|

طرح ملی اصلاح ساختاری آب شکست خورد

فرزانه طهرانی: طرح ملی اصلاح ساختاری آبیاری کشاورزی در برخی مناطق شکست خورده است. سال‌ها در اجرای سیستم آبیاری تحت فشار زحمت کشیده شد، اعتبارات فراوان ملی کشور به این پروژه بزرگ تخصیص یافت و امید بود با اجرای آن استفاده از آب در کشاورزی کشور بهینه شود، اما این پروژه هم در برخی مناطق با توفیق همراه نبود. علت چیست؟ وزیر پیشین کشاورزی دلیل را اجرای دولتی این پروژه و عدم واگذاری کار به تشکل‌ها و آموزش‌ندادن کشاورزان می‌داند. اعتبارات تخصیص یافت، طرح اجرا شد و لوله‌گذاری‌ها صورت گرفت ولی به‌دلیل آنکه این کار با آموزش و عدم ارایه خدمات پس از نصب همراه بود، با به‌وجودآمدن نخستین ایراد یا خرابی، کشاورزان این سیستم را رها کرده و به روش‌های قبلی روی آوردند. عباسعلی‌ زالی 29سال قبل وزیر کشاورزی ایران بود. او که امروز در دانشگاه و در مرکز الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت مشغول کار است، در ابتدای مصاحبه از من می‌خواهد به‌جای پرسش و پاسخ درباره نقد عملکرد دولت‌های قبل و کنونی، به چالش‌های اصلی بخش بپردازیم. از آنجا که محور مدنظرم بحران آبی است که دیگر از حوزه کشاورزی پا را فراتر گذاشته و به بخش شرب هم رسیده است؛ از پیشنهادش استقبال می‌کنم. اما وقتی سوالات کمی رنگ‌وبوی انتقاد به خود می‌گیرد، او هم مانند برخی از کارشناسان، برخی سیاست‌های گذشته را نادرست می‌خواند؛ آنجایی که به سدسازی‌ها، بدون انجام مراحل تکمیلی اشاره می‌کند. زالی می‌گوید: «در سال‌های گذشته سدهای زیادی ساخته شد اما وقتی کار به احداث کانال‌های انتقال آب این سدها به مصرف‌کننده، رسید به‌دلیل کمبود امکانات یا ابهامات موجود در تقسیم وظایف، پروژه نیمه‌کاره ماند و بنابراین آب سدها به‌جای رسیدن به مزرعه، امروز هدر می‌رود و سرمایه‌گذاری‌های عظیمی که در سال‌های پس از جنگ در بخش سدسازی صورت گرفت، در برخی مناطق عقیم ماند.» زالی که پس از خداحافظی از وزارت کشاورزی در سال1365، تجربه دودوره حضور در مجلس و ریاست مرکز آمار ایران را نیز در کارنامه دارد، درباره صحبت‌هایی که درخصوص «طرح نکاشت» به‌دنبال بروز بحران آبی مطرح شد نیز پاسخ‌هایی دارد که در ادامه می‌خوانید:

‌ گفت‌وگو را از موضوع روز بخش کشاورزی یعنی آب شروع کنیم. از نظر شما در جریان بحران آبی کنونی مقصر اصلی بخش کشاورزی است یا به‌ناحق این بخش را عامل ایجاد این بحران می‌دانند؟
برای آنکه به پرسش شما پاسخ مناسبی دهم، بهتر است ابتدا نگاهی اجمالی به شرایط کشور از نظر آب و هوا داشته باشیم. می‌دانید که ایران از لحاظ اقلیم شرایطی خاص دارد. بارندگی‌ها در سال در حالت بسیار خوشبینانه به 250میلیمتر می‌رسد که تقریبا یک‌سوم نرم جهانی است. همچنین تبخیر آب در ایران سه‌برابر متوسط جهانی عنوان می‌شود. به این‌ترتیب درباره کشوری صحبت می‌کنیم که در دسته‌بندی‌ها در گروه مناطق خشک و نیمه‌خشک جای می‌گیرد. بسیاری از بارندگی‌ها در مواقعی از سال اتفاق می‌افتد که نمی‌تواند مورداستفاده قرار گیرد. از سوی دیگر 90درصد از محصولات کشاورزی در کشور ما با آبیاری دستی تولید می‌شود در حالی که در سایر کشورها این درصد به 30درصد می‌رسد. با همه اینها باید در نظر داشت اگرچه عنوان می‌شود 86درصد از آب استحصالی کشور به مصرف بخش کشاورزی می‌رسد، اما این نکته را باید در نظر داشت که پهنه زیرکشت تولیدات کشاورزی وسیع است و متناسب با آن باید آب تخصیص یابد ضمن آنکه آبی که نهایتا به استفاده از بخش کشاورزی می‌رسد، کمتر از میزانی است که عنوان می‌شود. علت این مساله نیز به علت هدررفتن بخش قابل‌توجهی از آب در راه رسیدن به مزارع و باغات است که باید برای مدیریت و جلوگیری از هدررفتن آن سرمایه‌گذاری شود. برای انجام این مهم نیز باید تمام بخش‌ها مثل وزارت نیرو، جهادکشاورزی، وزارت کشور، شهرداری‌ها و تمام نهادهای مرتبط در این‌باره تعامل داشته و همکاری‌های لازم را انجام دهند. بنابراین برنامه‌ای جامع نیاز است نه یک برنامه بخشی که فقط برعهده یک وزارتخانه باشد.
‌ سال‌هاست برای مدیریت آب، طرح‌های آبیاری تحت‌فشار در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار دارد. اما عملا این طرح‌ها نتوانسته توفیق چندانی حاصل کند. به نظر شما عدم‌توفیق این برنامه به‌دلیل بخشی‌بودن آن است؟
اینکه زیرساخت‌ها باید ایجاد شود، یک الزام است و طرح آبیاری تحت‌فشار نیز به عنوان یکی از برنامه‌های زیرساختی، لازم‌الاجرا بوده و موردتایید تمام کارشناسان قرار دارد. اما آنچه قابل تامل است، آن است پیش از آنکه آب به مزرعه برسد و تحت سیستم آبیاری تحت فشار مورد استفاده قرار گیرد، در کانال‌های روباز و نفوذ‌پذیر حرکت کرده و بخش قابل‌توجهی از آن در مسیر از بین می‌رود. پس در وهله‌نخست یا همزمان باید این زیرساخت‌ها را اصلاح کرد که البته برعهده تنها یک وزارتخانه نیست. ولی اینکه آبیاری تحت فشار به نتیجه موردنظر نرسیده، در نتیجه چندعامل بوده است؛ نخست آنکه معمولا برنامه‌هایی که ابلاغ می‌شود به‌دلیل کمبود اعتبارات، عدم همزمانی تخصیص تسهیلات در نظر گفته‌شده و بعضی از مشکلات اجتماعی یا اجرایی، می‌بینیم به سطحی که باید نرسیده است. دومین عامل هم شاید عدم پیش‌بینی خدمات موردنیاز و وجودنداشتن شرکت‌های خدماتی، متشکل‌نبودن تولیدکنندگان و عدم آموزش‌های موردنیاز به کشاورزان بوده است؛ یعنی دولت در جایی حمایت از کشاورزان را دیده و سرمایه‌گذاری هم کرده، اما در ادامه کار به مشکلاتی که ممکن است کشاورزان با آن مواجه شوند، کم‌توجهی شده است. بنابراین با اولین اشکال یا خرابی‌ای که در لوله‌ها و سیستم مزبور پیدا می‌شود، کشاورزان به‌جای تعمیر و اصلاح آن، ممکن است حتی تصمیم به جمع‌کردن لوله‌ها بگیرند. در جلسه اخیر انتخاب کشاورزان نمونه، تعدادی از کشاورزان به این مشکل اشاره می‌کردند. پس می‌بینیم با وجود سرمایه‌گذاری‌های صورت‌گرفته به‌دلیل مشکلات مورداشاره، قسمتی از سرمایه‌گذاری‌ها به نتیجه مطلوب نرسیده است. از این‌رو برای نتیجه‌بخش‌بودن این نوع طرح‌ها ابتدا باید تشکل‌های بخش خصوصی را وارد کرد و کار را با کمک آنها به انجام رساند. از این جهت لازم است قبل یا همزمان بر عملی‌شدن این نوع طرح‌ها در رابطه با مشکل تولیدکنندگان و ایجاد واحدهای خدماتی و نیز آموزش کشاورزان، زمینه‌های لازم فراهم شود.
‌ پس از آنکه بحران کم‌آبی در صدر اخبار قرار گرفت و نقدها به عملکرد بخش کشاورزی به عنوان اصلی‌ترین مصرف‌کننده بالا رفت، برخی کارشناسان از جمله دکترعیسی کلانتری درباره «طرح نکاشت» صحبت کردند. آیا به نظر شما راه‌حل نکاشتن است؟
البته اگر آقای‌دکترکلانتری در این رابطه توضیح بیشتری می‌داد، شاید برای شما سوالی ایجاد نمی‌شد. احتمالا مساله این بوده که به عنوان یک راه‌حل مقطعی می‌خواسته‌‌اند از عده‌‌ای از کشاورزان بخواهند که فعلا از کشت قسمتی یا تمام زمین خود صرف‌نظر کرده و در مقابل نیز دولت به‌نحوی نکاشت آنها را جبران کند. در هرصورت به‌نحوی که شنیده‌ام در حال حاضر این موضوع مطرح نیست ولی لازم است در رابطه با نوع و محدوده کشت‌ها و کنترل میزان برداشت از منابع زیرزمینی و نیز افزایش راندمان آبیاری در منطقه اقدامات جدی به عمل آید.
پیشنهاد شما برای رفع بحران و بهینه‌سازی مصرف آب چیست؟
ابتدا باید در رابطه با نحوه استفاده از منابع موجود کشور تجدیدنظر شود. برای این منظور هم لازم است به مساله آمایش سرزمین در کشورمان توجه کامل شود. به این صورت که منابع کشور را از نظر آب، خاک و اقلیم شناسایی و براساس آن، زمینه‌های توسعه‌ای مشخص کنیم؛ اینکه در چه مناطقی باید شهرسازی کنیم و کجا کشت و کار صورت گیرد و نحوه صحیح بهره‌گیری از جنگل‌ها و مراتع چگونه باشد، مثلا ما در اطراف شهرهایی مثل تهران می‌بینیم زمین‌های کشاورزی حاصلخیز تغییر کاربری داده می‌شوند. در شهرهای دیگر نیز این اتفاق قابل مشاهده است. در شمال کشورمان که با داشتن بهترین جنگل‌ها و مراتع و شرایط بسیار مناسب برای کشاورزی می‌تواند بهترین سرمایه‌های کشور و منطقه محسوب شود، متاسفانه شاهد تداوم تخریب شدید جنگل‌ها و مراتع و مواجه با ادامه کار سودجویان در تبدیل بهترین اراضی کشاورزی هستیم. زمین‌های خوب کشاورزی را از دست می‌دهیم بعد برای کشت‌وکار به سراغ زمین‌های درجه‌سه و چهار یا بالاتر از آن می‌رویم که با مصرف آب بیشتری نسبت به زمین‌های حاصلخیز، محصول کمتری خواهند داشت و متاسفانه شاهد آن هستیم که هرسال حدود 30هزارهکتار از بهترین زمین‌های کشاورزی در حال تبدیل به ساختمان است. باید با رعایت مسایل آمایش سرزمین، جلو این تخریب‌ها گرفته شود. از این‌رو باید در برنامه‌ششم توسعه کشور که در حال تدوین است، برنامه‌ها براساس آمایش سرزمین و توجه جدی در جهت حفظ و تقویت محیط‌زیست و منابع طبیعی ارایه و مشخص شود که منابع کشور در چه مناطقی قابل بهره‌برداری برای کشاورزی است. برنامه‌ دومی که باید در اولویت باشد، اینکه نوع کشت ما متناسب با اقلیم تعریف شود. باید انواع کشت، براساس میزان منابعی که مصرف می‌کند، اعم از آب و خاک در هرمنطقه در قالب الگوی کشت تعریف شود و در گام بعد برای آموزش به کشاورزان و متقاعدکردن آنها به برنامه کشتی که دولت ارایه می‌دهد، باید برنامه‌ریزی شود. باید در منطقه‌ای کشت گندم و در منطقه دیگر گیاهان مقاوم به خشکی و محصولات دیم کشت شود. سومین اولویت نیز می‌تواند تهیه برنامه مدیریت جامع آب باشد. در سال‌های پیش اقدامات گسترده‌ای در زمینه سدسازی صورت گرفت. اما در مرحله بعد یعنی احداث کانال‌های انتقال آب، مورد کم‌توجهی قرار گرفت بنابراین بخش قابل‌توجهی از سرمایه کشور که در بخش سدسازی صرف شده بود، نتوانست به‌خوبی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. در گام‌چهارم نیز برای استفاده بهینه از آب در مزارع باید اجرای سیستم آبیاری تحت فشار از طریق تشکل‌ها و خود کشاورزان انجام شود. در حال حاضر طبق آمار ارایه‌شده هزارو300میلیاردتومان برای آبیاری تحت‌فشار و 10میلیارددلار برای بهبود روش‌های آبیاری در نظر گرفته‌شده است که اخبار خوشحال‌کننده‌ای است. بنابراین دولت باید برای استفاده بهینه از این منابع برنامه‌ریزی‌های دقیق داشته باشد.
‌ در حال حاضر در آستانه تدوین برنامه ششم توسعه قرار داریم؛ بخش کشاورزی در این برنامه با چه اهدافی باید دیده شود؟
اگر بخواهیم اقتصادی پویا و شکوفا داشته باشیم و با جامع‌نگری زمینه‌های لازم برای اقتصاد مقاومتی در کشور را فراهم کنیم، لازم است بسیار جامع‌تر از گذشته نسبت به بخش کشاورزی و چگونگی استفاده از منابع خوب کشور از جمله توانمندی و هوشمندی تولیدکنندگان، افزایش دانش آنها در زمینه‌های مختلف و فراهم‌کردن زمینه‌های فعالیت برای دانش‌آموختگان توجه جدی داشته باشیم. کشاورزی بستر توسعه سایر بخش‌هاست و اگر در جهت حفظ و تقویت بیشتر اهتمام نداشته باشیم، در توسعه سایر بخش‌ها با مشکلاتی مواجه خواهیم بود. باید متناسب با نیازها و نیز استعدادهای بخش کشاورزی نسبت به این بخش بسیار مهم توجهی بسیار جدی وجود داشته باشد و همانطور که در قانون‌اساسی و نیز بیانات حضرت امام(ره) و رهبرمعظم‌‌انقلاب‌اسلامی شاهد تاکید بسیار جدی در رابطه با اهمیت کشاورزی هستیم، باید در تمام برنامه‌ها و به‌خصوص برنامه ششم که با توجه به مطرح‌بودن اقتصاد مقاومتی می‌تواند نقطه‌عطفی برای تقویت بخش غیردولتی و چگونگی بهره‌گیری از امکانات خوب کشور تلقی شود در جهت رفع مشکلات بخش کشاورزی و حمایت از سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان چاره‌اندیشی کنیم. در برنامه‌های گذشته بعد از انقلاب‌اسلامی شاهد آن بوده‌ایم که باوجود بسیاری از مشکلات، بخش کشاورزی از رشدی بالاتر از سایر بخش‌ها برخوردار بوده ولی متوسط سرمایه‌گذاری در این بخش بسیار مهم از 4/5درصد متجاوز نبوده است در صورتی‌که حداقل باید متناسب با سهم این بخش در اقتصاد کشور زمینه‌های سرمایه‌گذاری بسیار بیشتر در این بخش فراهم شود. باید در برنامه ششم و نیز برنامه‌های بعد از آن، به مساله آموزش و ترویج و به‌خصوص فراهم‌کردن زمینه برای ایجاد تحول در سیستم آموزشی کشور و به‌خصوص چگونگی تاثیرگذاری دانشگاه‌ها و نحوه توجه و ارتباط آنها با مسایل مبتلا‌به کشاورزی و منابع طبیعی توجه جدی معطوف شود.
‌ بیش از یک‌سال از عمر دولت یازدهم می‌گذرد. مدیریت کشاورزی را در این مدت چگونه می‌بینید؟
وقتی عملکرد را می‌خواهیم بسنجیم، باید شرایط روز و اقتضائات را لحاظ کنیم. مسلما مشکلات کنونی کشور را نمی‌توانیم با زمان جنگ مقایسه کنیم. شاهد بوده‌ایم که دولت‌های گذشته هرکدام با شرایط متفاوتی مواجه بوده‌اند. امروز هم کشور با تحریم‌ها روبه‌روست. هرچند این تحریم‌ها در کوتاه‌مدت آسیب‌رسان خواهد بود اما باید در نظر داشته باشیم که همین تحریم‌ها و کاهش وابستگی‌ها به نفت می‌تواند برای ما نعمت محسوب شود. بنابراین لازم است راهکاری داشته باشیم تا در این شرایط بتوانیم تولید را به‌سمتی حرکت دهیم تا کشاورزی نقطه قابل‌اتکای اقتصاد شود. اگرچه مهندس حجتی و همکاران ایشان ناگزیر هستند به مسایل روز مانند بازار محصولات کشاورزی، تامین نهاده‌ها و رفع مشکلات کشاورزان، تولیدکنندگان و سرمایه‌‌گذاران در این بخش اهتمام جدی داشته باشند ولی بهتر است از موضوعات اساسی بخش کشاورزی و تجدیدنظر در ساختار تولید و ضرورت تجدیدنظر جدی در ساختار وزارتخانه نیز غفلت نکنند. دولت یازدهم در نقطه‌ای از تاریخ ایستاده که باید به تصمیم‌گیری‌های مهم دست بزند. دولتمردان باید این نکته را مدنظر داشته باشند که اگر امروز کشاورزی را نسازیم، اقتصاد مقاومتی‌مان موفق نخواهد بود و مسلم است که در قبال چنین توجهی مسوولیت وزیر محترم و همکاران ایشان خیلی بیشتر و تاثیرگذارتر خواهد بود.
‌ می‌توانید مشخصا توضیح دهید توجه به ساختار تولید و مسایل اساسی کشاورزی چگونه قابل تحقق است؟
به‌طور مشخص می‌توانم به چند نکته مهم اشاره بیشتر داشته باشم. نکته اول آنکه در بخش کشاورزی 95درصد تولید بر‌عهده بخش غیردولتی است ولی قسمت عمده خدمات به‌صورت دولتی انجام می‌شود و بر این اساس ساختار وزارت جهاد کشاورزی در زمینه‌های آموزش و پژوهش و اجرا بسیار گسترده است. وزارت جهاد کشاورزی می‌تواند با کاهش تصدی‌گری‌ها، زمینه فعالیت بخش غیردولتی را بیشتر از گذشته فراهم کند. بسیاری از خدمات و بسیاری از امور فنی و حتی قسمت‌های عمده‌ای از کارهای پژوهشی مانند تهیه و تولید بذر و نهال و... می‌تواند به تولیدکنندگان و تشکل‌های آنها و نیز دانش‌آموختگان این بخش محول شود و وزارت جهاد کشاورزی مسوولیت سیاستگذاری، حمایت، هدایت و در مواردی آموزش و در مواردی خیلی محدودتر انجام کارهای پژوهشی را برعهده داشته باشد و از کادرها و افراد فنی بسیار خوبی که در اختیار دارد در جهت واگذاری و راه‌اندازی فعالیت‌ها در بخش غیردولتی کمک بگیرد. در این رابطه عزم جدی دولت و مجلس کارساز خواهد بود و تصویب قانون افزایش بهره‌وری در این بخش نیز زمینه‌هایی را فراهم کرده است.
نکته دوم الزام برقراری جدی رابطه بین دانشگاه و دستگاه‌های اجرایی و پژوهشی وزارت جهاد کشاورزی است. در این رابطه به‌خصوص آموزش‌عالی در بخش کشاورزی و منابع طبیعی از گسترش بسیار خوبی برخوردار شده است ولی همکاری دانشگاه با بیرون از دانشگاه نهادینه نشده است. در این رابطه باید وزارت جهاد کشاورزی با همکاری وزارت آموزش‌عالی، تحقیقات و فناوری زمینه یک تحول جدی در وضع کنونی آموزش‌عالی را فراهم آورد تا از این طریق با همکاری موسسات پژوهشی و آموزشی تابعه وزارت جهاد کشاورزی و نیز فعالان این بخش امکان آشنایی بیشتر دانشگاهیان با امکانات و مشکلات کشور فراهم شود و تاثیر‌گذاری دانشگاه‌ها و موسسات آموزش‌عالی بر این بخش افزایش یابد و نکته مهم دیگر آنکه باید مشکلات نظام تولید و به‌خصوص مدیریت تولید در کشور مورد توجه قرار گیرد و تعاونی‌ها و اتحادیه‌ها و تشکل‌های مورد نیاز در این بخش مورد حمایت جدی قرار گیرند و در نهایت باید بخش کشاورزی در سیاستگذاری‌های کلی و اقتصادی به‌ویژه سیاستگذاری مرتبط با بخشی از جمله مسایل مربوط به واردات و صادرات و... حضوری بسیار فعال‌تر از گذشته داشته باشد.
‌ در کدام دولت‌ها بعد از انقلاب توجه به بخش کشاورزی بیشتر بوده است؟
هم در قانون‌اساسی و هم در تاکیدات مقام‌معظم‌رهبری بر توجه به بخش کشاورزی تاکید شده است. از این‌رو هر دولتی، بسته به شرایط روز توجه خود را به این بخش معطوف کرده اگرچه تفاوت‌هایی نیز وجود داشته است.
‌ یعنی عملکرد دولت‌ها با توجه به امکاناتی که داشته‌اند و اقتضائات روز ‌،قابل دفاع است؟
البته در این مورد نقاط قوت و ضعفی وجود داشته است. به نظر من در دولت گذشته شاهد بروز بعضی مشکلات از جمله واردات بی‌رویه مانند شکر که موجب ورشکستگی کارخانجات شکر شد و عدم اجرای قانون بهره‌‌وری در بخش کشاورزی یا گسترش بهره‌وری غیرمجاز در آب‌های زیرزمینی و... بوده‌‌ایم که لازم است دولت فعلی چاره‌اندیشی برای رفع مشکلات به‌وجودآمده را مورد توجه جدی قرار دهد.

فرزانه طهرانی: طرح ملی اصلاح ساختاری آبیاری کشاورزی در برخی مناطق شکست خورده است. سال‌ها در اجرای سیستم آبیاری تحت فشار زحمت کشیده شد، اعتبارات فراوان ملی کشور به این پروژه بزرگ تخصیص یافت و امید بود با اجرای آن استفاده از آب در کشاورزی کشور بهینه شود، اما این پروژه هم در برخی مناطق با توفیق همراه نبود. علت چیست؟ وزیر پیشین کشاورزی دلیل را اجرای دولتی این پروژه و عدم واگذاری کار به تشکل‌ها و آموزش‌ندادن کشاورزان می‌داند. اعتبارات تخصیص یافت، طرح اجرا شد و لوله‌گذاری‌ها صورت گرفت ولی به‌دلیل آنکه این کار با آموزش و عدم ارایه خدمات پس از نصب همراه بود، با به‌وجودآمدن نخستین ایراد یا خرابی، کشاورزان این سیستم را رها کرده و به روش‌های قبلی روی آوردند. عباسعلی‌ زالی 29سال قبل وزیر کشاورزی ایران بود. او که امروز در دانشگاه و در مرکز الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت مشغول کار است، در ابتدای مصاحبه از من می‌خواهد به‌جای پرسش و پاسخ درباره نقد عملکرد دولت‌های قبل و کنونی، به چالش‌های اصلی بخش بپردازیم. از آنجا که محور مدنظرم بحران آبی است که دیگر از حوزه کشاورزی پا را فراتر گذاشته و به بخش شرب هم رسیده است؛ از پیشنهادش استقبال می‌کنم. اما وقتی سوالات کمی رنگ‌وبوی انتقاد به خود می‌گیرد، او هم مانند برخی از کارشناسان، برخی سیاست‌های گذشته را نادرست می‌خواند؛ آنجایی که به سدسازی‌ها، بدون انجام مراحل تکمیلی اشاره می‌کند. زالی می‌گوید: «در سال‌های گذشته سدهای زیادی ساخته شد اما وقتی کار به احداث کانال‌های انتقال آب این سدها به مصرف‌کننده، رسید به‌دلیل کمبود امکانات یا ابهامات موجود در تقسیم وظایف، پروژه نیمه‌کاره ماند و بنابراین آب سدها به‌جای رسیدن به مزرعه، امروز هدر می‌رود و سرمایه‌گذاری‌های عظیمی که در سال‌های پس از جنگ در بخش سدسازی صورت گرفت، در برخی مناطق عقیم ماند.» زالی که پس از خداحافظی از وزارت کشاورزی در سال1365، تجربه دودوره حضور در مجلس و ریاست مرکز آمار ایران را نیز در کارنامه دارد، درباره صحبت‌هایی که درخصوص «طرح نکاشت» به‌دنبال بروز بحران آبی مطرح شد نیز پاسخ‌هایی دارد که در ادامه می‌خوانید:

‌ گفت‌وگو را از موضوع روز بخش کشاورزی یعنی آب شروع کنیم. از نظر شما در جریان بحران آبی کنونی مقصر اصلی بخش کشاورزی است یا به‌ناحق این بخش را عامل ایجاد این بحران می‌دانند؟
برای آنکه به پرسش شما پاسخ مناسبی دهم، بهتر است ابتدا نگاهی اجمالی به شرایط کشور از نظر آب و هوا داشته باشیم. می‌دانید که ایران از لحاظ اقلیم شرایطی خاص دارد. بارندگی‌ها در سال در حالت بسیار خوشبینانه به 250میلیمتر می‌رسد که تقریبا یک‌سوم نرم جهانی است. همچنین تبخیر آب در ایران سه‌برابر متوسط جهانی عنوان می‌شود. به این‌ترتیب درباره کشوری صحبت می‌کنیم که در دسته‌بندی‌ها در گروه مناطق خشک و نیمه‌خشک جای می‌گیرد. بسیاری از بارندگی‌ها در مواقعی از سال اتفاق می‌افتد که نمی‌تواند مورداستفاده قرار گیرد. از سوی دیگر 90درصد از محصولات کشاورزی در کشور ما با آبیاری دستی تولید می‌شود در حالی که در سایر کشورها این درصد به 30درصد می‌رسد. با همه اینها باید در نظر داشت اگرچه عنوان می‌شود 86درصد از آب استحصالی کشور به مصرف بخش کشاورزی می‌رسد، اما این نکته را باید در نظر داشت که پهنه زیرکشت تولیدات کشاورزی وسیع است و متناسب با آن باید آب تخصیص یابد ضمن آنکه آبی که نهایتا به استفاده از بخش کشاورزی می‌رسد، کمتر از میزانی است که عنوان می‌شود. علت این مساله نیز به علت هدررفتن بخش قابل‌توجهی از آب در راه رسیدن به مزارع و باغات است که باید برای مدیریت و جلوگیری از هدررفتن آن سرمایه‌گذاری شود. برای انجام این مهم نیز باید تمام بخش‌ها مثل وزارت نیرو، جهادکشاورزی، وزارت کشور، شهرداری‌ها و تمام نهادهای مرتبط در این‌باره تعامل داشته و همکاری‌های لازم را انجام دهند. بنابراین برنامه‌ای جامع نیاز است نه یک برنامه بخشی که فقط برعهده یک وزارتخانه باشد.
‌ سال‌هاست برای مدیریت آب، طرح‌های آبیاری تحت‌فشار در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار دارد. اما عملا این طرح‌ها نتوانسته توفیق چندانی حاصل کند. به نظر شما عدم‌توفیق این برنامه به‌دلیل بخشی‌بودن آن است؟
اینکه زیرساخت‌ها باید ایجاد شود، یک الزام است و طرح آبیاری تحت‌فشار نیز به عنوان یکی از برنامه‌های زیرساختی، لازم‌الاجرا بوده و موردتایید تمام کارشناسان قرار دارد. اما آنچه قابل تامل است، آن است پیش از آنکه آب به مزرعه برسد و تحت سیستم آبیاری تحت فشار مورد استفاده قرار گیرد، در کانال‌های روباز و نفوذ‌پذیر حرکت کرده و بخش قابل‌توجهی از آن در مسیر از بین می‌رود. پس در وهله‌نخست یا همزمان باید این زیرساخت‌ها را اصلاح کرد که البته برعهده تنها یک وزارتخانه نیست. ولی اینکه آبیاری تحت فشار به نتیجه موردنظر نرسیده، در نتیجه چندعامل بوده است؛ نخست آنکه معمولا برنامه‌هایی که ابلاغ می‌شود به‌دلیل کمبود اعتبارات، عدم همزمانی تخصیص تسهیلات در نظر گفته‌شده و بعضی از مشکلات اجتماعی یا اجرایی، می‌بینیم به سطحی که باید نرسیده است. دومین عامل هم شاید عدم پیش‌بینی خدمات موردنیاز و وجودنداشتن شرکت‌های خدماتی، متشکل‌نبودن تولیدکنندگان و عدم آموزش‌های موردنیاز به کشاورزان بوده است؛ یعنی دولت در جایی حمایت از کشاورزان را دیده و سرمایه‌گذاری هم کرده، اما در ادامه کار به مشکلاتی که ممکن است کشاورزان با آن مواجه شوند، کم‌توجهی شده است. بنابراین با اولین اشکال یا خرابی‌ای که در لوله‌ها و سیستم مزبور پیدا می‌شود، کشاورزان به‌جای تعمیر و اصلاح آن، ممکن است حتی تصمیم به جمع‌کردن لوله‌ها بگیرند. در جلسه اخیر انتخاب کشاورزان نمونه، تعدادی از کشاورزان به این مشکل اشاره می‌کردند. پس می‌بینیم با وجود سرمایه‌گذاری‌های صورت‌گرفته به‌دلیل مشکلات مورداشاره، قسمتی از سرمایه‌گذاری‌ها به نتیجه مطلوب نرسیده است. از این‌رو برای نتیجه‌بخش‌بودن این نوع طرح‌ها ابتدا باید تشکل‌های بخش خصوصی را وارد کرد و کار را با کمک آنها به انجام رساند. از این جهت لازم است قبل یا همزمان بر عملی‌شدن این نوع طرح‌ها در رابطه با مشکل تولیدکنندگان و ایجاد واحدهای خدماتی و نیز آموزش کشاورزان، زمینه‌های لازم فراهم شود.
‌ پس از آنکه بحران کم‌آبی در صدر اخبار قرار گرفت و نقدها به عملکرد بخش کشاورزی به عنوان اصلی‌ترین مصرف‌کننده بالا رفت، برخی کارشناسان از جمله دکترعیسی کلانتری درباره «طرح نکاشت» صحبت کردند. آیا به نظر شما راه‌حل نکاشتن است؟
البته اگر آقای‌دکترکلانتری در این رابطه توضیح بیشتری می‌داد، شاید برای شما سوالی ایجاد نمی‌شد. احتمالا مساله این بوده که به عنوان یک راه‌حل مقطعی می‌خواسته‌‌اند از عده‌‌ای از کشاورزان بخواهند که فعلا از کشت قسمتی یا تمام زمین خود صرف‌نظر کرده و در مقابل نیز دولت به‌نحوی نکاشت آنها را جبران کند. در هرصورت به‌نحوی که شنیده‌ام در حال حاضر این موضوع مطرح نیست ولی لازم است در رابطه با نوع و محدوده کشت‌ها و کنترل میزان برداشت از منابع زیرزمینی و نیز افزایش راندمان آبیاری در منطقه اقدامات جدی به عمل آید.
پیشنهاد شما برای رفع بحران و بهینه‌سازی مصرف آب چیست؟
ابتدا باید در رابطه با نحوه استفاده از منابع موجود کشور تجدیدنظر شود. برای این منظور هم لازم است به مساله آمایش سرزمین در کشورمان توجه کامل شود. به این صورت که منابع کشور را از نظر آب، خاک و اقلیم شناسایی و براساس آن، زمینه‌های توسعه‌ای مشخص کنیم؛ اینکه در چه مناطقی باید شهرسازی کنیم و کجا کشت و کار صورت گیرد و نحوه صحیح بهره‌گیری از جنگل‌ها و مراتع چگونه باشد، مثلا ما در اطراف شهرهایی مثل تهران می‌بینیم زمین‌های کشاورزی حاصلخیز تغییر کاربری داده می‌شوند. در شهرهای دیگر نیز این اتفاق قابل مشاهده است. در شمال کشورمان که با داشتن بهترین جنگل‌ها و مراتع و شرایط بسیار مناسب برای کشاورزی می‌تواند بهترین سرمایه‌های کشور و منطقه محسوب شود، متاسفانه شاهد تداوم تخریب شدید جنگل‌ها و مراتع و مواجه با ادامه کار سودجویان در تبدیل بهترین اراضی کشاورزی هستیم. زمین‌های خوب کشاورزی را از دست می‌دهیم بعد برای کشت‌وکار به سراغ زمین‌های درجه‌سه و چهار یا بالاتر از آن می‌رویم که با مصرف آب بیشتری نسبت به زمین‌های حاصلخیز، محصول کمتری خواهند داشت و متاسفانه شاهد آن هستیم که هرسال حدود 30هزارهکتار از بهترین زمین‌های کشاورزی در حال تبدیل به ساختمان است. باید با رعایت مسایل آمایش سرزمین، جلو این تخریب‌ها گرفته شود. از این‌رو باید در برنامه‌ششم توسعه کشور که در حال تدوین است، برنامه‌ها براساس آمایش سرزمین و توجه جدی در جهت حفظ و تقویت محیط‌زیست و منابع طبیعی ارایه و مشخص شود که منابع کشور در چه مناطقی قابل بهره‌برداری برای کشاورزی است. برنامه‌ دومی که باید در اولویت باشد، اینکه نوع کشت ما متناسب با اقلیم تعریف شود. باید انواع کشت، براساس میزان منابعی که مصرف می‌کند، اعم از آب و خاک در هرمنطقه در قالب الگوی کشت تعریف شود و در گام بعد برای آموزش به کشاورزان و متقاعدکردن آنها به برنامه کشتی که دولت ارایه می‌دهد، باید برنامه‌ریزی شود. باید در منطقه‌ای کشت گندم و در منطقه دیگر گیاهان مقاوم به خشکی و محصولات دیم کشت شود. سومین اولویت نیز می‌تواند تهیه برنامه مدیریت جامع آب باشد. در سال‌های پیش اقدامات گسترده‌ای در زمینه سدسازی صورت گرفت. اما در مرحله بعد یعنی احداث کانال‌های انتقال آب، مورد کم‌توجهی قرار گرفت بنابراین بخش قابل‌توجهی از سرمایه کشور که در بخش سدسازی صرف شده بود، نتوانست به‌خوبی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. در گام‌چهارم نیز برای استفاده بهینه از آب در مزارع باید اجرای سیستم آبیاری تحت فشار از طریق تشکل‌ها و خود کشاورزان انجام شود. در حال حاضر طبق آمار ارایه‌شده هزارو300میلیاردتومان برای آبیاری تحت‌فشار و 10میلیارددلار برای بهبود روش‌های آبیاری در نظر گرفته‌شده است که اخبار خوشحال‌کننده‌ای است. بنابراین دولت باید برای استفاده بهینه از این منابع برنامه‌ریزی‌های دقیق داشته باشد.
‌ در حال حاضر در آستانه تدوین برنامه ششم توسعه قرار داریم؛ بخش کشاورزی در این برنامه با چه اهدافی باید دیده شود؟
اگر بخواهیم اقتصادی پویا و شکوفا داشته باشیم و با جامع‌نگری زمینه‌های لازم برای اقتصاد مقاومتی در کشور را فراهم کنیم، لازم است بسیار جامع‌تر از گذشته نسبت به بخش کشاورزی و چگونگی استفاده از منابع خوب کشور از جمله توانمندی و هوشمندی تولیدکنندگان، افزایش دانش آنها در زمینه‌های مختلف و فراهم‌کردن زمینه‌های فعالیت برای دانش‌آموختگان توجه جدی داشته باشیم. کشاورزی بستر توسعه سایر بخش‌هاست و اگر در جهت حفظ و تقویت بیشتر اهتمام نداشته باشیم، در توسعه سایر بخش‌ها با مشکلاتی مواجه خواهیم بود. باید متناسب با نیازها و نیز استعدادهای بخش کشاورزی نسبت به این بخش بسیار مهم توجهی بسیار جدی وجود داشته باشد و همانطور که در قانون‌اساسی و نیز بیانات حضرت امام(ره) و رهبرمعظم‌‌انقلاب‌اسلامی شاهد تاکید بسیار جدی در رابطه با اهمیت کشاورزی هستیم، باید در تمام برنامه‌ها و به‌خصوص برنامه ششم که با توجه به مطرح‌بودن اقتصاد مقاومتی می‌تواند نقطه‌عطفی برای تقویت بخش غیردولتی و چگونگی بهره‌گیری از امکانات خوب کشور تلقی شود در جهت رفع مشکلات بخش کشاورزی و حمایت از سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان چاره‌اندیشی کنیم. در برنامه‌های گذشته بعد از انقلاب‌اسلامی شاهد آن بوده‌ایم که باوجود بسیاری از مشکلات، بخش کشاورزی از رشدی بالاتر از سایر بخش‌ها برخوردار بوده ولی متوسط سرمایه‌گذاری در این بخش بسیار مهم از 4/5درصد متجاوز نبوده است در صورتی‌که حداقل باید متناسب با سهم این بخش در اقتصاد کشور زمینه‌های سرمایه‌گذاری بسیار بیشتر در این بخش فراهم شود. باید در برنامه ششم و نیز برنامه‌های بعد از آن، به مساله آموزش و ترویج و به‌خصوص فراهم‌کردن زمینه برای ایجاد تحول در سیستم آموزشی کشور و به‌خصوص چگونگی تاثیرگذاری دانشگاه‌ها و نحوه توجه و ارتباط آنها با مسایل مبتلا‌به کشاورزی و منابع طبیعی توجه جدی معطوف شود.
‌ بیش از یک‌سال از عمر دولت یازدهم می‌گذرد. مدیریت کشاورزی را در این مدت چگونه می‌بینید؟
وقتی عملکرد را می‌خواهیم بسنجیم، باید شرایط روز و اقتضائات را لحاظ کنیم. مسلما مشکلات کنونی کشور را نمی‌توانیم با زمان جنگ مقایسه کنیم. شاهد بوده‌ایم که دولت‌های گذشته هرکدام با شرایط متفاوتی مواجه بوده‌اند. امروز هم کشور با تحریم‌ها روبه‌روست. هرچند این تحریم‌ها در کوتاه‌مدت آسیب‌رسان خواهد بود اما باید در نظر داشته باشیم که همین تحریم‌ها و کاهش وابستگی‌ها به نفت می‌تواند برای ما نعمت محسوب شود. بنابراین لازم است راهکاری داشته باشیم تا در این شرایط بتوانیم تولید را به‌سمتی حرکت دهیم تا کشاورزی نقطه قابل‌اتکای اقتصاد شود. اگرچه مهندس حجتی و همکاران ایشان ناگزیر هستند به مسایل روز مانند بازار محصولات کشاورزی، تامین نهاده‌ها و رفع مشکلات کشاورزان، تولیدکنندگان و سرمایه‌‌گذاران در این بخش اهتمام جدی داشته باشند ولی بهتر است از موضوعات اساسی بخش کشاورزی و تجدیدنظر در ساختار تولید و ضرورت تجدیدنظر جدی در ساختار وزارتخانه نیز غفلت نکنند. دولت یازدهم در نقطه‌ای از تاریخ ایستاده که باید به تصمیم‌گیری‌های مهم دست بزند. دولتمردان باید این نکته را مدنظر داشته باشند که اگر امروز کشاورزی را نسازیم، اقتصاد مقاومتی‌مان موفق نخواهد بود و مسلم است که در قبال چنین توجهی مسوولیت وزیر محترم و همکاران ایشان خیلی بیشتر و تاثیرگذارتر خواهد بود.
‌ می‌توانید مشخصا توضیح دهید توجه به ساختار تولید و مسایل اساسی کشاورزی چگونه قابل تحقق است؟
به‌طور مشخص می‌توانم به چند نکته مهم اشاره بیشتر داشته باشم. نکته اول آنکه در بخش کشاورزی 95درصد تولید بر‌عهده بخش غیردولتی است ولی قسمت عمده خدمات به‌صورت دولتی انجام می‌شود و بر این اساس ساختار وزارت جهاد کشاورزی در زمینه‌های آموزش و پژوهش و اجرا بسیار گسترده است. وزارت جهاد کشاورزی می‌تواند با کاهش تصدی‌گری‌ها، زمینه فعالیت بخش غیردولتی را بیشتر از گذشته فراهم کند. بسیاری از خدمات و بسیاری از امور فنی و حتی قسمت‌های عمده‌ای از کارهای پژوهشی مانند تهیه و تولید بذر و نهال و... می‌تواند به تولیدکنندگان و تشکل‌های آنها و نیز دانش‌آموختگان این بخش محول شود و وزارت جهاد کشاورزی مسوولیت سیاستگذاری، حمایت، هدایت و در مواردی آموزش و در مواردی خیلی محدودتر انجام کارهای پژوهشی را برعهده داشته باشد و از کادرها و افراد فنی بسیار خوبی که در اختیار دارد در جهت واگذاری و راه‌اندازی فعالیت‌ها در بخش غیردولتی کمک بگیرد. در این رابطه عزم جدی دولت و مجلس کارساز خواهد بود و تصویب قانون افزایش بهره‌وری در این بخش نیز زمینه‌هایی را فراهم کرده است.
نکته دوم الزام برقراری جدی رابطه بین دانشگاه و دستگاه‌های اجرایی و پژوهشی وزارت جهاد کشاورزی است. در این رابطه به‌خصوص آموزش‌عالی در بخش کشاورزی و منابع طبیعی از گسترش بسیار خوبی برخوردار شده است ولی همکاری دانشگاه با بیرون از دانشگاه نهادینه نشده است. در این رابطه باید وزارت جهاد کشاورزی با همکاری وزارت آموزش‌عالی، تحقیقات و فناوری زمینه یک تحول جدی در وضع کنونی آموزش‌عالی را فراهم آورد تا از این طریق با همکاری موسسات پژوهشی و آموزشی تابعه وزارت جهاد کشاورزی و نیز فعالان این بخش امکان آشنایی بیشتر دانشگاهیان با امکانات و مشکلات کشور فراهم شود و تاثیر‌گذاری دانشگاه‌ها و موسسات آموزش‌عالی بر این بخش افزایش یابد و نکته مهم دیگر آنکه باید مشکلات نظام تولید و به‌خصوص مدیریت تولید در کشور مورد توجه قرار گیرد و تعاونی‌ها و اتحادیه‌ها و تشکل‌های مورد نیاز در این بخش مورد حمایت جدی قرار گیرند و در نهایت باید بخش کشاورزی در سیاستگذاری‌های کلی و اقتصادی به‌ویژه سیاستگذاری مرتبط با بخشی از جمله مسایل مربوط به واردات و صادرات و... حضوری بسیار فعال‌تر از گذشته داشته باشد.
‌ در کدام دولت‌ها بعد از انقلاب توجه به بخش کشاورزی بیشتر بوده است؟
هم در قانون‌اساسی و هم در تاکیدات مقام‌معظم‌رهبری بر توجه به بخش کشاورزی تاکید شده است. از این‌رو هر دولتی، بسته به شرایط روز توجه خود را به این بخش معطوف کرده اگرچه تفاوت‌هایی نیز وجود داشته است.
‌ یعنی عملکرد دولت‌ها با توجه به امکاناتی که داشته‌اند و اقتضائات روز ‌،قابل دفاع است؟
البته در این مورد نقاط قوت و ضعفی وجود داشته است. به نظر من در دولت گذشته شاهد بروز بعضی مشکلات از جمله واردات بی‌رویه مانند شکر که موجب ورشکستگی کارخانجات شکر شد و عدم اجرای قانون بهره‌‌وری در بخش کشاورزی یا گسترش بهره‌وری غیرمجاز در آب‌های زیرزمینی و... بوده‌‌ایم که لازم است دولت فعلی چاره‌اندیشی برای رفع مشکلات به‌وجودآمده را مورد توجه جدی قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.