کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.