|

به بهانه برگزاری سلسله‌نشست‌های «جامعه‌شناسان ایرانی و جامعه ایرانی»

همایش‌ها به‌مثابه مانع جامعه‌شناسی علم جامعه‌شناسی در ایران

محمد شفا

1- در جریان نشست خبری سلسله همایش‌های «جامعه‌شناسان ایرانی و جامعه ایرانی» تعدادی از استادان جامعه‌شناسی پیرامون مشکلات روایتی که جامعه‌شناسان ایرانی از جامعه ایران به دست داده‌اند به اظهارنظرهای منتقدانه‌ای پرداختند. آن‌طور که دبیر همایش اعلام کرده‌اند بناست که «روایت جامعه‌شناسان [ایرانی] از آثارشان استخراج» شود تا «به منبعی جامع در تبیین جامعه ایران» رسیده شود؛ «زیرا این علم در سال‌های گذشته از نظر تبیین مسایل کشور بسیار مورد انتقاد بوده» بنابراین باید روایت‌های عرضه شده از جامعه ایران به محک سنجش گذاشته شود؛ و آن طورکه برنامه‌ریزی شده، گویا بناست آثار حداقل 10 جامعه‌شناس مورد بررسی قرار گیرد.
در این نشست خبری مقصود فراستخواه با «گالری آثار خلاقانه دیگران» خواندن جامعه‌شناسی ایران، مواردی چون «مناسک‌گرایی علم»، «نخبه‌زدگی» و «رابطه مرید و مرادی» را از آفت‌هایی دانست که جامعه‌شناسی ایران با آنها دست به گریبان است لذا به همین خاطر «نتوانستیم دانش چگونگی درست کنیم» و «نتوانستیم مشکلات را تبدیل به مساله کنیم». به زعم وی، ما در خلاء جامعه‌شناس با تیپ‌های «اشرافی»، «دیوانسالار»، «مصرف‌گر»، «فرمالیست»، «تاجر» و «کارگر» جامعه‌شناسی رو‌به‌رو هستیم. محمدامین قانعی‌راد از بحران‌های «اسلامی‌شدن علم جامعه‌شناسی» و «مهندسی فرهنگی» سخن می‌گوید و هادی خانیکی با برجسته‌کردن «ضعف گفت‌وگو»، مشکلات پیش‌‌روی جامعه‌شناسی در ایران را «مشارکت‌ستیزی» و «رقابت‌گریزی» معرفی می‌کند.
2- بسیار عالی است که هر از چندی همایش‌هایی از این دست برگزار شود تا ما بفهمیم در کجای علم جامعه‌شناسی ایستاده‌ایم و در وضعیتی که کمتر از صد سال از عمر این رشته در ایران می‌گذرد، چه کاشته و برداشته‌ایم.
درواقع جامعه‌شناسی علم و در اینجا جامعه‌شناسی «جامعه‌شناسی» از جمله امکان‌هایی است که به کارگیری مناسب مداوم آن می‌تواند تضمین‌کننده پیشرفت علمی به اعتبار شناخت محدودیت‌ها و ضعف‌های میدان علم باشد؛ از این‌رو، می‌توان به دست اندرکاران دیگر علوم به‌ویژه علوم انسانی توصیه کرد که با کمک جامعه‌شناسان نسبت به چنین «خودکاوی»ای اقدام کنند.
برای مثال بسیار جالب خواهد بود که این بررسی در مورد «علم اقتصاد» در ایران صورت گیرد. اهمیت این بررسی از آنجایی است که در میان مجموعه علوم انسانی، اقتصاد علمی است که بنا به دلایل بسیاری، از جمله سروکارداشتن با مساله معیشت مردم، همواره قابلیت هژمونیک‌شدن گفتمان‌هایش بیشتر از سایر علوم است. از طرفی در ایران پس از سال 1370 نیز به سبب ضرورت بازسازی پس از جنگ و همچنین درآمدن از هژمونی گفتمان انقلابی و تلاش برای ادغام در نظام جهانی، علم اقتصاد و گفتمان مسلط آن در ایران توانست به مدد دولت‌ها و گروهی از نشریات به درون جامعه راه پیدا کند و تقریبا در جریان تمامی آیین‌های انتخاباتی نقش محوری را ایفا کند.
3- انتقادات استادان جامعه‌شناسی در جریان نشست خبری مذکور بسیار ستودنی است اما نکته قابل تامل در این اظهارنظرهای منتقدانه این است که «ببخشید مگر دست‌کم طی 16 سال گذشته سکانداران این علم، خود شما برگزارکنندگان این همایش نبودید؟ آیا غیراز این است که دست‌کم خود شما باید جزو یکی از همان تیپ‌هایی که برشمردید، باشید؟ آیا غیراز این است که خود شما در برخی دولت‌ها در نقش مهندسان فرهنگی ظاهر می‌شوید؟ » نگاهی به نمونه گفتمان‌سازی حول محور مفهوم تازه متولد‌شده «اعتدال» از زمان روی‌کارآمدن دولت موسوم به «تدبیر و امید» توسط استادان جامعه‌شناسی خود گواه این مدعاست (تنها برای مثال بنگرید به مقالات و مصاحبه‌های «تقی آزادارمکی»، «قانعی‌راد»، «جلایی‌پور» و «معیدفر» با روزنامه‌ها طی سه ماه گذشته).
4- قریب به هفت سال است که سر بزنگاه‌هایی مثل انتخابات یا گردهمایی‌هایی نظیر آنچه هنگام مرگ مرتضی پاشایی اتفاق افتاد، این صدا از آکادمی علوم اجتماعی ایران شنیده می‌شود که «چرا نمی‌توانیم جامعه را بشناسیم؟»، «چرا نمی‌توانیم تحولات را پیش‌بینی کنیم؟»، «چرا این‌قدر ترجمه می‌شود اما بعدش هیچ اتفاق درخوری در حوزه تولید نظریه نمی‌افتد؟» و... دست‌آخر هم از قول همین استادان که باید برای پدیده‌های اجتماعی توضیح علمی بدهند می‌شنویم که «جامعه ایران جامعه شگفتی‌هاست»، «جامعه ایران پیچیده است»، «جامعه ایران تحلیل‌گریز است» و....
به نظر می‌رسد مشکل خود همین همایش‌هاست که جزیی از نظام «مناسک‌گرایی علم»اند. مناسک‌هایی که البته در آنها نقد مناسک‌گرایی هم اتفاق می‌افتد؛ منتها این «نقد» چیزی از جنس همان آزادی بیان نظام‌های به اصطلاح لیبرال است که در واقع در خدمت تثبیت وضع موجود است و نه تغییر یا حتی اصلاح آن. به آمریکا بنگرید: ده‌ها فیلم براساس واقعیت در افشای روابط پشت‌پرده سیاسی، زدوبندهای اقتصادی و بحران‌های اجتماعی ساخته می‌شود، هزاران مقاله با آمار و ارقام و اسم اشخاص در روزنامه‌ها و نشریات همین مسایل را افشا می‌کنند، اما آیا کوچک‌ترین تغییری اتفاق می‌افتد؟ در واقع، گویی مقوله افشای روابط خود بخشی از مکانیسم حفظ وضع موجود است. معیوبی این نوع آزادی بیان را باید وقتی فهمید که جنبش‌های مردمی درصدد ایجاد تغییرات برمی‌آیند: تسخیر وال‌استریت، فرگوسن، تظاهرات علیه ریاضت اقتصادی و... اینجا مجری حقیقی آزادی بیان وارد صحنه می‌شود: پلیس‌ها؛ و ابزار آزادی بیان را به خدمت می‌گیرد: باتوم، گاز اشک‌آور، گلوله.
به همین قیاس وقتی قرار باشد واقعا برای جامعه‌شناسی ایران تغییری از همان جنس که استادان محترم صحبتش را می‌کنند، اتفاق بیفتد، خود ایشان جلویش را می‌گیرند. چرایی این اتفاق را «تئوری میدان» بوردیو و مساله منافع نخبگان به خوبی توضیح می‌دهد. سخنرانان این همایش‌ها نه استادان، بلکه دانشجویان باید باشند؛ و از آنجا که ایشان مجالی به دانشجویان نخواهند داد مگر اینکه خلاف قواعد میدان علمی برساخته‌شان رفتار نکنند، بنابراین دانشجویان خود باید طرحی نو دراندازند و بنیاد کنونی را براندازند.

1- در جریان نشست خبری سلسله همایش‌های «جامعه‌شناسان ایرانی و جامعه ایرانی» تعدادی از استادان جامعه‌شناسی پیرامون مشکلات روایتی که جامعه‌شناسان ایرانی از جامعه ایران به دست داده‌اند به اظهارنظرهای منتقدانه‌ای پرداختند. آن‌طور که دبیر همایش اعلام کرده‌اند بناست که «روایت جامعه‌شناسان [ایرانی] از آثارشان استخراج» شود تا «به منبعی جامع در تبیین جامعه ایران» رسیده شود؛ «زیرا این علم در سال‌های گذشته از نظر تبیین مسایل کشور بسیار مورد انتقاد بوده» بنابراین باید روایت‌های عرضه شده از جامعه ایران به محک سنجش گذاشته شود؛ و آن طورکه برنامه‌ریزی شده، گویا بناست آثار حداقل 10 جامعه‌شناس مورد بررسی قرار گیرد.
در این نشست خبری مقصود فراستخواه با «گالری آثار خلاقانه دیگران» خواندن جامعه‌شناسی ایران، مواردی چون «مناسک‌گرایی علم»، «نخبه‌زدگی» و «رابطه مرید و مرادی» را از آفت‌هایی دانست که جامعه‌شناسی ایران با آنها دست به گریبان است لذا به همین خاطر «نتوانستیم دانش چگونگی درست کنیم» و «نتوانستیم مشکلات را تبدیل به مساله کنیم». به زعم وی، ما در خلاء جامعه‌شناس با تیپ‌های «اشرافی»، «دیوانسالار»، «مصرف‌گر»، «فرمالیست»، «تاجر» و «کارگر» جامعه‌شناسی رو‌به‌رو هستیم. محمدامین قانعی‌راد از بحران‌های «اسلامی‌شدن علم جامعه‌شناسی» و «مهندسی فرهنگی» سخن می‌گوید و هادی خانیکی با برجسته‌کردن «ضعف گفت‌وگو»، مشکلات پیش‌‌روی جامعه‌شناسی در ایران را «مشارکت‌ستیزی» و «رقابت‌گریزی» معرفی می‌کند.
2- بسیار عالی است که هر از چندی همایش‌هایی از این دست برگزار شود تا ما بفهمیم در کجای علم جامعه‌شناسی ایستاده‌ایم و در وضعیتی که کمتر از صد سال از عمر این رشته در ایران می‌گذرد، چه کاشته و برداشته‌ایم.
درواقع جامعه‌شناسی علم و در اینجا جامعه‌شناسی «جامعه‌شناسی» از جمله امکان‌هایی است که به کارگیری مناسب مداوم آن می‌تواند تضمین‌کننده پیشرفت علمی به اعتبار شناخت محدودیت‌ها و ضعف‌های میدان علم باشد؛ از این‌رو، می‌توان به دست اندرکاران دیگر علوم به‌ویژه علوم انسانی توصیه کرد که با کمک جامعه‌شناسان نسبت به چنین «خودکاوی»ای اقدام کنند.
برای مثال بسیار جالب خواهد بود که این بررسی در مورد «علم اقتصاد» در ایران صورت گیرد. اهمیت این بررسی از آنجایی است که در میان مجموعه علوم انسانی، اقتصاد علمی است که بنا به دلایل بسیاری، از جمله سروکارداشتن با مساله معیشت مردم، همواره قابلیت هژمونیک‌شدن گفتمان‌هایش بیشتر از سایر علوم است. از طرفی در ایران پس از سال 1370 نیز به سبب ضرورت بازسازی پس از جنگ و همچنین درآمدن از هژمونی گفتمان انقلابی و تلاش برای ادغام در نظام جهانی، علم اقتصاد و گفتمان مسلط آن در ایران توانست به مدد دولت‌ها و گروهی از نشریات به درون جامعه راه پیدا کند و تقریبا در جریان تمامی آیین‌های انتخاباتی نقش محوری را ایفا کند.
3- انتقادات استادان جامعه‌شناسی در جریان نشست خبری مذکور بسیار ستودنی است اما نکته قابل تامل در این اظهارنظرهای منتقدانه این است که «ببخشید مگر دست‌کم طی 16 سال گذشته سکانداران این علم، خود شما برگزارکنندگان این همایش نبودید؟ آیا غیراز این است که دست‌کم خود شما باید جزو یکی از همان تیپ‌هایی که برشمردید، باشید؟ آیا غیراز این است که خود شما در برخی دولت‌ها در نقش مهندسان فرهنگی ظاهر می‌شوید؟ » نگاهی به نمونه گفتمان‌سازی حول محور مفهوم تازه متولد‌شده «اعتدال» از زمان روی‌کارآمدن دولت موسوم به «تدبیر و امید» توسط استادان جامعه‌شناسی خود گواه این مدعاست (تنها برای مثال بنگرید به مقالات و مصاحبه‌های «تقی آزادارمکی»، «قانعی‌راد»، «جلایی‌پور» و «معیدفر» با روزنامه‌ها طی سه ماه گذشته).
4- قریب به هفت سال است که سر بزنگاه‌هایی مثل انتخابات یا گردهمایی‌هایی نظیر آنچه هنگام مرگ مرتضی پاشایی اتفاق افتاد، این صدا از آکادمی علوم اجتماعی ایران شنیده می‌شود که «چرا نمی‌توانیم جامعه را بشناسیم؟»، «چرا نمی‌توانیم تحولات را پیش‌بینی کنیم؟»، «چرا این‌قدر ترجمه می‌شود اما بعدش هیچ اتفاق درخوری در حوزه تولید نظریه نمی‌افتد؟» و... دست‌آخر هم از قول همین استادان که باید برای پدیده‌های اجتماعی توضیح علمی بدهند می‌شنویم که «جامعه ایران جامعه شگفتی‌هاست»، «جامعه ایران پیچیده است»، «جامعه ایران تحلیل‌گریز است» و....
به نظر می‌رسد مشکل خود همین همایش‌هاست که جزیی از نظام «مناسک‌گرایی علم»اند. مناسک‌هایی که البته در آنها نقد مناسک‌گرایی هم اتفاق می‌افتد؛ منتها این «نقد» چیزی از جنس همان آزادی بیان نظام‌های به اصطلاح لیبرال است که در واقع در خدمت تثبیت وضع موجود است و نه تغییر یا حتی اصلاح آن. به آمریکا بنگرید: ده‌ها فیلم براساس واقعیت در افشای روابط پشت‌پرده سیاسی، زدوبندهای اقتصادی و بحران‌های اجتماعی ساخته می‌شود، هزاران مقاله با آمار و ارقام و اسم اشخاص در روزنامه‌ها و نشریات همین مسایل را افشا می‌کنند، اما آیا کوچک‌ترین تغییری اتفاق می‌افتد؟ در واقع، گویی مقوله افشای روابط خود بخشی از مکانیسم حفظ وضع موجود است. معیوبی این نوع آزادی بیان را باید وقتی فهمید که جنبش‌های مردمی درصدد ایجاد تغییرات برمی‌آیند: تسخیر وال‌استریت، فرگوسن، تظاهرات علیه ریاضت اقتصادی و... اینجا مجری حقیقی آزادی بیان وارد صحنه می‌شود: پلیس‌ها؛ و ابزار آزادی بیان را به خدمت می‌گیرد: باتوم، گاز اشک‌آور، گلوله.
به همین قیاس وقتی قرار باشد واقعا برای جامعه‌شناسی ایران تغییری از همان جنس که استادان محترم صحبتش را می‌کنند، اتفاق بیفتد، خود ایشان جلویش را می‌گیرند. چرایی این اتفاق را «تئوری میدان» بوردیو و مساله منافع نخبگان به خوبی توضیح می‌دهد. سخنرانان این همایش‌ها نه استادان، بلکه دانشجویان باید باشند؛ و از آنجا که ایشان مجالی به دانشجویان نخواهند داد مگر اینکه خلاف قواعد میدان علمی برساخته‌شان رفتار نکنند، بنابراین دانشجویان خود باید طرحی نو دراندازند و بنیاد کنونی را براندازند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.