|

فراز و ظهور «نومانکلاتور»ها در ایران

غلامحسین دوانی . حسابدار خبره

نومانکلاتور واژه‌ای روسی به معنی «فهرست افراد خاص» یا طبقه جدید که میلوان جیلاس، تئوریسین برجسته مارکسیست در کتاب معروفش به نام «طبقه جدید» و سپس میکاییل و سلنسکی کتاب «نومانکلاتور» را درباره همین افراد منتشر کرد. براساس مصوبات کنگره نهم حزب کمونیست (1920) مقرر شده بود کمیته‌هایی حزبی برای افزایش اقتدار و به‌کارگماری افراد خودی همه ساله فهرست‌هایی را شامل افراد واجد شرایط پست‌های مدیریتی و نظامی تهیه و به رهبران ارایه دهند که این فهرست همان «نومانکلاتورها» بودند. نومانکلاتورها به معنی افرادی سازمان‌یافته در دارودسته‌های متفاوت با یک ویژگی خاص که همانا قبضه قدرت اقتدارگرایانه با مالکیت انحصاری نه‌تنها بر حوزه صنعت و خدمات بلکه بر تمامی مواهب و منابع طبیعی و غیرطبیعی است. اینان که همگی از کادرهای بالا و رهبران حزب و مدیران بنگاه‌های اقتصادی بودند به‌ویژه از سال‌های 1930 از دستمزدهای بالا، استراحتگاه‌های ییلاقی (داچاد)، امتیازات غیرنقدی (جنسی)، خرید از فروشگاه‌های ویژه و خدمات درمانی خاص برخوردار شدند. درواقع جانشینان همین‌ها بودند که بعدها در فرآیند سقوط اتحاد جماهیر شوروی دست به غارت اموال دولت و مردم تحت عنوان کمونیسم‌زدایی و خصوصی‌سازی زدند به‌طوری که جوانکی 28ساله به‌نام «خودروکوفسکی (از رهبران بخش جوانان حزب کمونیست و بخش مافیای جنایی مالی روسیه) با تملک منابع نفتی روسیه، تراست نفتی میلیاردی‌ای به‌نام «یوکاس» را به‌وجود آورد که در تاریخ جهان چنین سرعتی بی‌نظیر بود- مقایسه کنید با جوانک‌هایی که در دوره دولت پاک مثل ب، ز و... ظهور کردند- بررسی ظهور طبقه جدید در ایران نشان می‌دهد عده‌ای با نفوذ در انقلاب به‌همراهی عده‌ای از انقلابیون، از سال‌های جنگ از همان شب‌های بمباران و شهادت جوانان کشور، با احتکار چراغ‌قوه و با استفاده از رانت‌های دولتی اقدام به واردات کالا و صادرات عتیقه‌جات، فرش، کالاهای لوکس مصادره‌ای و... شروع به زراندوزی کردند و از فردای پایان جنگ موضوع تقسیم مجدد ثروت در محافل اینان مطرح بوده است. تشابه زیادی در فرآیند ظهور نوکیسه‌گان ایرانی و نومانکلاتورهای روسی وجود داشته که نقطه مشترک آنان سرمایه‌داری دولتی همراه با اقتدارگرایی، چنگ‌انداختن به منابع دولتی از طریق رانت و کنترل گذرگاه‌های ورود و خروج کالا و محصولات چه از طریق «گمرک»و چه از طریق اسکله‌های خاص بوده که تاسیس مناطق آزاد تجاری و مناطق ویژه صنعتی- تجاری سرعت این فرآیند را به‌مراتب افزایش داد. اینان هوشمندانه قدرت سیاسی -اقتصادی را از طریق «فهرست خودی‌ها» به‌کار گرفتند. مروری بر خاطرات مسوولان ارشد و نوشته‌های رسانه‌های جمعی از سال‌های 1365 نشان از وجود چنین علايمی دارد. دستیابی به معاملات سوآپ نفت، قاچاق نفت، گازوییل و قیر که از طریق افراد مرتبط با نهادهای خاص صورت گرفته و با این منابع گزاف می‌توانستند افراد ذی‌مدخل کشوری و محلی را جذب و یارگیری و فرآیند دارودسته‌سازی (Clientelisme) را تسریع کنند. این فرآیند به‌ویژه پس از پایان دوره جنگ و شروع دوره سازندگی که بحث توسعه اقتصادی در اولویت محض قرار گرفته در پشت شعار «فساد روغن چرخ توسعه است» و همچنین خودکفایی مالی بودجه‌ای وزارتخانه‌ها و نهاد‌های خاص به‌عنوان «شاه کلید» نومانکلاتورها برای دستیابی به تمامی منابع اقتصادی شد، به‌طوری که نهادهایی که اساسا در هیچ کشور پیشرفته‌ای به‌دلیل خاصی وارد حوزه کسب‌و‌کار نمی‌شوند، در ایران به کسب‌وکار مشغول شدند که همین امر باعث تسریع در زادو‌ولد نومانکلاتورها (آقازاده- عروس‌خانم) شد به‌طوری که بخش قابل‌توجهی از نومانکلاتورهای ایرانی در ساخت‌و‌سازهای مناطق خاصی از کشور، خریدوفروش تراکم سیار، تاسیس شبکه‌های آموزش غیرعالی و کاملا انتفاعی، داروخانه‌های تک‌نسخه‌ای، تحصیلات ترددی و مکاتبه‌ای، ماشین‌های وارداتی لوکس (حتی از طریق سرقت از مناطق در محدوده جنگ آمریکا و عراق و جنگ کویت)، کنترل بازار ارز، طلا، سهام و... وارد شدند. تاثیر تحولات زراندوزی به‌تدریج در رفتار و طرز لباس‌پوشیدن نومانکلاتورها هویدا شد و پیکان‌سواران دیروز، حالا دیگر با انتقال محل سکونت به مناطق شمال‌شهر و سوارشدن بر ماشین‌های لوکس با راننده و محافظ و اعزام فرزندان (آقازاده‌ها و عروس‌خانم‌ها) به خارج کشور به هر طریق و دست‌یازیدن به مدارک دانشگاهی که بعضا وجود خارجی هم نداشتند و استفاده از عناوین دکتر و مهندس به‌جای حاج‌آقا شتاب گرفت. از دیگر علايم این دوران تاسیس شتابزده ده‌ها بانک، موسسه مالی- اعتباری در پس شعایر مذهبی و با استفاده از اسامی قابل‌احترام جامعه مذهبی بود که با ظهور دولت پاک بر بستر دولت اصلاحات، فرزندان نومانکلاتورهای قدیمی یا نسل نویی که مدعی سهم‌بری کمتری از غنایم شده بودند با شدت در فرآیند خصولتی‌مردن اقتصاد و چنگ‌اندازی بر همه امکانات سیاسی- اقتصادی تلاش کردند یک انحصار ویژه در سایه «امنیت قضایی» به وجود آورند که حاصل آن ظهور افرادی با شناسنامه جمشید، شهرام، بابک، به‌جای اسامی سنتی بود. گسترش شبکه‌های تجاری، صرافی‌ها، پاساژها، سام‌سنتر و هایپراستار و برند‌های بین‌المللی با وجود تحریم، برگزاری مجالس عزا و عروسی در باغ‌ها و سالن‌های تازه‌تاسیس، همه‌و‌همه موید تغییرات اساسی رفتار اقتصادی نومانکلاتورها شد به‌طوری که حتی عده‌ای از مداحان سنتی نیز با تکنیک‌های جدید پشت جبهه و بعضا نقش سخنگوی رسانه‌ای آنان را عهده‌دار شدند.
نومانکلاتور واژه‌ای روسی به معنی «فهرست افراد خاص» یا طبقه جدید که میلوان جیلاس، تئوریسین برجسته مارکسیست در کتاب معروفش به نام «طبقه جدید» و سپس میکاییل و سلنسکی کتاب «نومانکلاتور» را درباره همین افراد منتشر کرد. براساس مصوبات کنگره نهم حزب کمونیست (1920) مقرر شده بود کمیته‌هایی حزبی برای افزایش اقتدار و به‌کارگماری افراد خودی همه ساله فهرست‌هایی را شامل افراد واجد شرایط پست‌های مدیریتی و نظامی تهیه و به رهبران ارایه دهند که این فهرست همان «نومانکلاتورها» بودند. نومانکلاتورها به معنی افرادی سازمان‌یافته در دارودسته‌های متفاوت با یک ویژگی خاص که همانا قبضه قدرت اقتدارگرایانه با مالکیت انحصاری نه‌تنها بر حوزه صنعت و خدمات بلکه بر تمامی مواهب و منابع طبیعی و غیرطبیعی است. اینان که همگی از کادرهای بالا و رهبران حزب و مدیران بنگاه‌های اقتصادی بودند به‌ویژه از سال‌های 1930 از دستمزدهای بالا، استراحتگاه‌های ییلاقی (داچاد)، امتیازات غیرنقدی (جنسی)، خرید از فروشگاه‌های ویژه و خدمات درمانی خاص برخوردار شدند. درواقع جانشینان همین‌ها بودند که بعدها در فرآیند سقوط اتحاد جماهیر شوروی دست به غارت اموال دولت و مردم تحت عنوان کمونیسم‌زدایی و خصوصی‌سازی زدند به‌طوری که جوانکی 28ساله به‌نام «خودروکوفسکی (از رهبران بخش جوانان حزب کمونیست و بخش مافیای جنایی مالی روسیه) با تملک منابع نفتی روسیه، تراست نفتی میلیاردی‌ای به‌نام «یوکاس» را به‌وجود آورد که در تاریخ جهان چنین سرعتی بی‌نظیر بود- مقایسه کنید با جوانک‌هایی که در دوره دولت پاک مثل ب، ز و... ظهور کردند- بررسی ظهور طبقه جدید در ایران نشان می‌دهد عده‌ای با نفوذ در انقلاب به‌همراهی عده‌ای از انقلابیون، از سال‌های جنگ از همان شب‌های بمباران و شهادت جوانان کشور، با احتکار چراغ‌قوه و با استفاده از رانت‌های دولتی اقدام به واردات کالا و صادرات عتیقه‌جات، فرش، کالاهای لوکس مصادره‌ای و... شروع به زراندوزی کردند و از فردای پایان جنگ موضوع تقسیم مجدد ثروت در محافل اینان مطرح بوده است. تشابه زیادی در فرآیند ظهور نوکیسه‌گان ایرانی و نومانکلاتورهای روسی وجود داشته که نقطه مشترک آنان سرمایه‌داری دولتی همراه با اقتدارگرایی، چنگ‌انداختن به منابع دولتی از طریق رانت و کنترل گذرگاه‌های ورود و خروج کالا و محصولات چه از طریق «گمرک»و چه از طریق اسکله‌های خاص بوده که تاسیس مناطق آزاد تجاری و مناطق ویژه صنعتی- تجاری سرعت این فرآیند را به‌مراتب افزایش داد. اینان هوشمندانه قدرت سیاسی -اقتصادی را از طریق «فهرست خودی‌ها» به‌کار گرفتند. مروری بر خاطرات مسوولان ارشد و نوشته‌های رسانه‌های جمعی از سال‌های 1365 نشان از وجود چنین علايمی دارد. دستیابی به معاملات سوآپ نفت، قاچاق نفت، گازوییل و قیر که از طریق افراد مرتبط با نهادهای خاص صورت گرفته و با این منابع گزاف می‌توانستند افراد ذی‌مدخل کشوری و محلی را جذب و یارگیری و فرآیند دارودسته‌سازی (Clientelisme) را تسریع کنند. این فرآیند به‌ویژه پس از پایان دوره جنگ و شروع دوره سازندگی که بحث توسعه اقتصادی در اولویت محض قرار گرفته در پشت شعار «فساد روغن چرخ توسعه است» و همچنین خودکفایی مالی بودجه‌ای وزارتخانه‌ها و نهاد‌های خاص به‌عنوان «شاه کلید» نومانکلاتورها برای دستیابی به تمامی منابع اقتصادی شد، به‌طوری که نهادهایی که اساسا در هیچ کشور پیشرفته‌ای به‌دلیل خاصی وارد حوزه کسب‌و‌کار نمی‌شوند، در ایران به کسب‌وکار مشغول شدند که همین امر باعث تسریع در زادو‌ولد نومانکلاتورها (آقازاده- عروس‌خانم) شد به‌طوری که بخش قابل‌توجهی از نومانکلاتورهای ایرانی در ساخت‌و‌سازهای مناطق خاصی از کشور، خریدوفروش تراکم سیار، تاسیس شبکه‌های آموزش غیرعالی و کاملا انتفاعی، داروخانه‌های تک‌نسخه‌ای، تحصیلات ترددی و مکاتبه‌ای، ماشین‌های وارداتی لوکس (حتی از طریق سرقت از مناطق در محدوده جنگ آمریکا و عراق و جنگ کویت)، کنترل بازار ارز، طلا، سهام و... وارد شدند. تاثیر تحولات زراندوزی به‌تدریج در رفتار و طرز لباس‌پوشیدن نومانکلاتورها هویدا شد و پیکان‌سواران دیروز، حالا دیگر با انتقال محل سکونت به مناطق شمال‌شهر و سوارشدن بر ماشین‌های لوکس با راننده و محافظ و اعزام فرزندان (آقازاده‌ها و عروس‌خانم‌ها) به خارج کشور به هر طریق و دست‌یازیدن به مدارک دانشگاهی که بعضا وجود خارجی هم نداشتند و استفاده از عناوین دکتر و مهندس به‌جای حاج‌آقا شتاب گرفت. از دیگر علايم این دوران تاسیس شتابزده ده‌ها بانک، موسسه مالی- اعتباری در پس شعایر مذهبی و با استفاده از اسامی قابل‌احترام جامعه مذهبی بود که با ظهور دولت پاک بر بستر دولت اصلاحات، فرزندان نومانکلاتورهای قدیمی یا نسل نویی که مدعی سهم‌بری کمتری از غنایم شده بودند با شدت در فرآیند خصولتی‌مردن اقتصاد و چنگ‌اندازی بر همه امکانات سیاسی- اقتصادی تلاش کردند یک انحصار ویژه در سایه «امنیت قضایی» به وجود آورند که حاصل آن ظهور افرادی با شناسنامه جمشید، شهرام، بابک، به‌جای اسامی سنتی بود. گسترش شبکه‌های تجاری، صرافی‌ها، پاساژها، سام‌سنتر و هایپراستار و برند‌های بین‌المللی با وجود تحریم، برگزاری مجالس عزا و عروسی در باغ‌ها و سالن‌های تازه‌تاسیس، همه‌و‌همه موید تغییرات اساسی رفتار اقتصادی نومانکلاتورها شد به‌طوری که حتی عده‌ای از مداحان سنتی نیز با تکنیک‌های جدید پشت جبهه و بعضا نقش سخنگوی رسانه‌ای آنان را عهده‌دار شدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.