توسعه فناوریهای نفت و گاز ، در گفتوگو با جعفر توفیقی:
6 برابر متوسط جهانی انرژی مصرف میکنیم
گروه علم، امیر کرمیان: «نقش نهادهای متولی در توسعه فناوریهای نفت، گاز و پتروشیمی» موضوع پنلی بود که همزمان با برپایی «چهارمین کنفرانس بینالمللی و هشتمین کنفرانس ملی مدیریت فناوری» برگزار شد. به همین مناسبت با دکتر«جعفر توفیقی» عضو هیاتعلمی دانشگاه تربیتمدرس و دبیر ستاد توسعه فناوری نفت و گاز در معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری گفتوگویی کردهایم که در ادامه میآید:
ابتدا توضیح دهید این پنل درصدد پاسخ به چه پرسشیبود؟
در این پنل، نخست سعی شد ضرورت توسعه فناوری در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی بررسی شود و در بخش دوم، ضرورت نقش دولت در توسعه فناوری (در صورت مثبتبودن پاسخ بخش اول) و میزان مداخله آن در صنایع فوق بررسی شد.
نگاههای حاکم بر موضوع توسعه تکنولوژی در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی چیست؟
اساسا در بخش ضرورت توسعه تکنولوژی دودیدگاه وجود دارد؛ نگاه اول این است که ضرورتی ندارد وزارت نفت از نظر تکنولوژی توانمند شود، بلکه کافی است تکنولوژی را دریافت کرده با کمک آن نسبت به افزایش تولید اقدام کند. دسته دوم که نظریات خود را نیز در این پنل مطرح کردند، مدافعان توانمندسازی تکنولوژیک وزارت نفت هستند و اعتقاد دارند ضروری است صنعت نفت به توانمندیهای تکنولوژیک مجهزشده در این راه سرمایهگذاری کند. استدلال این گروه هم، بحث وابستگی شدید صنعت نفت به تکنولوژی و صدمهخوردن آن در شرایط خاص مانند تحریم است. در شرایط تحریم، به دلیل آنکه تکنولوژی صنعت نفت در اختیار کشورهای دیگر بود، صدماتی به این صنعت وارد شد. در واقع یکی از دلایلی که تحریمها باعث کاهش تولید نفت شد، ضعف تکنولوژی بود که این موضوع با امنیت ملی هم در ارتباط است. مورد دیگر میزان برداشت ایران از حوزه مشترک با قطر (پارسجنوبی) است که به دلیل ضعف تکنولوژی، این میزان بهمراتب کمتر از قطر است. تکنولوژی امکان میدهد از همان ظرفیت نفت و گاز بتوانیم ارزش افزوده بیشتری داشته باشیم اما اگر تکنولوژی نداشته باشیم، ناگزیر به خامفروشی هستیم.
نظر شرکتکنندگان در پنل در زمینه مداخله دولت در حوزه صنایع نفت چه بود؟
نظر اکثریت بر این بود که دولت در هرحال باید مداخله کند. به دلیل آنکه انجام برخی زمینهها از عهده بخش خصوصی خارج است. برای مثال، سیاست خارجیای که به تحریمها یا رفع آن منجر میشود، در حیطه کاری دولت است. چون همانطور که میدانیم تحریمها مانع ورود تکنولوژی به کشور و رفع آن سبب تسهیل واردات تکنولوژی به کشور میشود که این مساله نیز در حیطه اختیارات دولت قرار دارد. مساله دیگر مربوط به زیرساختهای آموزشوپرورش و مراکز دانشگاهی است؛ یعنی جاهایی که مایههای فرهنگی بحث تکنولوژی از آنجا آغاز میشود. دولت موظف به فراهمآوردن زمینههای خلاقیت و نوآوری در کشور است. ضرورت دارد دانشآموزان، جوانان و دانشجویان از همان ابتدا با تکنولوژی و کارآفرینی آشنا باشند تا وقتی که به مرز کسب و کار میرسند، به عنوان افرادی فناور شناخته شوند. مثال دیگر مربوط به وظایف مهم دولت در زمینه بهکارگیری سیستمهای مشوقهای مالیاتی، سیستمهای حمایتی، گمرکی و تسهیل محیط کسب و کار است که باید در این زمینه نقشآفرینی کند. این تجربه در دنیا هم صورت گرفته که دولت مداخله کرده، منتها مداخله تسهیلکننده نه ممانعتکننده. در مجموع، در مورد مداخله دولت
اتفاقنظر وجود دارد، اما آنچه محل اختلافنظر است، نحوه این مداخله است؛ یعنی در کجاها دولت باید مداخله کند و به چه میزان. برخی به دولت حداقلی و نقش حداقلی دولت در توسعه تکنولوژی معتقد هستند و برخی اعتقاد دارند نقش دولت باید در این زمینه حداکثری باشد.
سیاست دولت در این زمینه چیست؟
سیاستهای اقتصاد مقاومتی بهگونهای ترسیم شده که ما باید در زمینه تکنولوژی توانمند باشیم و چارهای جز این نداریم. الان تجربه دنیا هم نشان داده که بزرگترین کشورها از نظر اقتصادی، کشورهایی هستند که بیشترین توانمندی تکنولوژی را دارند.
نظر جنابعالی در مورد چگونگی، نحوه و میزان دخالت دولت در صنعت نفت و گاز چیست؟
من جزو کسانی هستم که بهشدت اعتقاد به ظرفیتسازی تکنولوژی در صنعت نفت و گاز دارم و معتقدم کشور باید از تمام ظرفیتهایش استفاده کند. دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان، پارکهای علم و فناوری و بحث یادگیری تکنولوژی را باید در کشور رواج دهیم. صنعتی که تکنولوژی را توسعه ندهد و آن را به کار نگیرد، صنعت دانشبنیان نیست. صنعتی که دانشبنیان نباشد، نمیتواند در اقتصاد دانشبنیان نقشآفرینی کند و قادر به رقابت هم نیست. شرکتهای خارجی به دلیل داشتن مراکز تحقیق و توسعه قوی، هرروز میتوانند تکنولوژیهای جدیدی را خلق کنند. این شرکتها قادرند تکنولوژیهای قدیمی خود را بهبود دهند و فقط به همین دلیل قدرت رقابت دارند. صنعتی که توانمندیهای تکنولوژیک نداشته باشد، اساسا قادر به رقابت نیست، مثلا در صنایع بالادستی نفت ایران میبینید برداشت از مخازن نفتی متوسط بین 20 تا25درصد است. این یعنی میلیاردهابشکه نفت و در حقیقت میلیاردهادلار نفت در زیر زمین مدفون میماند و ما هیچگاه نمیتوانیم به آن دسترسی پیدا کنیم. این درحالی است که کشورهای صاحب تکنولوژی، ضریب برداشتشان را تا 60 الی 70درصد افزایش دادهاند. در شرایطی که بحث
بهینهسازی مصرف انرژی در کشور مطرح است، با بهکارگیری تکنولوژیهای جدید میتوانیم در بحث انرژی، صرفهجوییهای عظیمی داشته باشیم. طبق آماری که صنعتیها میدهند، «شدت انرژی» در ایران ششبرابر متوسط جهان است. شدت انرژی به مفهوم میزان انرژی مصرفشده برای تولید یک واحد GDP است. این به مفهوم این است که ما داریم ششبرابرمتوسط دنیا انرژی مصرف میکنیم. در زمینه مداخله دولت هم کشور ما کشوری در حال گذار است و در توسعه تکنولوژی، عقبماندگیهایی دارد. به نظر من هرچند دولت در جاهایی باید مداخله کند، اما بهتدریج که مسایل حلوفصل میشود و تکنولوژی توسعه پیدا میکند، دولت میتواند نقش خود را کمرنگتر کند. (از جمله این حمایتها میتوان به حمایت از شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی، حمایت از پیمانکاران، تجدیدنظر در قوانین مالیاتی و قوانین مربوط به محیط کسب و کار و... اشاره کرد.)
گروه علم، امیر کرمیان: «نقش نهادهای متولی در توسعه فناوریهای نفت، گاز و پتروشیمی» موضوع پنلی بود که همزمان با برپایی «چهارمین کنفرانس بینالمللی و هشتمین کنفرانس ملی مدیریت فناوری» برگزار شد. به همین مناسبت با دکتر«جعفر توفیقی» عضو هیاتعلمی دانشگاه تربیتمدرس و دبیر ستاد توسعه فناوری نفت و گاز در معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری گفتوگویی کردهایم که در ادامه میآید:
ابتدا توضیح دهید این پنل درصدد پاسخ به چه پرسشیبود؟
در این پنل، نخست سعی شد ضرورت توسعه فناوری در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی بررسی شود و در بخش دوم، ضرورت نقش دولت در توسعه فناوری (در صورت مثبتبودن پاسخ بخش اول) و میزان مداخله آن در صنایع فوق بررسی شد.
نگاههای حاکم بر موضوع توسعه تکنولوژی در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی چیست؟
اساسا در بخش ضرورت توسعه تکنولوژی دودیدگاه وجود دارد؛ نگاه اول این است که ضرورتی ندارد وزارت نفت از نظر تکنولوژی توانمند شود، بلکه کافی است تکنولوژی را دریافت کرده با کمک آن نسبت به افزایش تولید اقدام کند. دسته دوم که نظریات خود را نیز در این پنل مطرح کردند، مدافعان توانمندسازی تکنولوژیک وزارت نفت هستند و اعتقاد دارند ضروری است صنعت نفت به توانمندیهای تکنولوژیک مجهزشده در این راه سرمایهگذاری کند. استدلال این گروه هم، بحث وابستگی شدید صنعت نفت به تکنولوژی و صدمهخوردن آن در شرایط خاص مانند تحریم است. در شرایط تحریم، به دلیل آنکه تکنولوژی صنعت نفت در اختیار کشورهای دیگر بود، صدماتی به این صنعت وارد شد. در واقع یکی از دلایلی که تحریمها باعث کاهش تولید نفت شد، ضعف تکنولوژی بود که این موضوع با امنیت ملی هم در ارتباط است. مورد دیگر میزان برداشت ایران از حوزه مشترک با قطر (پارسجنوبی) است که به دلیل ضعف تکنولوژی، این میزان بهمراتب کمتر از قطر است. تکنولوژی امکان میدهد از همان ظرفیت نفت و گاز بتوانیم ارزش افزوده بیشتری داشته باشیم اما اگر تکنولوژی نداشته باشیم، ناگزیر به خامفروشی هستیم.
نظر شرکتکنندگان در پنل در زمینه مداخله دولت در حوزه صنایع نفت چه بود؟
نظر اکثریت بر این بود که دولت در هرحال باید مداخله کند. به دلیل آنکه انجام برخی زمینهها از عهده بخش خصوصی خارج است. برای مثال، سیاست خارجیای که به تحریمها یا رفع آن منجر میشود، در حیطه کاری دولت است. چون همانطور که میدانیم تحریمها مانع ورود تکنولوژی به کشور و رفع آن سبب تسهیل واردات تکنولوژی به کشور میشود که این مساله نیز در حیطه اختیارات دولت قرار دارد. مساله دیگر مربوط به زیرساختهای آموزشوپرورش و مراکز دانشگاهی است؛ یعنی جاهایی که مایههای فرهنگی بحث تکنولوژی از آنجا آغاز میشود. دولت موظف به فراهمآوردن زمینههای خلاقیت و نوآوری در کشور است. ضرورت دارد دانشآموزان، جوانان و دانشجویان از همان ابتدا با تکنولوژی و کارآفرینی آشنا باشند تا وقتی که به مرز کسب و کار میرسند، به عنوان افرادی فناور شناخته شوند. مثال دیگر مربوط به وظایف مهم دولت در زمینه بهکارگیری سیستمهای مشوقهای مالیاتی، سیستمهای حمایتی، گمرکی و تسهیل محیط کسب و کار است که باید در این زمینه نقشآفرینی کند. این تجربه در دنیا هم صورت گرفته که دولت مداخله کرده، منتها مداخله تسهیلکننده نه ممانعتکننده. در مجموع، در مورد مداخله دولت
اتفاقنظر وجود دارد، اما آنچه محل اختلافنظر است، نحوه این مداخله است؛ یعنی در کجاها دولت باید مداخله کند و به چه میزان. برخی به دولت حداقلی و نقش حداقلی دولت در توسعه تکنولوژی معتقد هستند و برخی اعتقاد دارند نقش دولت باید در این زمینه حداکثری باشد.
سیاست دولت در این زمینه چیست؟
سیاستهای اقتصاد مقاومتی بهگونهای ترسیم شده که ما باید در زمینه تکنولوژی توانمند باشیم و چارهای جز این نداریم. الان تجربه دنیا هم نشان داده که بزرگترین کشورها از نظر اقتصادی، کشورهایی هستند که بیشترین توانمندی تکنولوژی را دارند.
نظر جنابعالی در مورد چگونگی، نحوه و میزان دخالت دولت در صنعت نفت و گاز چیست؟
من جزو کسانی هستم که بهشدت اعتقاد به ظرفیتسازی تکنولوژی در صنعت نفت و گاز دارم و معتقدم کشور باید از تمام ظرفیتهایش استفاده کند. دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان، پارکهای علم و فناوری و بحث یادگیری تکنولوژی را باید در کشور رواج دهیم. صنعتی که تکنولوژی را توسعه ندهد و آن را به کار نگیرد، صنعت دانشبنیان نیست. صنعتی که دانشبنیان نباشد، نمیتواند در اقتصاد دانشبنیان نقشآفرینی کند و قادر به رقابت هم نیست. شرکتهای خارجی به دلیل داشتن مراکز تحقیق و توسعه قوی، هرروز میتوانند تکنولوژیهای جدیدی را خلق کنند. این شرکتها قادرند تکنولوژیهای قدیمی خود را بهبود دهند و فقط به همین دلیل قدرت رقابت دارند. صنعتی که توانمندیهای تکنولوژیک نداشته باشد، اساسا قادر به رقابت نیست، مثلا در صنایع بالادستی نفت ایران میبینید برداشت از مخازن نفتی متوسط بین 20 تا25درصد است. این یعنی میلیاردهابشکه نفت و در حقیقت میلیاردهادلار نفت در زیر زمین مدفون میماند و ما هیچگاه نمیتوانیم به آن دسترسی پیدا کنیم. این درحالی است که کشورهای صاحب تکنولوژی، ضریب برداشتشان را تا 60 الی 70درصد افزایش دادهاند. در شرایطی که بحث
بهینهسازی مصرف انرژی در کشور مطرح است، با بهکارگیری تکنولوژیهای جدید میتوانیم در بحث انرژی، صرفهجوییهای عظیمی داشته باشیم. طبق آماری که صنعتیها میدهند، «شدت انرژی» در ایران ششبرابر متوسط جهان است. شدت انرژی به مفهوم میزان انرژی مصرفشده برای تولید یک واحد GDP است. این به مفهوم این است که ما داریم ششبرابرمتوسط دنیا انرژی مصرف میکنیم. در زمینه مداخله دولت هم کشور ما کشوری در حال گذار است و در توسعه تکنولوژی، عقبماندگیهایی دارد. به نظر من هرچند دولت در جاهایی باید مداخله کند، اما بهتدریج که مسایل حلوفصل میشود و تکنولوژی توسعه پیدا میکند، دولت میتواند نقش خود را کمرنگتر کند. (از جمله این حمایتها میتوان به حمایت از شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی، حمایت از پیمانکاران، تجدیدنظر در قوانین مالیاتی و قوانین مربوط به محیط کسب و کار و... اشاره کرد.)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.