|

به بهانه بزرگداشت محمدعلی کشاورز

با طلوع گل سرخ از پس‌پرده عطر

محسن سیف

بزرگداشت بزرگ‌هنرمندی با قامت محمدعلی کشاورز از واقع‌بینی مدیران اجرایی فرهنگ‌و‌هنر و برگزارکنندگان مهم‌ترین جشنواره هنری کشور خبر می‌دهد. در سابقه حرفه‌ای محمدعلی کشاورز، دوران سایه‌روشن دوردستی وجود دارد. او به‌‌عنوان یک‌هنرمند تئاتری گرایش‌های جسته‌وگریخته‌ای به نویسندگی و ترجمه و هنرهای متنوع تجسمی هم داشت. باوجود چنین گستره فعالیتی، چهره شناخته‌شده‌ای محسوب نمی‌شد و در مقایسه با بازیگران سینما و تلویزیون آن روزگار برای عموم افراد جامعه چندان نام‌آشنا نبود. اگرچه در جامعه هنری و در چشم و ذهن حرفه‌ای‌های عالم هنر نام و جایگاه قابل‌احترامی داشت. اولین حضور جدی و بحث‌انگیز تصویری‌اش در مهم‌ترین تجربه سینمایی ابراهیم گلستان یعنی فیلم «خشت‌وآینه» 1342 اتفاق افتاد؛ فیلمی که در اغلب تاریخ‌نگاری‌های تحلیلی سینما به‌عنوان نخستین تجربه رئالیستی صنعت سینمای ایران شناخته می‌شود و برخی از اهالی نقد و طنز در حوزه سینما نشانه‌هایی از یک‌نوع نئورئالیسم ایرانی را در ساختار بصری و محتوایی «خشت‌وآینه» قابل ردگیری یافته‌‌اند. با تمام اهمیتی که «خشت‌وآینه» را در تاریخ سینمای ایرانی یک نمونه مثالی از سنت‌شکنی و تقابل با سینمای عامه‌پسند قرار می‌دهد، نقش کوتاه و در حاشیه کشاورز موقعیتی برای شهرت او فراهم نکرد. اما در یک‌فاصله کوتاه و بازی در نقش مهمی از «شب قوزی»، ساخته فرخ غفاری به چهره‌ای آشنا در سینمای ضدکلیشه و روشنفکرانه ایرانی بدل شد.
محمدعلی کشاورز باوجود حضور در اجتماع بزرگان سینمای پیش از انقلاب و بازی در نقش‌های کوتاه همواره به‌عنوان یک هنرمند صاحبنام تئاتر شناخته می‌شد. آشنایی‌اش با مرحوم علی حاتمی را هم مدیون تئاتر و قلب تپنده هنر نمایش در تالار سنگلج تهران بود. از اوایل دهه50 سالن تئاتر سنگلج، واقع در ضلع جنوب‌غربی پارک‌شهر و با عنوان «تالار بیست‌و‌پنج شهریور» مهم‌ترین مرکز اجتماع بزرگان نمایش ایران بود. جوان جویای‌نام و بااستعدادی به نام علی حاتمی از سال‌های پایانی دهه40 در این مرکز مهم تئاتری فرصت ابراز وجود یافت؛ یک‌اتفاق مهم در تاریخ هنر ایران که با سپری‌شدن دودهه پرافت‌وخیز به بار نشست و اهمیت آن آشکار شد. تقریبا از اولین سال‌های پیروزی انقلاب و تثبیت جایگاه علی حاتمی در رده‌های بالادست کارگردان سینما و تلویزیون، محمدعلی کشاورز با آن سابقه طولانی بازیگری بر صحنه‌های تئاتر مهم‌ترین فرصت حضور در برابر دوربین علی حاتمی را به‌دست آورد. «هزاردستان» ‌یک‌اتفاق بزرگ نمایشی بر صفحه کوچک تلویزیون و اولین حادثه مهم زندگی هنری محمدعلی کشاورز بود. اگرچه پیش از آن در چند تله‌تئاتر و مجموعه تلویزیونی حضور داشت. اما باید یکی از ماندگارترین شخصیت‌های عرصه نمایش در شاخص‌ترین مجموعه تلویزیونی ایرانی «هزاردستان» را بازی می‌کرد تا پس از دودهه در سایه‌ماندن، جایگاه واقعی خود در عرصه بازیگری را به‌دست بیاورد. کاراکتر «شعبان استخوانی» در هزاردستان علی حاتمی تمام قابلیت‌های بازیگری محمدعلی کشاورز را نمایان کرد.
تقریبا در همین دوران، یعنی از نیمه‌های‌دوم دهه50 تا اواسط دهه70 با درخشان‌ترین روزگار هنری و نقطه‌های اوج محمدعلی کشاورز روبه‌رو می‌شویم.
در مجموعه‌های قابل‌تاملی چون «سربداران» و «سلطان‌وشبان» حضوری قابل‌توجه داشت. همکاری با جهانی‌ترین کارگردان سینمای ایران یعنی عباس کیارستمی و بازی در «زیر درختان ‌زیتون» و «زندگی و دیگر هیچ» هم نقطه‌عطف مهمی در کارنامه هنری اوست. محمدعلی کشاورز همه تجربه‌های باارزش همکاری و دوستی نزدیک با علی حاتمی را در یکی از پربیننده‌ترین مجموعه‌های تلویزیونی دهه70 یعنی «پدرسالار»، ساخته مرحوم اکبر خواجویی به‌کار گرفت. اما درخشان‌ترین دوران حرفه‌ای کارنامه بازیگری‌اش را مدیون حضور در مجموعه‌های تلویزیونی و آثار سینمایی علی حاتمی است. در «کمال‌الملک» و «مادر» و مجموعه ماندگار «هزاردستان» به نقطه اوج رسید. با سرک‌کشیدن به پرونده پروپیمان هنری و سابقه طولانی محمدعلی کشاورز در موارد متنوع و تحسین‌آمیزی خواهیم یافت و تمرکز روی دو نقطه شاخص کارنامه این بزرگ عرصه بازیگری در مجموعه «هزاردستان» و فیلم سینمایی «مادر» هرگونه تردیدی در شایستگی‌های این پیر صحنه و درجه و مرتبه را از بین می‌برد. این حداقل گرامیداشت را گرامی بداریم... .

بزرگداشت بزرگ‌هنرمندی با قامت محمدعلی کشاورز از واقع‌بینی مدیران اجرایی فرهنگ‌و‌هنر و برگزارکنندگان مهم‌ترین جشنواره هنری کشور خبر می‌دهد. در سابقه حرفه‌ای محمدعلی کشاورز، دوران سایه‌روشن دوردستی وجود دارد. او به‌‌عنوان یک‌هنرمند تئاتری گرایش‌های جسته‌وگریخته‌ای به نویسندگی و ترجمه و هنرهای متنوع تجسمی هم داشت. باوجود چنین گستره فعالیتی، چهره شناخته‌شده‌ای محسوب نمی‌شد و در مقایسه با بازیگران سینما و تلویزیون آن روزگار برای عموم افراد جامعه چندان نام‌آشنا نبود. اگرچه در جامعه هنری و در چشم و ذهن حرفه‌ای‌های عالم هنر نام و جایگاه قابل‌احترامی داشت. اولین حضور جدی و بحث‌انگیز تصویری‌اش در مهم‌ترین تجربه سینمایی ابراهیم گلستان یعنی فیلم «خشت‌وآینه» 1342 اتفاق افتاد؛ فیلمی که در اغلب تاریخ‌نگاری‌های تحلیلی سینما به‌عنوان نخستین تجربه رئالیستی صنعت سینمای ایران شناخته می‌شود و برخی از اهالی نقد و طنز در حوزه سینما نشانه‌هایی از یک‌نوع نئورئالیسم ایرانی را در ساختار بصری و محتوایی «خشت‌وآینه» قابل ردگیری یافته‌‌اند. با تمام اهمیتی که «خشت‌وآینه» را در تاریخ سینمای ایرانی یک نمونه مثالی از سنت‌شکنی و تقابل با سینمای عامه‌پسند قرار می‌دهد، نقش کوتاه و در حاشیه کشاورز موقعیتی برای شهرت او فراهم نکرد. اما در یک‌فاصله کوتاه و بازی در نقش مهمی از «شب قوزی»، ساخته فرخ غفاری به چهره‌ای آشنا در سینمای ضدکلیشه و روشنفکرانه ایرانی بدل شد.
محمدعلی کشاورز باوجود حضور در اجتماع بزرگان سینمای پیش از انقلاب و بازی در نقش‌های کوتاه همواره به‌عنوان یک هنرمند صاحبنام تئاتر شناخته می‌شد. آشنایی‌اش با مرحوم علی حاتمی را هم مدیون تئاتر و قلب تپنده هنر نمایش در تالار سنگلج تهران بود. از اوایل دهه50 سالن تئاتر سنگلج، واقع در ضلع جنوب‌غربی پارک‌شهر و با عنوان «تالار بیست‌و‌پنج شهریور» مهم‌ترین مرکز اجتماع بزرگان نمایش ایران بود. جوان جویای‌نام و بااستعدادی به نام علی حاتمی از سال‌های پایانی دهه40 در این مرکز مهم تئاتری فرصت ابراز وجود یافت؛ یک‌اتفاق مهم در تاریخ هنر ایران که با سپری‌شدن دودهه پرافت‌وخیز به بار نشست و اهمیت آن آشکار شد. تقریبا از اولین سال‌های پیروزی انقلاب و تثبیت جایگاه علی حاتمی در رده‌های بالادست کارگردان سینما و تلویزیون، محمدعلی کشاورز با آن سابقه طولانی بازیگری بر صحنه‌های تئاتر مهم‌ترین فرصت حضور در برابر دوربین علی حاتمی را به‌دست آورد. «هزاردستان» ‌یک‌اتفاق بزرگ نمایشی بر صفحه کوچک تلویزیون و اولین حادثه مهم زندگی هنری محمدعلی کشاورز بود. اگرچه پیش از آن در چند تله‌تئاتر و مجموعه تلویزیونی حضور داشت. اما باید یکی از ماندگارترین شخصیت‌های عرصه نمایش در شاخص‌ترین مجموعه تلویزیونی ایرانی «هزاردستان» را بازی می‌کرد تا پس از دودهه در سایه‌ماندن، جایگاه واقعی خود در عرصه بازیگری را به‌دست بیاورد. کاراکتر «شعبان استخوانی» در هزاردستان علی حاتمی تمام قابلیت‌های بازیگری محمدعلی کشاورز را نمایان کرد.
تقریبا در همین دوران، یعنی از نیمه‌های‌دوم دهه50 تا اواسط دهه70 با درخشان‌ترین روزگار هنری و نقطه‌های اوج محمدعلی کشاورز روبه‌رو می‌شویم.
در مجموعه‌های قابل‌تاملی چون «سربداران» و «سلطان‌وشبان» حضوری قابل‌توجه داشت. همکاری با جهانی‌ترین کارگردان سینمای ایران یعنی عباس کیارستمی و بازی در «زیر درختان ‌زیتون» و «زندگی و دیگر هیچ» هم نقطه‌عطف مهمی در کارنامه هنری اوست. محمدعلی کشاورز همه تجربه‌های باارزش همکاری و دوستی نزدیک با علی حاتمی را در یکی از پربیننده‌ترین مجموعه‌های تلویزیونی دهه70 یعنی «پدرسالار»، ساخته مرحوم اکبر خواجویی به‌کار گرفت. اما درخشان‌ترین دوران حرفه‌ای کارنامه بازیگری‌اش را مدیون حضور در مجموعه‌های تلویزیونی و آثار سینمایی علی حاتمی است. در «کمال‌الملک» و «مادر» و مجموعه ماندگار «هزاردستان» به نقطه اوج رسید. با سرک‌کشیدن به پرونده پروپیمان هنری و سابقه طولانی محمدعلی کشاورز در موارد متنوع و تحسین‌آمیزی خواهیم یافت و تمرکز روی دو نقطه شاخص کارنامه این بزرگ عرصه بازیگری در مجموعه «هزاردستان» و فیلم سینمایی «مادر» هرگونه تردیدی در شایستگی‌های این پیر صحنه و درجه و مرتبه را از بین می‌برد. این حداقل گرامیداشت را گرامی بداریم... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.