«حمیدرضا امیرینیا» در گفتوگو با «شرق»مطرح کرد
توسعه بازارهای جهانی با «دیپلماسی فناوری»
بنفشه پورناجی
طی سالیان اخیر با پیشرفت ایران در زمینه تولید تکنولوژیهای نوین، بهویژه در حوزه محصولات نانوتکنولوژی و بیوتکنولوژی و صدور محصولات فناورانه به دیگر کشورها که در مواردی با درخواست انتقال تکنولوژی از سوی این کشورها همراه بوده، توسعه روابط سیاسی با دیگر کشورها به واسطه توانمندی علمی و فناوری ایران با سهولت بیشتری صورت گرفته است. چنین پدیدهای، «دیپلماسی فناوری» نام دارد. «چهارمین کنفرانس بینالمللی و هشتمین کنفرانس ملی مدیریت فناوری» که با شعار «نوآوری و تجاریسازی دانش و فناوری» با تاکید بر نقش شبکه بنگاههای کوچک، متوسط، بزرگ و دانشبنیان در روزهای 10تا11آذر امسال در جزیره کیش برگزار شد، فرصتی مناسب پدید آورد تا در حاشیه این کنفرانس، در مورد دیپلماسی فناوری (که یکی از محورهای این کنفرانس بود)، با مهندس «حمیدرضا امیرینیا»، مشاور امور بینالملل دبیر شورایعالی انقلاب فرهنگی در حوزه علم و فناوری به گفتوگو بپردازیم.
منظور از «دیپلماسی فناوری» چیست و سابقه پیدایش آن به چه زمانی برمیگردد؟
«دیپلماسی فناوری» از جمله اقداماتی است که میتواند در چارچوب دیپلماسی و بهنفع توسعه فناوری هرکشور انجام شود و از طرف دیگر، توان فناوری میتواند باعث توسعه دیپلماسی شود. ایالاتمتحدهآمریکا اولین کشوری بود که این موضوع را با «دیپلماسی علمی» آغاز کرد. در حال حاضر وزیر امور خارجه این کشور دارای مشاور علمی است که در زمینه «دیپلماسی علمی» به وی مشورت میدهد.
آمریکاییها چه هدفی را از «دیپلماسی علمی» دنبال میکنند؟
آمریکا جامعهای چندملیتی است و اقتصاد آن متکی بر علم و فناوری است. با توجه به رویکرد توسعه اقتصادی آمریکا، دولت این کشور درصدد برآمده تا با هدف جذب نیروهای انسانی کارآمد علمی، دیپلماسی علمی را فعال نگه دارد. از آنجا که تبدیل علم به فناوری فرآیندی زمانبر است، آنان با این کار میخواهند به جامعه بیشتری از دانشمندان سراسر دنیا دسترسی پیدا کنند. از طرف دیگر آنان این اقدام را در جهت توسعه روابط سیاسی با برخی کشورهای هدف خود ساماندهی کردهاند.
زمینههای پیدایش دیپلماسی فناوری در ایران از چه زمانی آغاز شد و ایران چه سیاستی را در این زمینه دنبال میکند؟
این بحث از چهار، پنجسال پیش در کشور آغاز شد و در دوسال اخیر و با تشکیل «اداره همکاریهای علمی و فناوری وزارت امور خارجه» توجه ویژهای به این موضوع شد. این وزارتخانه با برگزاری دورههای آموزشی علم و فناوری، باب جدیدی را مقابل سفارتخانههای ما گشوده است تا سفرا در ملاقاتها و مذاکرات سیاسی خود بتوانند به آن اتکا کنند. ما در کشور بهدنبال علم و تکنولوژی با هم هستیم و در حال حاضر شورایعالی انقلاب فرهنگی «سند دیپلماسی فناوری» را بررسی میکند. این سند توسط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به شورایعالی انقلاب فرهنگی پیشنهاد داده شده و هماینک در ستاد نقشه جامع علمی کشور (یعنی در جایی که اسناد بالادستی علم و فناوری در آنجا ساماندهی میشود)، در حال بررسی است. در این سند قرار است وظایف دستگاهها از قبیل وزارتخانههای علوم و بهداشت و نیز بخش خصوصی مشخص شود. در حال حاضر که کشور ما در زمینه نانوتکنولوژی، بیوتکنولوژی، تکنولوژیهای حوزه آب، حتی هوا فضا به جایگاه قابلتوجهی رسیده است، در شورایعالی انقلاب فرهنگی این بحث بهطور جدی مطرح شده تا با توجه به پیشرفتهای صورتگرفته در زمینه تکنولوژیهای نوین در کشور مانند تجربه
ارزشمند نانوتکنولوژی، ایران بهعنوان یک الگوی الهامبخش برای دیگر کشورهای دنیا به ویژه کشورهای اسلامی قرار گیرد. شایان ذکر است جایگاههفتم دنیا در تولید علم نانوتکنولوژی و 43درصد تولید علم نانوتکنولوژی کشورهای اسلامی، به ایران تعلق دارد. کشورمان عضو بُرد سازمان جهانی استاندارد نانو است و هیچیک از استانداردهای نانو بدون تایید ایران نهایی نمیشود. ضمن اینکه توان طراحی و ساخت پیچیدهترین تجهیزات آزمایشگاهی حوزه نانو نیز در داخل کشور وجود دارد.
در شرایط کنونی ایران و با توجه به توسعه فناوریهای نوین از یکسو و از سوی دیگر گسترش روابط سیاسی با دیگر کشورها، نقش دیپلماسی فناوری را در کشور چگونه ارزیابی میکنید؟
این امر در شرایط کنونی ایران که روابط سیاسی آن رو به توسعه است، میتواند زمینه توسعه صادرات محصولات و خدمات فناورانه را پدید آورد. در این میان میتوان سیاستهای خارجی کشور را بهگونهای تنظیم کرد که خانواده فناوری ما بتوانند از بازار فناوری جهانی بهویژه بازار کشورهایی که هماینک روابط مناسب سیاسی با ایران دارند، بهرهمند شوند. برای مثال با توجه به روابط خوب ما با برخی کشورهای همسایه که خواهان توسعه آنها هستیم و زمینههای مناسب صادرات به این کشورها، دولت و وزارت امور خارجه میتوانند ظرفیتی را ایجاد کنند تا محصولات فناورانه ایران که دانش فنی آن متعلق به خود ماست، در سبد همکاریهای این کشورها قرار گیرد. در مواقعی هم فناوری به کمک دیپلماسی میآید. برای مثال، برخی فناوریها بهویژه در حوزه نانوتکنولوژی و بیوتکنولوژی در اختیار تنها چندکشور است و دیگر کشورها مشتاق دستیابی به آن هستند. در چنین مواقعی ظرفیت فناوری به ما کمک میکند تا بتوانیم با کشورهایی که متقاضی دریافت فناوری ما هستند، روابط دیپلماتیک خود را گسترش دهیم. در مجموع به خدمات متقابل دیپلماسی و فناوری و نوع و ساماندهی این تعاملات، دیپلماسی فناوری گفته
میشود که امیدواریم این روند در کشور نهادینه شود.
بهنظر جنابعالی ایران در کدامیک از حوزههای مربوط به نانوتکنولوژی و بیوتکنولوژی، بیشتر مستعد توسعه صادرات به دیگر کشورهاست؟
هماینک بیش از 250شرکت ایرانی فعال در حوزه نانو، در بازار محصولات و خدمات حضور دارند که تعدادی از محصولات آنها قابلیت ارایه به دیگر کشورها بهویژه کشورهای اسلامی را دارا هستند. همچنین در زمینه بیوتکنولوژی نزدیک به 18داروی «هایتک» با تکنولوژی پیشرفته در کشور تولید میشود که ماده موثر برخی از آنها، هرگرم تا یکمیلیوندلار قیمت دارد. هماینک تنها ایران و دانمارک در دنیا داروی فاکتورهفت را تولید میکنند. (فاکتورهفت دارویی است که برای انعقاد خون کاربرد دارد.) یکشرکت دارویی داخلی به کمک تولید داروهایی بر پایه بیوتکنولوژی توانسته است سهسال پیاپی، سالی صدکیلو دارو به ارزش 20میلیوندلار (مجموعا 60میلیوندلار) به یکی از کشورهای همسایه صادر کند. برخی کشورها نهتنها خواستار صدور محصولات فناورانه ایران به کشور خود که خواستار انتقال تکنولوژی آن نیز هستند. هماینک روسیه یکی از کشورهایی است که درخواست انتقال تکنولوژی تولید محصولی خاص از ایران را به کشور خود ارایه کرده است. وقتی این دارو در سبد همکاریهای اقتصادی و سیاسی میان ما و کشوری مانند روسیه قرار میگیرد، میتواند اثر بسیار مثبتی در مذاکرات داشته باشد و موجب
تغییر نگاهها نسبت به ما شود. در واقع به تعامل در زمینه انتقال تکنولوژی یا ارایه محصول با قیمت ارزانتر که بهعنوان ظرفیتی با هدف توسعه روابط اقتصادی در نظر گرفته شده و به تبع آن، به روابط سیاسی ما با دیگر کشورها کمک کند، دیپلماسی فناوری گفته میشود
لطفا جمعبندی خود را از چهارمین کنفرانس بینالمللی و هشتمین کنفرانس ملی مدیریت فناوری بیان کنید.
در این کنفرانس، بحث تجاریسازی علم و فناوری در سطوح بنگاههای کوچک، متوسط و بزرگ (که در شرایط فعلی نیاز کشور هستند)، مطرح شد. کشوری که رویکرد کلانش اقتصاد مقاومتی شده و تلاش خود را بر این مبنا قرار داده، چارهای جز توجه به بنگاههای اقتصادی ندارد. از آنجا که روح اقتصاد مقاومتی، اقتصاد دانشبنیان است و روح حاکم بر اقتصاد دانشبنیان، حضور بنگاههای بزرگ، متوسط و کوچکی است که بتوانند از طریق فناوری، نقشآفرینی و خلق ثروت کنند، ضروری است رویکردهای جاری در بنگاههای دانشبنیان بزرگ دنیا در کالبد بنگاههای بزرگ ایرانی نیز دمیده شود، زیرا بنگاههای بزرگ ما از مسیر اقتصاد سنتی و دولتی به سودآفرینی رسیدهاند، حال آنکه در عصر کنونی لازم است سیاستهای این بنگاهها در مسیر دانشبنیانی قرار گیرد.
مهمترین چالش سودآفرینی بنگاههای بزرگ از مسیر سنتی چیست؟
در کشورهای دیگر، یکی از رویکردهای بنگاههای بزرگ توجه به بحث تحقیق و توسعه (R&D) است تا جایی که پنجتا10درصد و بعضا 20درصد درآمد شرکت صرف تحقیق و توسعه میشود. اما در ایران هیچشرکتی را نداریم که تا این حد از درآمد خود را صرف تحقیق و توسعه کرده باشد. این یکضرورت است که شرکتها به این سمت بروند. هرچند برخی شرکتهای بزرگ، حرکتهایی را در این زمینه شروع کردهاند، اما با آنچه در بنگاههای بزرگ دنیا معمول است، هنوز فاصله زیادی داریم. محور اصلی این کنفرانس نوآوری و تجاریسازی دانش و فناوری در بنگاههای کشور بود؛ موضوعی که در صورت تحقق، منجر به شکلگیری اقتصادی پایدار و ایجاد تحولی بزرگ در اقتصاد کشور خواهد شد زیرا اقتصاد پایدار بدون شکلگیری شرکتهای دانشبنیان محقق نمیشود و از آنجایی که امروزه دنیا از دانش به سمت نوآوری در حرکت است، مطالب مطرحشده در این کنفرانس، نشاندهنده حساسیت جامعه به مقوله علم و فناوری بوده که این موضوع بسیار مهم است. در پیام وزیر علوم به این کنفرانس نیز بر موضوع قرارگرفتن دانشگاهها در کنار بنگاههای اقتصادی نیز تاکید شده بود تا دانشگاههای کارآفرین و فارغالتحصیلان آن بتوانند روی
اقتصاد تاثیرگذار باشند. در آن صورت اقتصادی خواهیم داشت که مردم نقش فناوری را در آن از نزدیک درک خواهند کرد.
طی سالیان اخیر با پیشرفت ایران در زمینه تولید تکنولوژیهای نوین، بهویژه در حوزه محصولات نانوتکنولوژی و بیوتکنولوژی و صدور محصولات فناورانه به دیگر کشورها که در مواردی با درخواست انتقال تکنولوژی از سوی این کشورها همراه بوده، توسعه روابط سیاسی با دیگر کشورها به واسطه توانمندی علمی و فناوری ایران با سهولت بیشتری صورت گرفته است. چنین پدیدهای، «دیپلماسی فناوری» نام دارد. «چهارمین کنفرانس بینالمللی و هشتمین کنفرانس ملی مدیریت فناوری» که با شعار «نوآوری و تجاریسازی دانش و فناوری» با تاکید بر نقش شبکه بنگاههای کوچک، متوسط، بزرگ و دانشبنیان در روزهای 10تا11آذر امسال در جزیره کیش برگزار شد، فرصتی مناسب پدید آورد تا در حاشیه این کنفرانس، در مورد دیپلماسی فناوری (که یکی از محورهای این کنفرانس بود)، با مهندس «حمیدرضا امیرینیا»، مشاور امور بینالملل دبیر شورایعالی انقلاب فرهنگی در حوزه علم و فناوری به گفتوگو بپردازیم.
منظور از «دیپلماسی فناوری» چیست و سابقه پیدایش آن به چه زمانی برمیگردد؟
«دیپلماسی فناوری» از جمله اقداماتی است که میتواند در چارچوب دیپلماسی و بهنفع توسعه فناوری هرکشور انجام شود و از طرف دیگر، توان فناوری میتواند باعث توسعه دیپلماسی شود. ایالاتمتحدهآمریکا اولین کشوری بود که این موضوع را با «دیپلماسی علمی» آغاز کرد. در حال حاضر وزیر امور خارجه این کشور دارای مشاور علمی است که در زمینه «دیپلماسی علمی» به وی مشورت میدهد.
آمریکاییها چه هدفی را از «دیپلماسی علمی» دنبال میکنند؟
آمریکا جامعهای چندملیتی است و اقتصاد آن متکی بر علم و فناوری است. با توجه به رویکرد توسعه اقتصادی آمریکا، دولت این کشور درصدد برآمده تا با هدف جذب نیروهای انسانی کارآمد علمی، دیپلماسی علمی را فعال نگه دارد. از آنجا که تبدیل علم به فناوری فرآیندی زمانبر است، آنان با این کار میخواهند به جامعه بیشتری از دانشمندان سراسر دنیا دسترسی پیدا کنند. از طرف دیگر آنان این اقدام را در جهت توسعه روابط سیاسی با برخی کشورهای هدف خود ساماندهی کردهاند.
زمینههای پیدایش دیپلماسی فناوری در ایران از چه زمانی آغاز شد و ایران چه سیاستی را در این زمینه دنبال میکند؟
این بحث از چهار، پنجسال پیش در کشور آغاز شد و در دوسال اخیر و با تشکیل «اداره همکاریهای علمی و فناوری وزارت امور خارجه» توجه ویژهای به این موضوع شد. این وزارتخانه با برگزاری دورههای آموزشی علم و فناوری، باب جدیدی را مقابل سفارتخانههای ما گشوده است تا سفرا در ملاقاتها و مذاکرات سیاسی خود بتوانند به آن اتکا کنند. ما در کشور بهدنبال علم و تکنولوژی با هم هستیم و در حال حاضر شورایعالی انقلاب فرهنگی «سند دیپلماسی فناوری» را بررسی میکند. این سند توسط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به شورایعالی انقلاب فرهنگی پیشنهاد داده شده و هماینک در ستاد نقشه جامع علمی کشور (یعنی در جایی که اسناد بالادستی علم و فناوری در آنجا ساماندهی میشود)، در حال بررسی است. در این سند قرار است وظایف دستگاهها از قبیل وزارتخانههای علوم و بهداشت و نیز بخش خصوصی مشخص شود. در حال حاضر که کشور ما در زمینه نانوتکنولوژی، بیوتکنولوژی، تکنولوژیهای حوزه آب، حتی هوا فضا به جایگاه قابلتوجهی رسیده است، در شورایعالی انقلاب فرهنگی این بحث بهطور جدی مطرح شده تا با توجه به پیشرفتهای صورتگرفته در زمینه تکنولوژیهای نوین در کشور مانند تجربه
ارزشمند نانوتکنولوژی، ایران بهعنوان یک الگوی الهامبخش برای دیگر کشورهای دنیا به ویژه کشورهای اسلامی قرار گیرد. شایان ذکر است جایگاههفتم دنیا در تولید علم نانوتکنولوژی و 43درصد تولید علم نانوتکنولوژی کشورهای اسلامی، به ایران تعلق دارد. کشورمان عضو بُرد سازمان جهانی استاندارد نانو است و هیچیک از استانداردهای نانو بدون تایید ایران نهایی نمیشود. ضمن اینکه توان طراحی و ساخت پیچیدهترین تجهیزات آزمایشگاهی حوزه نانو نیز در داخل کشور وجود دارد.
در شرایط کنونی ایران و با توجه به توسعه فناوریهای نوین از یکسو و از سوی دیگر گسترش روابط سیاسی با دیگر کشورها، نقش دیپلماسی فناوری را در کشور چگونه ارزیابی میکنید؟
این امر در شرایط کنونی ایران که روابط سیاسی آن رو به توسعه است، میتواند زمینه توسعه صادرات محصولات و خدمات فناورانه را پدید آورد. در این میان میتوان سیاستهای خارجی کشور را بهگونهای تنظیم کرد که خانواده فناوری ما بتوانند از بازار فناوری جهانی بهویژه بازار کشورهایی که هماینک روابط مناسب سیاسی با ایران دارند، بهرهمند شوند. برای مثال با توجه به روابط خوب ما با برخی کشورهای همسایه که خواهان توسعه آنها هستیم و زمینههای مناسب صادرات به این کشورها، دولت و وزارت امور خارجه میتوانند ظرفیتی را ایجاد کنند تا محصولات فناورانه ایران که دانش فنی آن متعلق به خود ماست، در سبد همکاریهای این کشورها قرار گیرد. در مواقعی هم فناوری به کمک دیپلماسی میآید. برای مثال، برخی فناوریها بهویژه در حوزه نانوتکنولوژی و بیوتکنولوژی در اختیار تنها چندکشور است و دیگر کشورها مشتاق دستیابی به آن هستند. در چنین مواقعی ظرفیت فناوری به ما کمک میکند تا بتوانیم با کشورهایی که متقاضی دریافت فناوری ما هستند، روابط دیپلماتیک خود را گسترش دهیم. در مجموع به خدمات متقابل دیپلماسی و فناوری و نوع و ساماندهی این تعاملات، دیپلماسی فناوری گفته
میشود که امیدواریم این روند در کشور نهادینه شود.
بهنظر جنابعالی ایران در کدامیک از حوزههای مربوط به نانوتکنولوژی و بیوتکنولوژی، بیشتر مستعد توسعه صادرات به دیگر کشورهاست؟
هماینک بیش از 250شرکت ایرانی فعال در حوزه نانو، در بازار محصولات و خدمات حضور دارند که تعدادی از محصولات آنها قابلیت ارایه به دیگر کشورها بهویژه کشورهای اسلامی را دارا هستند. همچنین در زمینه بیوتکنولوژی نزدیک به 18داروی «هایتک» با تکنولوژی پیشرفته در کشور تولید میشود که ماده موثر برخی از آنها، هرگرم تا یکمیلیوندلار قیمت دارد. هماینک تنها ایران و دانمارک در دنیا داروی فاکتورهفت را تولید میکنند. (فاکتورهفت دارویی است که برای انعقاد خون کاربرد دارد.) یکشرکت دارویی داخلی به کمک تولید داروهایی بر پایه بیوتکنولوژی توانسته است سهسال پیاپی، سالی صدکیلو دارو به ارزش 20میلیوندلار (مجموعا 60میلیوندلار) به یکی از کشورهای همسایه صادر کند. برخی کشورها نهتنها خواستار صدور محصولات فناورانه ایران به کشور خود که خواستار انتقال تکنولوژی آن نیز هستند. هماینک روسیه یکی از کشورهایی است که درخواست انتقال تکنولوژی تولید محصولی خاص از ایران را به کشور خود ارایه کرده است. وقتی این دارو در سبد همکاریهای اقتصادی و سیاسی میان ما و کشوری مانند روسیه قرار میگیرد، میتواند اثر بسیار مثبتی در مذاکرات داشته باشد و موجب
تغییر نگاهها نسبت به ما شود. در واقع به تعامل در زمینه انتقال تکنولوژی یا ارایه محصول با قیمت ارزانتر که بهعنوان ظرفیتی با هدف توسعه روابط اقتصادی در نظر گرفته شده و به تبع آن، به روابط سیاسی ما با دیگر کشورها کمک کند، دیپلماسی فناوری گفته میشود
لطفا جمعبندی خود را از چهارمین کنفرانس بینالمللی و هشتمین کنفرانس ملی مدیریت فناوری بیان کنید.
در این کنفرانس، بحث تجاریسازی علم و فناوری در سطوح بنگاههای کوچک، متوسط و بزرگ (که در شرایط فعلی نیاز کشور هستند)، مطرح شد. کشوری که رویکرد کلانش اقتصاد مقاومتی شده و تلاش خود را بر این مبنا قرار داده، چارهای جز توجه به بنگاههای اقتصادی ندارد. از آنجا که روح اقتصاد مقاومتی، اقتصاد دانشبنیان است و روح حاکم بر اقتصاد دانشبنیان، حضور بنگاههای بزرگ، متوسط و کوچکی است که بتوانند از طریق فناوری، نقشآفرینی و خلق ثروت کنند، ضروری است رویکردهای جاری در بنگاههای دانشبنیان بزرگ دنیا در کالبد بنگاههای بزرگ ایرانی نیز دمیده شود، زیرا بنگاههای بزرگ ما از مسیر اقتصاد سنتی و دولتی به سودآفرینی رسیدهاند، حال آنکه در عصر کنونی لازم است سیاستهای این بنگاهها در مسیر دانشبنیانی قرار گیرد.
مهمترین چالش سودآفرینی بنگاههای بزرگ از مسیر سنتی چیست؟
در کشورهای دیگر، یکی از رویکردهای بنگاههای بزرگ توجه به بحث تحقیق و توسعه (R&D) است تا جایی که پنجتا10درصد و بعضا 20درصد درآمد شرکت صرف تحقیق و توسعه میشود. اما در ایران هیچشرکتی را نداریم که تا این حد از درآمد خود را صرف تحقیق و توسعه کرده باشد. این یکضرورت است که شرکتها به این سمت بروند. هرچند برخی شرکتهای بزرگ، حرکتهایی را در این زمینه شروع کردهاند، اما با آنچه در بنگاههای بزرگ دنیا معمول است، هنوز فاصله زیادی داریم. محور اصلی این کنفرانس نوآوری و تجاریسازی دانش و فناوری در بنگاههای کشور بود؛ موضوعی که در صورت تحقق، منجر به شکلگیری اقتصادی پایدار و ایجاد تحولی بزرگ در اقتصاد کشور خواهد شد زیرا اقتصاد پایدار بدون شکلگیری شرکتهای دانشبنیان محقق نمیشود و از آنجایی که امروزه دنیا از دانش به سمت نوآوری در حرکت است، مطالب مطرحشده در این کنفرانس، نشاندهنده حساسیت جامعه به مقوله علم و فناوری بوده که این موضوع بسیار مهم است. در پیام وزیر علوم به این کنفرانس نیز بر موضوع قرارگرفتن دانشگاهها در کنار بنگاههای اقتصادی نیز تاکید شده بود تا دانشگاههای کارآفرین و فارغالتحصیلان آن بتوانند روی
اقتصاد تاثیرگذار باشند. در آن صورت اقتصادی خواهیم داشت که مردم نقش فناوری را در آن از نزدیک درک خواهند کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.