چند سطر درباره «مرگ ماهی»
بر مدار مرگ
سهامالدین بورقانی
همه ما داستانهای زیادی شنیدهایم درباره خانوادههایی که مناسبات و روابط میان اعضایش تعریف چندانی ندارد و پدر و مادر در حالاحتضار یا فوتشده وصیتهایی میکنند تا فرزندانشان دوباره دورهم جمع و همدل شوند. این ایده اصلی «مرگماهی»، آخرین کار روحالله حجازی است؛ مادری که وصیت کرده پس از مرگ، جنازهاش را سهروز در خانه نگهداری کنند و بعد از آن به خاک بسپارند تا فرزندانش که چندان روی خوشی به هم نشان نمیدهند، بعد از مدتها دورهم جمع شوند.
درواقع حجازی مرگ را بهمثابه عاملی برای تقویت روابط، شکستن یخها و در یک کلام زندگی به تصویر میکشد. او در این فیلم مستقیما به مرگ نمیپردازد و مطابق آنچه فیلمنامه به ما میگوید، قرار است با «فرآیندی» روبهرو شویم که در آن بعد از دورهمجمعشدن خانواده، بهتدریج مشکلات برطرف شوند و محبتها آشکار، اما مشکل فیلم همین فرآیند است که بهدرستی به تصویر کشیده نشده است. مرگ ماهی دارای شخصیتهای متعددی است که هرکدامشان داستانی برای خود دارند اما تا مخاطب میخواهد به آنها نزدیک شود و سر از کارشان دربیاورد، کارگردان آنها را از معرکه دور میکند.
هرکدام از این کاراکترها میتوانستند از طریق کنشها و واکنشهایی که با هم دارند، روایتهای جذاب خود را داشته باشند و ما را بهدنبال خود بکشند تا بفهمیم علت دورشدن این خانواده از هم چه بوده و با تعمق در مناسباتشان اطلاعات بیشتری به دست بیاوریم. عمقداشتن این روابط حلقه مفقودهای است که ضربه اصلی را به فیلم وارد کرده است.
اما روندی که در فیلم میبینیم کاملا برعکس است؛ هروقت شخصیتهای فیلم با هم مشغول صحبت میشوند، نتیجه مفیدی ندارد و بیشتر شامل اطلاعاتی است که غیرضروری به نظر میرسد و بیشتر ابهامآفرین است تا گرهگشا. دلیل اصلی این است که شخصیتپردازی دقیق و کاملی صورت نگرفته و گویی تنها چیزی که به تساوی در مورد شخصیتها توزیع شده است، نقص آنهاست! ارتباط میان آنها، گذشتهشان و بحرانی که در رابطهشان با یکدیگر وجود دارد کاملا مبهم است و هیچ تلاشی هم از سوی فیلمساز دیده نمیشود تا این نقاط تاریک، روشن شود. به همین دلیل وقتی دوربین میچرخد و گفتوگوهای دوبهدوی آنها را به ما نشان میدهد نهتنها تاثیری در روند اصلی داستان ندارد، بلکه میتوان برخی از آنها را بدون آنکه آسیبی به فیلم وارد شود، حذف کرد. حتی هیچکدام از آنها تبدیل به کاراکتر محوری نمیشود تا دستکم برخی گرههای فیلم را باز کند و داستان را به پیش ببرد. نتیجه اینکه بهواسطه حضور اینهمه شخصیت که میتوانستند رازهای بسیاری را برای مخاطب فاش کنند و مخاطب را به ایده محوری فیلم نزدیک کنند، چیزی دست ما را نمیگیرد و پاسخی برای این انتظار نمیگیریم.
«مرگ ماهی» البته در مقایسه با دو فیلم قبلی حجازی دارای کارگردانی شستهرفتهتری است و بازیهای علی مصفا و بابک کریمی هم از نقاط قوت آن است. نقش محمود کلاری را در جذابیتهای بصری فیلم بههیچوجه نمیتوان منکر شد. قاببندیهای زیبا و بازی با نور و رنگ - بهویژه رنگ زرد که تناسب زیادی با تم فیلم دارد- فرم و محتوا در فیلم را بههم نزدیک کرده است.
همه ما داستانهای زیادی شنیدهایم درباره خانوادههایی که مناسبات و روابط میان اعضایش تعریف چندانی ندارد و پدر و مادر در حالاحتضار یا فوتشده وصیتهایی میکنند تا فرزندانشان دوباره دورهم جمع و همدل شوند. این ایده اصلی «مرگماهی»، آخرین کار روحالله حجازی است؛ مادری که وصیت کرده پس از مرگ، جنازهاش را سهروز در خانه نگهداری کنند و بعد از آن به خاک بسپارند تا فرزندانش که چندان روی خوشی به هم نشان نمیدهند، بعد از مدتها دورهم جمع شوند.
درواقع حجازی مرگ را بهمثابه عاملی برای تقویت روابط، شکستن یخها و در یک کلام زندگی به تصویر میکشد. او در این فیلم مستقیما به مرگ نمیپردازد و مطابق آنچه فیلمنامه به ما میگوید، قرار است با «فرآیندی» روبهرو شویم که در آن بعد از دورهمجمعشدن خانواده، بهتدریج مشکلات برطرف شوند و محبتها آشکار، اما مشکل فیلم همین فرآیند است که بهدرستی به تصویر کشیده نشده است. مرگ ماهی دارای شخصیتهای متعددی است که هرکدامشان داستانی برای خود دارند اما تا مخاطب میخواهد به آنها نزدیک شود و سر از کارشان دربیاورد، کارگردان آنها را از معرکه دور میکند.
هرکدام از این کاراکترها میتوانستند از طریق کنشها و واکنشهایی که با هم دارند، روایتهای جذاب خود را داشته باشند و ما را بهدنبال خود بکشند تا بفهمیم علت دورشدن این خانواده از هم چه بوده و با تعمق در مناسباتشان اطلاعات بیشتری به دست بیاوریم. عمقداشتن این روابط حلقه مفقودهای است که ضربه اصلی را به فیلم وارد کرده است.
اما روندی که در فیلم میبینیم کاملا برعکس است؛ هروقت شخصیتهای فیلم با هم مشغول صحبت میشوند، نتیجه مفیدی ندارد و بیشتر شامل اطلاعاتی است که غیرضروری به نظر میرسد و بیشتر ابهامآفرین است تا گرهگشا. دلیل اصلی این است که شخصیتپردازی دقیق و کاملی صورت نگرفته و گویی تنها چیزی که به تساوی در مورد شخصیتها توزیع شده است، نقص آنهاست! ارتباط میان آنها، گذشتهشان و بحرانی که در رابطهشان با یکدیگر وجود دارد کاملا مبهم است و هیچ تلاشی هم از سوی فیلمساز دیده نمیشود تا این نقاط تاریک، روشن شود. به همین دلیل وقتی دوربین میچرخد و گفتوگوهای دوبهدوی آنها را به ما نشان میدهد نهتنها تاثیری در روند اصلی داستان ندارد، بلکه میتوان برخی از آنها را بدون آنکه آسیبی به فیلم وارد شود، حذف کرد. حتی هیچکدام از آنها تبدیل به کاراکتر محوری نمیشود تا دستکم برخی گرههای فیلم را باز کند و داستان را به پیش ببرد. نتیجه اینکه بهواسطه حضور اینهمه شخصیت که میتوانستند رازهای بسیاری را برای مخاطب فاش کنند و مخاطب را به ایده محوری فیلم نزدیک کنند، چیزی دست ما را نمیگیرد و پاسخی برای این انتظار نمیگیریم.
«مرگ ماهی» البته در مقایسه با دو فیلم قبلی حجازی دارای کارگردانی شستهرفتهتری است و بازیهای علی مصفا و بابک کریمی هم از نقاط قوت آن است. نقش محمود کلاری را در جذابیتهای بصری فیلم بههیچوجه نمیتوان منکر شد. قاببندیهای زیبا و بازی با نور و رنگ - بهویژه رنگ زرد که تناسب زیادی با تم فیلم دارد- فرم و محتوا در فیلم را بههم نزدیک کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.