|

نظریه شرق و غرب‌شناسی در پرتو هدایت

جواد لگزیان

روشنفکران زیادی با غرب رویارو شده‌اند و عده دیگری سودای غربی‌شدن دارند اما پیام صادق هدایت در این زمینه چیست؟ علی تسلیمی در کتاب «پیام هدایت و نظریه شرق و غرب‌شناسی» هدایت را آرشی رو به غرب می‌بیند که هرچند با استعمار غرب مخالف است اما با نقد صلح‌آمیز پسااستعماری و با ستایش از آزادی و دموکراسی غربی، راه جهانی‌شدن و شرقی- غربی‌شدن را در پیش می‌گیرد.
این کتاب به بررسی آثار هدایت می‌پردازد. از نگاه تسلیمی، شرق و غرب‌شناسی گونه‌ای مثبت از جهانی‌شدن است که وارونه‌ شرق‌شناسی و غرب‌شناسی، نگاهی مثبت به شرق و غرب دارد. این دیدگاه با آنکه از تعصبات شرق و استعمارگران غرب انتقاد می‌کند، درگیری ایدئولوژیکی در برابر دیگری بومی و جهانی و شرقی و غربی ندارد و ادعا می‌کند که خاورزمین و چه‌بسا باخترزمین تاریخ نداشته است و تاریخ با رخدادهایی چون جهانی‌شدن و شرق‌و‌غرب‌شناسی پدید می‌آید. تسلیمی می‌نویسد این مفهوم را، به‌ویژه در نوشته‌های هدایت یافته و از آنها الهام گرفته‌ و حتی آن را در خود آثارش به کار برده است و پایه‌های این نظریه و گفتمان، اینگونه است: بسیاری از کشورهای شرقی و غربی، از جمله ایران بی‌تاریخ‌اند، تاریخ هنگامی رخ می‌نماید که پیشرفت، به‌ویژه جهانی‌شدن روی دهد، شرق‌وغرب‌شناسی گونه‌ای از جهانی‌شدن است که می‌تواند به اندیشه پسااستعماری پایان دهد و دگرگونی و نیز آشتی را برای مردمان بومی و جهانی به ارمغان آورد. گفتمان شرق‌وغرب‌شناسی پیش از این، به‌ویژه در آثار هدایت وجود داشته است و روشنفکران و جهان‌وطنان بسیاری با شناختی کم‌وبیش درست‌تر از دیگری، آن را پدید آورده‌اند که هریک از این پایه‌ها، پایه‌های نظری دیگری در درون خود دارند.
کتاب در سه فصل، سامان یافته است. نخستین فصل «تاریخ و بی‌تاریخی» از جهان‌های بی‌تاریخ سخن می‌گوید و این جهان‌ها نشان می‌دهند که روند زمانی در آنها همواره رو به جلو نبوده و گاهی با پسرفت همراه بوده است. تاریخی‌بودن هنگامی نمایان می‌شود که همسانی‌ها و همزادی‌ها از میان برداشته شوند و دگردیسی‌ها جایشان را گرفته باشند، اما در جهان‌های عقب‌مانده اگر دگردیسی و تفاوتی در میان باشد، چه‌بسا با مسخ و پیری همراه است. فصل دوم «شرق وغرب‌شناسی» از ویژگی‌های تاریخی‌بودن جهان یاد می‌کند و زمینه‌های تاریخی‌شدن را در روشنگری، انقلاب صنعتی، دموکراسی و جهانی‌شدن می‌نگرد. این فصل با اینکه از بومی و شرقی و احترام به باورها و آیین‌های‌شان سخن می‌گوید و از استعمار انتقاد می‌کند، پیشرفت‌های جهانی و غربی را نادیده نمی‌گیرد. همچنین از شرق‌شناسی ضدشرقی و غرب‌شناسی ضدغربی پرهیز می‌کند و در درون گفتمان‌های شرق‌شناسی و غرب‌شناسی، گرایشی به یکدیگر می‌بیند، گرایشی که چه‌بسا برگرفته از شناخت درست است. این اندیشه در آثار داستانی و غیرداستانی هدایت به چشم می‌خورد. فصل سوم «ادبیات و مکتب‌های شرقی‌- غربی» به لذت ادبیات و دیدن واقعیت برتر در ادبیات مدرن، سوررئالیستی و به‌ویژه بوف ‌کوری که اثری شرقی‌- غربی است، می‌پردازد و بیان می‌دارد که واقعیت‌هایی از جهان درون دارای جنبه‌های همگانی، بشری و جهانی است و دست‌کم روشنفکران و ادبیات‌شناسان جهان در فهمیدن آثاری چون بوف ‌کور و ارزش‌های آن هم‌اندیشه‌اند. هم‌اندیشی جهان شرق و غرب، پیام هدایت است که امیدی نسبی را در آثارش نشان می‌دهد.
از نگاه تسلیمی، بیشتر روشنفکران شرق و غرب یگانه واقعیتی را که می‌شناسند، انسان است. انسان‌ها نماد‌سازی می‌کنند و رویاها و کهن‌الگوهاشان، چه‌بسا برای دیگران حتی در سرزمین‌های دور، معنای نزدیکی دارد. تلاش در اینکه شرق و غرب متفاوت از یکدیگر می‌فهمند، بیهوده است. اگر در گذشته ظرفیت و توان ذاتی آنها در گفتمان‌های بسته سرکوب می‌شد، هم‌اکنون در جهان ارتباطات، آزاد می‌شود. باخترزمین برای شناخت اسطوره‌های شرقی تلاش فراوانی می‌کند و خاورزمین اسطوره‌ها و اسطوره‌زدایی‌های غربی را بررسی می‌کند و هردو در این راه چه‌بسا به هویت تازه‌ای رسیده‌اند. زیرا هرکدام در گذشته و نیز نهاد خود، مفاهیم دیگری را کم‌وبیش داشته‌اند. آنان چهره‌ خیامی را چیره‌تر کردند و تاریخی شدند، ما نیز با همین کار به دوره تاریخی خواهیم رسید. آنان با تاریخی‌شدن، دوباره با فاصله به شرق و غرب نگریستند و این نگرش باید دستور کار ما باشد که تاکنون گام‌هایی در این‌باره برداشته‌ایم. ما دیگر به تناسخ و امید کمیک شرقی، دودلانه می‌نگریم تا به حقیقت برتری دست‌ یابیم و اروپا پوچی و نومیدی تراژیک غربی را به چشم تردید می‌بیند تا به لذت بیشتری دست یابد. چاره‌ای جز ترکیب این‌دو و رسیدن به تفاوت نیست. بوف‌ کور تناسخ شرقی را در آمیزش با پوچی غربی بی‌هویت می‌کند تا گامی به سوی تاریخی‌شدن و تفاوت بردارد.
علی تسلیمی تصریح می‌کند: هدایت، مرزهای فکری ایران را گسترش داد، وی آرشی‌ است که کمانش را، این‌بار به سوی غرب گرفته است. او پیش از همه، نگاه ما را درباره‌ جهان دگرگون نمود، وارونه متعهدان حزبی که بنده و ابژه‌ شرق و غرب بودند. هدایت، حزب‌گرا نبود و به جبهه‌ شرق در برابر غرب و غرب در برابر شرق نمی‌پیوست، بلکه جهان‌وطن بود و روشنفکرگونه‌های ایرانی، درد جهان‌وطنانه‌اش را درنمی‌یافتند، او چگونه می‌توانست این درد را به آنها اظهار کند؟
تسلیمی اثر نظریه‌ شرق‌وغرب‌شناسی را در ‌بوف ‌کور اینگونه نشان می‌دهد: هدایت فضای رمانتیک نویسندگان باخترزمین را بیشتر در بخش نخست و فضای اسطوره‌ای شرق را بیشتر در بخش دوم بوف‌ کور می‌آورد و به‌کلی پوچی غربی و تناسخ شرقی را در سراسر داستان با یکدیگر می‌آمیزد. وی شاید تنها ایرانی‌ای است که با توانایی فراوان و نگاهی مثبت به آمیزش جهان شرق و غرب پرداخته است، اما در جای خود به استعمار و سلطه‌ یک‌سویه‌ آن، نگاهی طنزآمیز و انتقادی دارد و از این‌سو به بومی‌گرایی شرقی نیز ریشخند زده است. در داستان «توپ ‌مرواری» به هر دو می‌تازد، اما در درون آن نامستقیم به ارزش‌هایی چون آزادی، دموکراسی غربی و میهن‌دوستی شرقی پایبند است. در بسیاری از آثار داستانی و غیرداستانی هدایت، گرایش به گفتمان شرق‌وغرب‌شناسی نه از دیدگاه منفی بلکه از دیدگاه جهانی‌شدن و شرقی- غربی‌شدن وجود دارد.
روشنفکران زیادی با غرب رویارو شده‌اند و عده دیگری سودای غربی‌شدن دارند اما پیام صادق هدایت در این زمینه چیست؟ علی تسلیمی در کتاب «پیام هدایت و نظریه شرق و غرب‌شناسی» هدایت را آرشی رو به غرب می‌بیند که هرچند با استعمار غرب مخالف است اما با نقد صلح‌آمیز پسااستعماری و با ستایش از آزادی و دموکراسی غربی، راه جهانی‌شدن و شرقی- غربی‌شدن را در پیش می‌گیرد.
این کتاب به بررسی آثار هدایت می‌پردازد. از نگاه تسلیمی، شرق و غرب‌شناسی گونه‌ای مثبت از جهانی‌شدن است که وارونه‌ شرق‌شناسی و غرب‌شناسی، نگاهی مثبت به شرق و غرب دارد. این دیدگاه با آنکه از تعصبات شرق و استعمارگران غرب انتقاد می‌کند، درگیری ایدئولوژیکی در برابر دیگری بومی و جهانی و شرقی و غربی ندارد و ادعا می‌کند که خاورزمین و چه‌بسا باخترزمین تاریخ نداشته است و تاریخ با رخدادهایی چون جهانی‌شدن و شرق‌و‌غرب‌شناسی پدید می‌آید. تسلیمی می‌نویسد این مفهوم را، به‌ویژه در نوشته‌های هدایت یافته و از آنها الهام گرفته‌ و حتی آن را در خود آثارش به کار برده است و پایه‌های این نظریه و گفتمان، اینگونه است: بسیاری از کشورهای شرقی و غربی، از جمله ایران بی‌تاریخ‌اند، تاریخ هنگامی رخ می‌نماید که پیشرفت، به‌ویژه جهانی‌شدن روی دهد، شرق‌وغرب‌شناسی گونه‌ای از جهانی‌شدن است که می‌تواند به اندیشه پسااستعماری پایان دهد و دگرگونی و نیز آشتی را برای مردمان بومی و جهانی به ارمغان آورد. گفتمان شرق‌وغرب‌شناسی پیش از این، به‌ویژه در آثار هدایت وجود داشته است و روشنفکران و جهان‌وطنان بسیاری با شناختی کم‌وبیش درست‌تر از دیگری، آن را پدید آورده‌اند که هریک از این پایه‌ها، پایه‌های نظری دیگری در درون خود دارند.
کتاب در سه فصل، سامان یافته است. نخستین فصل «تاریخ و بی‌تاریخی» از جهان‌های بی‌تاریخ سخن می‌گوید و این جهان‌ها نشان می‌دهند که روند زمانی در آنها همواره رو به جلو نبوده و گاهی با پسرفت همراه بوده است. تاریخی‌بودن هنگامی نمایان می‌شود که همسانی‌ها و همزادی‌ها از میان برداشته شوند و دگردیسی‌ها جایشان را گرفته باشند، اما در جهان‌های عقب‌مانده اگر دگردیسی و تفاوتی در میان باشد، چه‌بسا با مسخ و پیری همراه است. فصل دوم «شرق وغرب‌شناسی» از ویژگی‌های تاریخی‌بودن جهان یاد می‌کند و زمینه‌های تاریخی‌شدن را در روشنگری، انقلاب صنعتی، دموکراسی و جهانی‌شدن می‌نگرد. این فصل با اینکه از بومی و شرقی و احترام به باورها و آیین‌های‌شان سخن می‌گوید و از استعمار انتقاد می‌کند، پیشرفت‌های جهانی و غربی را نادیده نمی‌گیرد. همچنین از شرق‌شناسی ضدشرقی و غرب‌شناسی ضدغربی پرهیز می‌کند و در درون گفتمان‌های شرق‌شناسی و غرب‌شناسی، گرایشی به یکدیگر می‌بیند، گرایشی که چه‌بسا برگرفته از شناخت درست است. این اندیشه در آثار داستانی و غیرداستانی هدایت به چشم می‌خورد. فصل سوم «ادبیات و مکتب‌های شرقی‌- غربی» به لذت ادبیات و دیدن واقعیت برتر در ادبیات مدرن، سوررئالیستی و به‌ویژه بوف ‌کوری که اثری شرقی‌- غربی است، می‌پردازد و بیان می‌دارد که واقعیت‌هایی از جهان درون دارای جنبه‌های همگانی، بشری و جهانی است و دست‌کم روشنفکران و ادبیات‌شناسان جهان در فهمیدن آثاری چون بوف ‌کور و ارزش‌های آن هم‌اندیشه‌اند. هم‌اندیشی جهان شرق و غرب، پیام هدایت است که امیدی نسبی را در آثارش نشان می‌دهد.
از نگاه تسلیمی، بیشتر روشنفکران شرق و غرب یگانه واقعیتی را که می‌شناسند، انسان است. انسان‌ها نماد‌سازی می‌کنند و رویاها و کهن‌الگوهاشان، چه‌بسا برای دیگران حتی در سرزمین‌های دور، معنای نزدیکی دارد. تلاش در اینکه شرق و غرب متفاوت از یکدیگر می‌فهمند، بیهوده است. اگر در گذشته ظرفیت و توان ذاتی آنها در گفتمان‌های بسته سرکوب می‌شد، هم‌اکنون در جهان ارتباطات، آزاد می‌شود. باخترزمین برای شناخت اسطوره‌های شرقی تلاش فراوانی می‌کند و خاورزمین اسطوره‌ها و اسطوره‌زدایی‌های غربی را بررسی می‌کند و هردو در این راه چه‌بسا به هویت تازه‌ای رسیده‌اند. زیرا هرکدام در گذشته و نیز نهاد خود، مفاهیم دیگری را کم‌وبیش داشته‌اند. آنان چهره‌ خیامی را چیره‌تر کردند و تاریخی شدند، ما نیز با همین کار به دوره تاریخی خواهیم رسید. آنان با تاریخی‌شدن، دوباره با فاصله به شرق و غرب نگریستند و این نگرش باید دستور کار ما باشد که تاکنون گام‌هایی در این‌باره برداشته‌ایم. ما دیگر به تناسخ و امید کمیک شرقی، دودلانه می‌نگریم تا به حقیقت برتری دست‌ یابیم و اروپا پوچی و نومیدی تراژیک غربی را به چشم تردید می‌بیند تا به لذت بیشتری دست یابد. چاره‌ای جز ترکیب این‌دو و رسیدن به تفاوت نیست. بوف‌ کور تناسخ شرقی را در آمیزش با پوچی غربی بی‌هویت می‌کند تا گامی به سوی تاریخی‌شدن و تفاوت بردارد.
علی تسلیمی تصریح می‌کند: هدایت، مرزهای فکری ایران را گسترش داد، وی آرشی‌ است که کمانش را، این‌بار به سوی غرب گرفته است. او پیش از همه، نگاه ما را درباره‌ جهان دگرگون نمود، وارونه متعهدان حزبی که بنده و ابژه‌ شرق و غرب بودند. هدایت، حزب‌گرا نبود و به جبهه‌ شرق در برابر غرب و غرب در برابر شرق نمی‌پیوست، بلکه جهان‌وطن بود و روشنفکرگونه‌های ایرانی، درد جهان‌وطنانه‌اش را درنمی‌یافتند، او چگونه می‌توانست این درد را به آنها اظهار کند؟
تسلیمی اثر نظریه‌ شرق‌وغرب‌شناسی را در ‌بوف ‌کور اینگونه نشان می‌دهد: هدایت فضای رمانتیک نویسندگان باخترزمین را بیشتر در بخش نخست و فضای اسطوره‌ای شرق را بیشتر در بخش دوم بوف‌ کور می‌آورد و به‌کلی پوچی غربی و تناسخ شرقی را در سراسر داستان با یکدیگر می‌آمیزد. وی شاید تنها ایرانی‌ای است که با توانایی فراوان و نگاهی مثبت به آمیزش جهان شرق و غرب پرداخته است، اما در جای خود به استعمار و سلطه‌ یک‌سویه‌ آن، نگاهی طنزآمیز و انتقادی دارد و از این‌سو به بومی‌گرایی شرقی نیز ریشخند زده است. در داستان «توپ ‌مرواری» به هر دو می‌تازد، اما در درون آن نامستقیم به ارزش‌هایی چون آزادی، دموکراسی غربی و میهن‌دوستی شرقی پایبند است. در بسیاری از آثار داستانی و غیرداستانی هدایت، گرایش به گفتمان شرق‌وغرب‌شناسی نه از دیدگاه منفی بلکه از دیدگاه جهانی‌شدن و شرقی- غربی‌شدن وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.