تجربه «قرهبغاز» برای نجات نیمی از دریاچه ارومیه
فریدون مجلسی-مدیر پیشین شرکت سازنده شالوده پل و اسکله
هدف این یادداشت، ارایه یک راهحل نیست، پرسشی از کارشناسان است. در یکی از عکسهای ماهوارهای برگرفته از ویکیپدیا، «خلیج قرهبغازگُل» بهصورت زائده بزرگی از دریای خزر دیده میشود که در بخش شمالغربی ترکمنستان به درون کویر خشک فرورفته است. این خلیج کمعمق، 18هزارکیلومترمربع وسعت دارد. بهطوری که در عکس دیده میشود سدی خاکی این خلیج را از دریای خزر جدا میکند. میزان تبخیر در قرهبغازگُل، در میان صحرای سوزان بهقدری زیاد است که شوری آن به 350درهزار میرسد، در حالی که شوری دریاچه خزر در حدود 12درهزار و شوری اقیانوس در حدود 35 در هزار است. تبخیر قرهبغازگُل، بخش مهمی از حجم آب ورودی از رودخانه ولگا به دریای خزر را تبخیر و خنثی میکرد. مسیر ولگا در بالای عکس مذکور دیده میشود که به دلتای سرسبز ولگا میپیوندد. در دهه 1980 که سطح دریای خزر بهشدت رو به کاهش بود، دولت شوروی آن بند را مسدود کرد، در نتیجه آب آن خلیج رو به خشکی رفت و در سال 1984 کلا خشک و در عوض سطح دریای خزر از فرونشستن بازماند. در دهه 1990 که سطح دریای خزر بالا آمد و بخش وسیعی از سواحل را فراگرفت، شوروی شکافی در آن سد ایجاد کرد و بخشی از آب دریای خزر به قرهبغازگُل سرازیر و بخشی از آن خلیج دوباره آبدار شد. سطح دریای خزر نیز از بالاآمدن بیشازحد بازماند و تثبیت شد. با خشکشدن خلیج قرهبغاز، شوروی به استخراج و بهرهبرداری از املاح برجامانده پرداخت که هنوز هم در ترکمنستان ادامه دارد. باید در نظر داشت که در این مدت باد و توفان و پراکندگی نمک احتمالا به بخشی از زمینهای کویری اطراف آن نیز آسیب رسانده است. میدانیم که بند قرهبغاز موجب تثبیت سطح دریاچه خزر شد، اما نمیدانیم آثار زیستمحیطی بلندمدت آن در سایر بخشهای اطراف آن خلیج یا مناطق دورتر بهرهمند از تبخیرهای آن چه بوده است. این یادداشت نیز به این مساله نمیپردازد، بلکه میخواهم با الهام از تاثیر بالفعل بند قرهبغاز در تثبیت سطح دریاچه خزر پرسشی را درباره امکان رسیدن به راهی عملی و کمهزینه و بدون نیاز به انتقال آب از منابع توهمی دوردست برای احیای نسبی دریاچه ارومیه مطرح کنم، که حداکثر میتواند فقط به نجات و احیای نیمه شمالی دریاچه کمک کند. رسیدگی به امکانپذیری و مطالعات زیستمحیطی آن نیز با کارشناسان است. میدانیم مساحت دریاچه ارومیه 52هزارکیلومترمربع یعنی سهبرابر کشور کویت است، با این حال فقط قدری بیشتر از یکچهارم خلیج قرهبغاز وسعت دارد. ذکر این نسبت از این لحاظ مهم است که نشان میدهد سطح تبخیر خلیج قرهبغاز چقدر بیشتر و به همان نسبت آثار زیستمحیطی خشکشدن آن بیشتر است. عکسهای ماهوارهای دریاچه ارومیه نشان میدهد که بخش آبدارتر دریاچه در شمال خاکریز پل کنونی قرار دارد.
پل کنونی که آذربایجان شرقی و غربی را به یکدیگر متصل میکند، در میانه جاده و در امتداد جاده دیده میشود. بخش عمده راه میانگذر روی خاکریز احداث شده و هزارو700متر آن به صورت پل است که یک دهانه معلق 500متری با 10متر فاصله عرشه تا بالاترین سطح دریاچه ساخته شده که مانع رفتوآمد کشتیها نشود! در حالی که اکنون زیر پل اصولا خشک شده و شمعهای زیر پایلکپهای پل نیز عریان شده است! در عکس سال 1392 دیده میشود که چگونه بخش جنوبی دریاچه خشک و بخش شمالی آن لاغر و آب آن از نم اشباع شده و قطعات نمک در آن تشکیل شده است. مدتی است که ستادی برای نجات و احیای دریاچه ارومیه تشکیل شده و انواع راهحلها؛ از انحراف آب از حوزههای دیگر و تغییر رژیم کشت پیرامونی دریاچه تا طرحهای انتقال آب از ارس یا از دریاچه خزر مطرح و رسیدگی شده است. مسالهای که در اینجا طرح میشود در صورت تایید هیچ اختلالی در طرحهای دیگر ایجاد نمیکند. عکسهای ماهوارهای تکلیف نجات سریع نیمی از دریاچه ارومیه را در شمال که آمادگی نجات دارد نشان میدهد. راهحل پیشنهادی، دو عامل موثر در کاهش سطح آب را میتواند با هم حل کند؛ یکی کاهش سطح تبخیر به نصف است. این کار مستلزم کوبیدن «پال پلانش» یا «سپر بتونی» در طول هزارو700متر زیر پل و در بخشی است که دو بخش خاکریز را به یکدیگر متصل و ارتباط میان بخش جنوبی و بخش خشک شمالی دریاچه را با دیواری به ارتفاع مثلا دو متر (کمتر یا بیشتر؟) بالاتر از سطح کنونی دریاچه قطع کند. ارتفاع چنین دیواری را باید مطالعه کارشناسانه در حد اوپتیموم یا بهینه تعیین کند؛ یعنی به اندازهای باشد که در صورت موثربودن طرح، سطح بخش شمالی دریاچه را در سطح مطلوبی تثبیت کند تا در بیشترین و منطقیترین گستره در سواحل شمالی گسترش یابد. بدینترتیب آب اضافی بخش شمالی وارد گستره تبخیری بخش جنوبی نمیشود و هدر نمیرود. برای موثرترشدن طرح لازم است آبهای ورودی به بخش جنوبی نیز در آن گستره بزرگ تبخیری به هدر نرود و به حوزه شمالی ریخته شود. این کار نیاز چندانی به پمپاژ و طرحهای دور و دراز انحراف رودخانهها و آوردن آب از دریاهای دیگر ندارد. برای رساندن آبهای ورودی حوزه جنوبی دریاچه به شمال، میتوان آبهای ورودی را از فواصلی دورتر که ارتفاعی بیشتر از سد بتنی حایل داشته باشد به کلکتورها و لولههای بتنی یا فایبرگلاس راهنمایی کرد و سپس لولهها را در بستر دریاچه تا دیوار حایل رساند و با نیروی ثقل از روی دیوار، سیفون و در شمال دریاچه تخلیه کرد، یا اگر آن آبها در بسترهایی تا نزدیکی دیوار هم رسانده شود، میتوان آن را با پمپاژ مختصری به پشت دیوار ریخت. بدینترتیب دریاچه دو بخش خواهد داشت: بخش شمالی با سطح آب مطلوبتر و با تبخیر بسیار کمتر از کل دریاچه و تا حدی تثبیتشده و بخش جنوبی خشک با منابع نمک و املاح بسیار ارزنده، قابل استخراج، بهرهبرداری، استفاده و صدور. بدینترتیب ساکنان بخش شمالی میتوانند از منافع سطح آب تثبیتشده بهرهمند شوند و ساکنان جنوبی از منافع استخراج نمک و املاح که باید صرف عمران استانهایشان شود منتفع میگردند. اگر به دلیل بارندگی یا توفیق طرحهای دیگری که در دست بررسی است یا هر دلیل دیگر سطح دریاچه شمالی از دیوار حایل بالاتر آمد، به بخش جنوبی سرریز خواهد شد و باید در بخشهایی در آن قسمت انباشته شود که مطلوبتر باشد. این طرح به سرعت قابل اجراست و مُخّل طرحها و مطالعات نجاتبخش درازمدت دیگر برای کل دریاچه نیست. بدیهی است ملاحظات زیستمحیطی را نیز باید در نظر داشت؛ ضمن آنکه خطر پراکندگی نمک پیرامون گستره خشک دریاچه به نصف کاهش مییابد.
هدف این یادداشت، ارایه یک راهحل نیست، پرسشی از کارشناسان است. در یکی از عکسهای ماهوارهای برگرفته از ویکیپدیا، «خلیج قرهبغازگُل» بهصورت زائده بزرگی از دریای خزر دیده میشود که در بخش شمالغربی ترکمنستان به درون کویر خشک فرورفته است. این خلیج کمعمق، 18هزارکیلومترمربع وسعت دارد. بهطوری که در عکس دیده میشود سدی خاکی این خلیج را از دریای خزر جدا میکند. میزان تبخیر در قرهبغازگُل، در میان صحرای سوزان بهقدری زیاد است که شوری آن به 350درهزار میرسد، در حالی که شوری دریاچه خزر در حدود 12درهزار و شوری اقیانوس در حدود 35 در هزار است. تبخیر قرهبغازگُل، بخش مهمی از حجم آب ورودی از رودخانه ولگا به دریای خزر را تبخیر و خنثی میکرد. مسیر ولگا در بالای عکس مذکور دیده میشود که به دلتای سرسبز ولگا میپیوندد. در دهه 1980 که سطح دریای خزر بهشدت رو به کاهش بود، دولت شوروی آن بند را مسدود کرد، در نتیجه آب آن خلیج رو به خشکی رفت و در سال 1984 کلا خشک و در عوض سطح دریای خزر از فرونشستن بازماند. در دهه 1990 که سطح دریای خزر بالا آمد و بخش وسیعی از سواحل را فراگرفت، شوروی شکافی در آن سد ایجاد کرد و بخشی از آب دریای خزر به قرهبغازگُل سرازیر و بخشی از آن خلیج دوباره آبدار شد. سطح دریای خزر نیز از بالاآمدن بیشازحد بازماند و تثبیت شد. با خشکشدن خلیج قرهبغاز، شوروی به استخراج و بهرهبرداری از املاح برجامانده پرداخت که هنوز هم در ترکمنستان ادامه دارد. باید در نظر داشت که در این مدت باد و توفان و پراکندگی نمک احتمالا به بخشی از زمینهای کویری اطراف آن نیز آسیب رسانده است. میدانیم که بند قرهبغاز موجب تثبیت سطح دریاچه خزر شد، اما نمیدانیم آثار زیستمحیطی بلندمدت آن در سایر بخشهای اطراف آن خلیج یا مناطق دورتر بهرهمند از تبخیرهای آن چه بوده است. این یادداشت نیز به این مساله نمیپردازد، بلکه میخواهم با الهام از تاثیر بالفعل بند قرهبغاز در تثبیت سطح دریاچه خزر پرسشی را درباره امکان رسیدن به راهی عملی و کمهزینه و بدون نیاز به انتقال آب از منابع توهمی دوردست برای احیای نسبی دریاچه ارومیه مطرح کنم، که حداکثر میتواند فقط به نجات و احیای نیمه شمالی دریاچه کمک کند. رسیدگی به امکانپذیری و مطالعات زیستمحیطی آن نیز با کارشناسان است. میدانیم مساحت دریاچه ارومیه 52هزارکیلومترمربع یعنی سهبرابر کشور کویت است، با این حال فقط قدری بیشتر از یکچهارم خلیج قرهبغاز وسعت دارد. ذکر این نسبت از این لحاظ مهم است که نشان میدهد سطح تبخیر خلیج قرهبغاز چقدر بیشتر و به همان نسبت آثار زیستمحیطی خشکشدن آن بیشتر است. عکسهای ماهوارهای دریاچه ارومیه نشان میدهد که بخش آبدارتر دریاچه در شمال خاکریز پل کنونی قرار دارد.
پل کنونی که آذربایجان شرقی و غربی را به یکدیگر متصل میکند، در میانه جاده و در امتداد جاده دیده میشود. بخش عمده راه میانگذر روی خاکریز احداث شده و هزارو700متر آن به صورت پل است که یک دهانه معلق 500متری با 10متر فاصله عرشه تا بالاترین سطح دریاچه ساخته شده که مانع رفتوآمد کشتیها نشود! در حالی که اکنون زیر پل اصولا خشک شده و شمعهای زیر پایلکپهای پل نیز عریان شده است! در عکس سال 1392 دیده میشود که چگونه بخش جنوبی دریاچه خشک و بخش شمالی آن لاغر و آب آن از نم اشباع شده و قطعات نمک در آن تشکیل شده است. مدتی است که ستادی برای نجات و احیای دریاچه ارومیه تشکیل شده و انواع راهحلها؛ از انحراف آب از حوزههای دیگر و تغییر رژیم کشت پیرامونی دریاچه تا طرحهای انتقال آب از ارس یا از دریاچه خزر مطرح و رسیدگی شده است. مسالهای که در اینجا طرح میشود در صورت تایید هیچ اختلالی در طرحهای دیگر ایجاد نمیکند. عکسهای ماهوارهای تکلیف نجات سریع نیمی از دریاچه ارومیه را در شمال که آمادگی نجات دارد نشان میدهد. راهحل پیشنهادی، دو عامل موثر در کاهش سطح آب را میتواند با هم حل کند؛ یکی کاهش سطح تبخیر به نصف است. این کار مستلزم کوبیدن «پال پلانش» یا «سپر بتونی» در طول هزارو700متر زیر پل و در بخشی است که دو بخش خاکریز را به یکدیگر متصل و ارتباط میان بخش جنوبی و بخش خشک شمالی دریاچه را با دیواری به ارتفاع مثلا دو متر (کمتر یا بیشتر؟) بالاتر از سطح کنونی دریاچه قطع کند. ارتفاع چنین دیواری را باید مطالعه کارشناسانه در حد اوپتیموم یا بهینه تعیین کند؛ یعنی به اندازهای باشد که در صورت موثربودن طرح، سطح بخش شمالی دریاچه را در سطح مطلوبی تثبیت کند تا در بیشترین و منطقیترین گستره در سواحل شمالی گسترش یابد. بدینترتیب آب اضافی بخش شمالی وارد گستره تبخیری بخش جنوبی نمیشود و هدر نمیرود. برای موثرترشدن طرح لازم است آبهای ورودی به بخش جنوبی نیز در آن گستره بزرگ تبخیری به هدر نرود و به حوزه شمالی ریخته شود. این کار نیاز چندانی به پمپاژ و طرحهای دور و دراز انحراف رودخانهها و آوردن آب از دریاهای دیگر ندارد. برای رساندن آبهای ورودی حوزه جنوبی دریاچه به شمال، میتوان آبهای ورودی را از فواصلی دورتر که ارتفاعی بیشتر از سد بتنی حایل داشته باشد به کلکتورها و لولههای بتنی یا فایبرگلاس راهنمایی کرد و سپس لولهها را در بستر دریاچه تا دیوار حایل رساند و با نیروی ثقل از روی دیوار، سیفون و در شمال دریاچه تخلیه کرد، یا اگر آن آبها در بسترهایی تا نزدیکی دیوار هم رسانده شود، میتوان آن را با پمپاژ مختصری به پشت دیوار ریخت. بدینترتیب دریاچه دو بخش خواهد داشت: بخش شمالی با سطح آب مطلوبتر و با تبخیر بسیار کمتر از کل دریاچه و تا حدی تثبیتشده و بخش جنوبی خشک با منابع نمک و املاح بسیار ارزنده، قابل استخراج، بهرهبرداری، استفاده و صدور. بدینترتیب ساکنان بخش شمالی میتوانند از منافع سطح آب تثبیتشده بهرهمند شوند و ساکنان جنوبی از منافع استخراج نمک و املاح که باید صرف عمران استانهایشان شود منتفع میگردند. اگر به دلیل بارندگی یا توفیق طرحهای دیگری که در دست بررسی است یا هر دلیل دیگر سطح دریاچه شمالی از دیوار حایل بالاتر آمد، به بخش جنوبی سرریز خواهد شد و باید در بخشهایی در آن قسمت انباشته شود که مطلوبتر باشد. این طرح به سرعت قابل اجراست و مُخّل طرحها و مطالعات نجاتبخش درازمدت دیگر برای کل دریاچه نیست. بدیهی است ملاحظات زیستمحیطی را نیز باید در نظر داشت؛ ضمن آنکه خطر پراکندگی نمک پیرامون گستره خشک دریاچه به نصف کاهش مییابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.