|

چرا فقط عصبانی‌ها را می‌شنویم؟

علی‌اصغر سیدآبادی

پس از ماجرای مرگ مرتضی پاشایی، هیچ ماجرایی به اندازه سخنان یوسف اباذری در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی واکنش‌برانگیز نبوده است. با این تفاوت که در ماجرای نخست، اقشار متنوع‌تری به میدان آمده بودند که دوطیف نوجوانان / جوانان مشتری آن مرحوم و سیاستمدارانی که تا آن روز نامی از او نشنیده بودند - اما شاید فکر کرده بودند نوشتن متنی در ستایش او می‌تواند نشان مردمی‌بودن باشد- چشمگیر‌تر بود، اما در میان موافقان و مخالفان، سخنان اباذری و آنان که این سخنان را بهانه گفتن سخنانی دیگر کرده‌اند، از این دوگروه خبر چندانی نیست. با اینکه سخنان اباذری جدلی و از سر عصبانیت بود، اما در میان کسانی که به این سخنان واکنش نشان داده‌اند، آنان که لحنی آرام‌تر و نگاهی منطقی‌تر دارند، کم نیستند. برخی از مخالفان کوشیده‌اند نقد این سخنان را با روشی متفاوت از گوینده پیش ببرند و برخی موافقان نیز تلاش کرده‌اند با زدودن لایه‌های جدلی و توهین‌ها و تحقیرهای آن، توجه خوانندگان را به حقایقی جلب کنند که فکر می‌کنند لابه‌لای این حجم از عصبانیت گم شده است. پیش از یوسف اباذری در‌‌ همان نشست چندنفر دیگر هم درباره ماجرای مرگ و تشییع‌جنازه مرتضی پاشایی سخن گفته بودند که از قضا اغلب، نام‌های شناخته‌شده و معتبری‌اند، اما چرا فقط سخنان اباذری از آن جمع شنیده شد؟
آیا اگر اباذری هم چنین عریان و بی‌ملاحظه حرف نمی‌زد، فیلم این سخنان چنین دست‌به‌دست می‌شد و چیزی از آن به گوش ما می‌رسید؟ هرکس چندسالی در حوزه اندیشه روزنامه‌نگاری کرده باشد، می‌داند که یوسف اباذری میلی به رسانه‌ای‌شدن ندارد و به‌ندرت تن به مصاحبه می‌دهد. از این‌رو می‌توان نتیجه گرفت لحن جدلی و سخنان درشت او انتخاب راهبردی‌ برای شنیده‌شدن نیست و بیشتر از سر عصبانیت و حاصل قرارگرفتن در موقعیتی آزاردهنده است، اما در عمل چنین کارکردی داشته است. نگاهی به تاثیرگذار‌ترین بحث‌های فکری در ایران در چنددهه اخیر نشان می‌دهد که بیشتر آنان از ویژگی جدلی و عصبانیت و نقد تند و عریان برخوردار بوده‌اند. مجادله دکترداوری - دکترسروش که اواخر دهه۶۰ آغاز شد و تا سال‌ها بعد با حضور دیگران ادامه یافت و بازتاب فراوانی پیدا کرد و باعث آشنایی نسل ما با این بحث‌ها شد، شاید از نخستین بحث‌های فکری پس از تثبیت جمهوری‌اسلامی بود. چنین مجادله‌هایی در آن دوره در سطوح مختلف فکری، هنری، رسانه‌ای و سیاسی جریان داشت. در سال‌های بعد نیز چنین مجادله‌هایی را می‌توان فهرست و تاثیرشان را ارزیابی کرد. مجادله‌های آیت‌الله‌مصباح‌یزدی و دکترسروش، دکتراباذری، مراد فرهادپور و بابک احمدی، جواد طباطبایی و روشنفکران دینی، بهنود و مرتضی آوینی، داریوش آشوری و شاگردان دکتر فردید و... بخشی از این مجادله‌ها هستند که به‌خاطر لحن جدلی و احساسی دیده شده‌اند، اما بدون تردید هیچ‌کدام با چنین سرعت و چنین حجم و عمومیتی مورد بحث قرار نگرفته‌اند. سرعت، حجم و عمومیت علاوه بر جذابیت موضوع، احتمالا به‌خاطر حضور رسانه‌های جدید و شبکه‌های اجتماعی است. با این حال، رویکرد جدلی در نقد، همزمان که به دیده و شنیده‌شدن کمک می‌کند، می‌تواند به تحریف و غلبه حواشی بر متن هم بینجامد، مثلا یوسف اباذری در بخش پایانی سخنش در پاسخ به اعتراض دانشجویی که می‌گوید «این موسیقی نسل ماست»، با رد نسلی‌بودن، اشاره‌ای به بتهوون می‌کند. بخش اعظم نقد‌ها اتفاقا به چنین اشاره‌ها و مثال‌هایی است. همین اشاره‌ها و مثال‌ها باعث می‌شود بخش اصلی نقد درست شنیده و در نتیجه نقد نشود و در ادامه بین موافقان و مخالفان نیز جدل جایگزین نقد شود. شاید اگر بخواهیم از این مورد و موردهای دیگری از این دست نتیجه‌ای بگیریم و به نقد جامعه بپردازیم، این باشد که چرا برای شنیده‌شدن سخنی در جامعه ما باید عصبانی بود؟ چرا گوش‌های ما برای شنیدن سخنان آرام و غیرجدلی بسته است و وقتی شنوا می‌شویم که گوینده و نویسنده عصبانی باشد؟ چرا فقط حرف عصبانی‌ها را می‌شنویم؟
پس از ماجرای مرگ مرتضی پاشایی، هیچ ماجرایی به اندازه سخنان یوسف اباذری در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی واکنش‌برانگیز نبوده است. با این تفاوت که در ماجرای نخست، اقشار متنوع‌تری به میدان آمده بودند که دوطیف نوجوانان / جوانان مشتری آن مرحوم و سیاستمدارانی که تا آن روز نامی از او نشنیده بودند - اما شاید فکر کرده بودند نوشتن متنی در ستایش او می‌تواند نشان مردمی‌بودن باشد- چشمگیر‌تر بود، اما در میان موافقان و مخالفان، سخنان اباذری و آنان که این سخنان را بهانه گفتن سخنانی دیگر کرده‌اند، از این دوگروه خبر چندانی نیست. با اینکه سخنان اباذری جدلی و از سر عصبانیت بود، اما در میان کسانی که به این سخنان واکنش نشان داده‌اند، آنان که لحنی آرام‌تر و نگاهی منطقی‌تر دارند، کم نیستند. برخی از مخالفان کوشیده‌اند نقد این سخنان را با روشی متفاوت از گوینده پیش ببرند و برخی موافقان نیز تلاش کرده‌اند با زدودن لایه‌های جدلی و توهین‌ها و تحقیرهای آن، توجه خوانندگان را به حقایقی جلب کنند که فکر می‌کنند لابه‌لای این حجم از عصبانیت گم شده است. پیش از یوسف اباذری در‌‌ همان نشست چندنفر دیگر هم درباره ماجرای مرگ و تشییع‌جنازه مرتضی پاشایی سخن گفته بودند که از قضا اغلب، نام‌های شناخته‌شده و معتبری‌اند، اما چرا فقط سخنان اباذری از آن جمع شنیده شد؟
آیا اگر اباذری هم چنین عریان و بی‌ملاحظه حرف نمی‌زد، فیلم این سخنان چنین دست‌به‌دست می‌شد و چیزی از آن به گوش ما می‌رسید؟ هرکس چندسالی در حوزه اندیشه روزنامه‌نگاری کرده باشد، می‌داند که یوسف اباذری میلی به رسانه‌ای‌شدن ندارد و به‌ندرت تن به مصاحبه می‌دهد. از این‌رو می‌توان نتیجه گرفت لحن جدلی و سخنان درشت او انتخاب راهبردی‌ برای شنیده‌شدن نیست و بیشتر از سر عصبانیت و حاصل قرارگرفتن در موقعیتی آزاردهنده است، اما در عمل چنین کارکردی داشته است. نگاهی به تاثیرگذار‌ترین بحث‌های فکری در ایران در چنددهه اخیر نشان می‌دهد که بیشتر آنان از ویژگی جدلی و عصبانیت و نقد تند و عریان برخوردار بوده‌اند. مجادله دکترداوری - دکترسروش که اواخر دهه۶۰ آغاز شد و تا سال‌ها بعد با حضور دیگران ادامه یافت و بازتاب فراوانی پیدا کرد و باعث آشنایی نسل ما با این بحث‌ها شد، شاید از نخستین بحث‌های فکری پس از تثبیت جمهوری‌اسلامی بود. چنین مجادله‌هایی در آن دوره در سطوح مختلف فکری، هنری، رسانه‌ای و سیاسی جریان داشت. در سال‌های بعد نیز چنین مجادله‌هایی را می‌توان فهرست و تاثیرشان را ارزیابی کرد. مجادله‌های آیت‌الله‌مصباح‌یزدی و دکترسروش، دکتراباذری، مراد فرهادپور و بابک احمدی، جواد طباطبایی و روشنفکران دینی، بهنود و مرتضی آوینی، داریوش آشوری و شاگردان دکتر فردید و... بخشی از این مجادله‌ها هستند که به‌خاطر لحن جدلی و احساسی دیده شده‌اند، اما بدون تردید هیچ‌کدام با چنین سرعت و چنین حجم و عمومیتی مورد بحث قرار نگرفته‌اند. سرعت، حجم و عمومیت علاوه بر جذابیت موضوع، احتمالا به‌خاطر حضور رسانه‌های جدید و شبکه‌های اجتماعی است. با این حال، رویکرد جدلی در نقد، همزمان که به دیده و شنیده‌شدن کمک می‌کند، می‌تواند به تحریف و غلبه حواشی بر متن هم بینجامد، مثلا یوسف اباذری در بخش پایانی سخنش در پاسخ به اعتراض دانشجویی که می‌گوید «این موسیقی نسل ماست»، با رد نسلی‌بودن، اشاره‌ای به بتهوون می‌کند. بخش اعظم نقد‌ها اتفاقا به چنین اشاره‌ها و مثال‌هایی است. همین اشاره‌ها و مثال‌ها باعث می‌شود بخش اصلی نقد درست شنیده و در نتیجه نقد نشود و در ادامه بین موافقان و مخالفان نیز جدل جایگزین نقد شود. شاید اگر بخواهیم از این مورد و موردهای دیگری از این دست نتیجه‌ای بگیریم و به نقد جامعه بپردازیم، این باشد که چرا برای شنیده‌شدن سخنی در جامعه ما باید عصبانی بود؟ چرا گوش‌های ما برای شنیدن سخنان آرام و غیرجدلی بسته است و وقتی شنوا می‌شویم که گوینده و نویسنده عصبانی باشد؟ چرا فقط حرف عصبانی‌ها را می‌شنویم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.