تهران؛ خیابان فردوسی، شماره 198
علی ایوبی
روابط ایران و انگلیس پس از پیروزی انقلاب، فرازوفرودهای زیادی را تجربه کرده و گاهی حتی به تار مویی رسیده؛ اما قطع نشده است. نگاهی به روابط ایران و انگلیس در 35سال گذشته، گواهی بر این فرازوفرودهاست.
دوران نوسان
پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357 رابطه تهران و لندن را دستخوش تغییرات و فرازوفرودهای اساسی کرد. اولین اتفاق در روابط دو کشور، چندروز بعد از تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان خط امام صورت گرفت که طی آن، عدهای به سفارت انگلیس حمله بردند که پس از چندساعت توسط پلیس از سفارت بیرون رانده شدند. بعد از این واقعه، انگلیس تصمیم به خروج کارمندان خود از تهران گرفت و سفارت سوئد را حافظ منافع خود در ایران اعلام کرد. اما ماجرای بعدی اینبار در سفارت ایران در لندن اتفاق افتاد. در اردیبهشت1359، ششنفر از اعضای یک گروه جداییطلب در خوزستان، با حمله به سفارت ایران و گروگانگرفتن دیپلماتها، کارکنان و مراجعان، بحرانی ششروزه را آغاز کردند که در نهایت با کشتهشدن پنج تروریست و شهادت دو دیپلمات ایرانی به پایان رسید.
در سال1360شهرداری تهران در اقدامی نمادین نام خیابان «چرچیل» در غرب سفارتخانه انگلیس را به «بابی ساندز» مبارز آزادیخواه ایرلندی که جان خود را از دست داده بود، تغییر داد؛ اقدامی که موجب اعتراض انگلیسیها شد.
روابط دو کشور در تمام دوران جنگ ایران و عراق با سردی ادامه یافت تا اینکه در آبان1367 «علیاکبر ولایتی» و «جفری هاو» وزرای خارجه وقت ایران و انگلیس، دیدار کردند. خروجی این دیدار، تصمیم برای ازسرگیری روابط بود. اما این رابطه چندان دوام نیاورد. زمستان همان سال در پی فتوای امامخمینی(ره) مبنی بر ارتداد «سلمان رشدی» نویسنده کتاب موهن «آیات شیطانی» روابط تهران و لندن بار دیگر قطع شد.
از سال1368 و با رویکارآمدن دولت هاشمیرفسنجانی، دولت انگلیس تصمیم به برقراری مجدد روابط با ایران گرفت. اما چندی بعد و بهخاطر حکم دادگاه میکونوس در آلمان، کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله دولت انگلیس، سفرای خود را از تهران فراخواندند.
خاتمی؛ دوران تنشزدایی
«محمد خاتمی» با پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری دوم خرداد1376، سیاست تنشزدایی را در روابط خارجی با کشورهای دیگر آغاز کرد که در امتداد آن، سفرای کشورهای عضو اتحادیه اروپا، به تهران بازگشتند. یکسال بعد، دیدار «رابین کوک» و «کمال خرازی»، وزرای خارجه وقت انگلیس و ایران در حاشیه مجمععمومی سازمانملل، باعث شد تا روابط سیاسی میان دو کشور، از سطح کاردار به سفیر ارتقا پیدا کند.
در اوایل سال1380 «کمال خرازی» در سفر به لندن با مقامات این کشور دیدار کرد. یک سال بعد «جک استراو» بهعنوان نخستین وزیرخارجه انگلیس پس از انقلاب اسلامی به تهران سفر کرد و آغازی شد بر سفرهای دیگر او برای بحث و گفتوگو درباره جنگ افغانستان و مذاکرات هستهای. این سفرهای متعدد برای او لقب «جک تهرانی» را به ارمغان آورد. سیاست تنشزدایی دولت خاتمی چنان جواب داده بود که حتی پذیرفتهنشدن «دیوید ردوی» بهعنوان سفیر انگلیس در تهران هم نتوانست فاصله تهران و لندن را زیاد کند و انگلیس در نهایت «ریچارد دالتون» را برای سفارت به تهران معرفی کرد تا روابط با تهران همچنان گرم بماند.
احمدینژاد؛ پایان دوران تنشزدایی
در سال1384 با تغییر دولت در ایران که با اختلافات ایران و غرب بر سر برنامه هستهای همزمان بود، روابط سیاسی دو کشور دچار تنش شد.
در دولت اول «محمود احمدینژاد»، ماجرای بازداشت 15ملوان انگلیسی که به اتهام «تجاوز به آبهای سرزمینی ایران» بازداشت شده بودند سایه سنگینی بر روابط دو کشور انداخت. لندن خواستار آزادی ملوانان بود ولی با بینتیجهماندن درخواستش ماجرا به شورای امنیت کشیده شد. دولت انگلیس در این اقدام موفق به اجماع بر سر صدور قطعنامه محکومیت ایران نشد و پس از آن «تونی بلر» در سخنانی مدعی شد: «چنانچه گفتوگوهای دو کشور برای بازگرداندن فوری ملوانان شکست بخورد، در آن صورت موضع انگلیس در قبال ایران بهگونهای فزاینده سختتر خواهد شد.» 12روز پس از بازداشت ملوانان، «احمدینژاد» در کنفرانسی، خبر آزادی ملوانان را اعلام کرد.
اما مهمترین چالش میان ایران و انگلیس در دولت دوم «احمدینژاد» صورت گرفت؛ حمله به ساختمان سفارت انگلیس در تهران. این ماجرا از داستان «باغ قلهک» شروع شد. باغی 20هکتاری در شمال شهر تهران که «ناصرالدین شاه» قاجار تملک آن را در اختیار دولت انگلیس قرار داد. در سال۱۳۸۵، نمایندگان مجلس شورای اسلامی مالکیت دولت انگلیس بر این باغ را «غصبی و فاقد اعتبار» خواندند و از دولت انگلیس خواستند آن را به دولت ایران برگرداند. اما دولت انگلیس همچنان از باغ قلهک بهعنوان اقامتگاه کارکنان سفارت و نیز دفتر شورای فرهنگی انگلیس استفاده کرد. در پاییز سال1390 شهرداری تهران بهدلیل قطع درختان این باغ انگلیسیها را یکمیلیاردو۶۰۰میلیونتومان جریمه کرد. یکهفته بعد از این اقدام، وزیر دارایی انگلیس نیز از تحریم جدیدی علیه ایران یعنی تحریم بانک مرکزی خبر داد. چالش جدیدی میان دوکشور آغاز شد؛ مجلس نهم در ششم آذرماه۱۳۹۰ طرح دو فوریتی کاهش روابط با انگلیس را تصویب کرد که طی آن دولت وقت ایران موظف شد ظرف دوهفته روابط دیپلماتیک خود را از سطح سفیر، به کاردار تنزل دهد. دوروز بعد گروهی مقابل سفارت انگلیس در تهران در اعتراض به سیاستهای انگلیس تجمع کردند. ابتدا تجمع آرام بود ولی کمکم جنبوجوش بین معترضان، منجر به بالارفتن از دیوار سفارت و حمله به آن شد. آنها وارد سفارت شده و به پیشروی خود ادامه دادند و به زیرزمین سفارت رسیدند. در ادامه حمله به سفارت پرچم انگلیس را پایین کشیدند و به ساختمان و اسناد و مدارک و تجهیزات آن خساراتی وارد کردند. همزمان نیز عدهای به باغ قلهک حمله کردند که بهگفته «فارس» شش تن از کارمندان انگلیسی باغ قلهک که در محاصره دانشجویان قرار گرفته بودند، توسط پلیس دیپلماتیک آزاد شدند. پس از چندساعت کشمکش در نهایت حملهکنندگان با دخالت پلیس از محوطه و ساختمانهای سفارت خارج شدند، اما در نخستین ساعات آغاز بحران، وزارت خارجه ایران با صدور بیانیهای از برخی رفتارهای غیرقابل قبول معدودی از معترضان که با وجود تلاش نیروی انتظامی و تقویت نیروهای حفاظتکننده از سفارت صورت پذیرفت، ابراز تاسف کرده و از مسوولان امر خواستند تا اقدامات و بررسیهای فوری و ضروری در این باره را به عمل آورند. اقدامات معترضان در خیابان فردوسی و منطقه قلهک عصبانیت دولت انگلیس را در پی داشت. آنها با اعلام تعطیلی سفارتشان در تهران، متقابلا دستور تعطیلی سفارت ایران در لندن را صادر کردند که بهتبع آن به دیپلماتهای ایرانی 48ساعت فرصت دادند تا خاک این کشور را ترک کنند.
با تعطیلی سفارتخانهها، سفارت سوئد در تهران و سفارت عمان در لندن بهعنوان حافظان منافع انگلیس و ایران معرفی شدند. چندی بعد مقامات لندن ضمن درخواست عذرخواهی دولت ایران، مدعی پرداخت مبلغ یکمیلیونپوند از ایران بهعنوان غرامت شدند. آنها دلیل این مبلغ هنگفت را تخریب، انهدام و ربودهشدن مواردی چون تابلوهای نقاشی ارزشمند، فرش، مبلمان، جواهرات، اشیای قیمتی، دستگاههای الکترونیک و چند خودروی اداری دانستند. در مردادماه سال1391 مقاممعظمرهبری در دیدار با فعالان دانشجویی به حادثه حمله به سفارت انگلیس اشاره کردند و گفتند: «در قضیه اخیر اشغال آن سفارت خبیث، احساسات جوانان درست بود، ولی رفتنشان درست نبود.»
روحانی؛ شروع دوباره
سردی روابط بین دو کشور تا پایان دولت «احمدینژاد» ادامه داشت که با انتخاب «حسن روحانی» در 24خرداد1392، «دیوید کامرون» نخستوزیر انگلیس انتخاب ملت ایران را به منتخب مردم تبریک گفت. این پیام را میتوان اولین قدم برای ازسرگیری روابط دوکشور دانست. در شهریور همان سال «محمدجواد ظریف» وزیرخارجه ایران و «ویلیام هیگ» وزیرخارجه وقت انگلیس در حاشیه مجمععمومی سازمانملل در نیویورک با هم دیدار کردند و در ادامه آن دیدار، 16مهر در گفتوگویی تلفنی توافق کردند تا رابطه دو کشور به سطح کاردار غیرمقیم ارتقا یابد. در همین راستا در 20آبان1392، وزارتخارجههای ایران و انگلیس، «محمدحسن حبیباللهزاده» و «آجی شارما» را بهعنوان کاردارهای غیرمقیم در لندن و تهران معرفی کردند. در ادامه گرمشدن روابط، اول اسفند1392 تهران و لندن رسما به وضعیت حفاظت منافع، پایان داده و اعلام کردند از این پس بهصورت مستقیم و از طریق کارداران غیرمقیم خود روابط دوجانبه را دنبال میکنند.
با طلوع آفتاب بهار سال1393 یخهای رابطه ایران و انگلیس بیش از سال قبل شروع به آبشدن کرد. «سایمون گس» مدیرکل سیاسی وزارتخارجه انگلیس و «جک استراو» نخستوزیر سابق انگلیس بهعنوان رییس گروه دوستی پارلمانی ایران-انگلیس در سفرهایی جداگانه به تهران آمدند. «مجید تختروانچی» معاون اروپا و آمریکای وزارت خارجه نیز در اردیبهشت سالجاری در مصاحبه با «گاردین» اعلام کرد: «ایران آماده است تا بهعنوان بخشی از یک توافق کلی برای بازگرداندن روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس، در مورد پرداخت غرامت به این کشور بهخاطر حمله به سفارت آن در تهران در سال2011 مذاکره کند، اما بهطور رسمی از انگلیس عذرخواهی نخواهد کرد.» و بالاخره در شهریور سالجاری دیدار تاریخی روسای دو دولت ایران و انگلیس بعد از 35سال در سازمانمللمتحد در نیویورک اتفاق افتاد؛ «حسن روحانی» و «دیوید کامرون» در سازمانمللمتحد دستهای هم را فشردند تا روابط دو کشور، وارد مرحله جدیدی شود. بهگفته «کامرون» با این دیدار «تکهای از تاریخ رقم خورد». اما شیرینی دیدار، ساعتی دوام نیاورد و نخستوزیر انگلیس در سخنرانیاش در مجمععمومی سازمانملل، ایران را متهم به حمایت از گروههای تروریستی کرد و مدعی شد: «ایران باید برنامه هستهای و رفتارش با مردم را تغییر دهد.»
این سخنرانی خشم تهران را در پی داشت و زمان بازگشایی سفارتخانه را مبهمتر از گذشته کرد. تا پیش از این، ایران بارها اعلام کرده بود که عجلهای برای بازگشایی سفارت و فرستادن سفیر ندارد؛ عدمعجلهای که میتوان انعکاس آن را در سخنان «وزیرخارجه انگلیس مشاهده کرد، جایی که او گفته بود: درباره موارد فنی همچون تجهیزات مورد نیاز سفارتخانه و بخشهای صدور روادید با طرف ایرانی رایزنی کردیم اما هنوز با مقامهای ایرانی به توافق نرسیدهایم.»
حالا با توجه به عدمتوافق هستهای در موعد مقرر و تمدید مذاکرات باید منتظر بود و دید چه زمانی اختلافات به حداقل میرسد و درهای سفارتها چه زمانی به روی مراجعهکنندگان باز میشود؛ به خصوص مراجعهکنندگان ایرانی که برای تهیه ویزا باید رهسپار «ترکیه» و «امارات متحده عربی» شوند.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بررسی حقوقی پیامد حمله به سفارت انگلیس در گفتوگو با یوسف مولایی
اراده سیاسی؛ موثرتر از نظام حقوق بینالملل
هشتم آذر 1390 چالشی جدید میان ایران و انگلیس اتفاق افتاد: حمله به سفارت لندن در تهران؛ اتفاقی که باعث عصبانیت دولت انگلیس و در پی آن خروج دیپلماتهای لندن از تهران و اخراج دیپلماتهای ایرانی از آن کشور شد. آنها خواستار عذرخواهی ایران و پرداخت یکمیلیون پوند غرامت شدند. سهسال از این اتفاق میگذرد اما دیگر حرفی از غرامت و عذرخواهی در میان نیست. شهریورماه سالجاری پس از 35سال روسای دولت دوکشور در حاشیه نشست عمومی سازمانملل در نیویورک با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردند. به نظر میرسد با آبشدن یخ روابط ایران و انگلیس باید منتظر بازگشایی مجدد سفارتخانههای دو کشور بود. آنچه در ادامه میخوانید گفتوگوی «شرق» با «یوسف مولایی»، کارشناس حقوق بینالملل در این مورد است:
سال گذشته تختروانچی، معاون وزارت امورخارجه در مورد مساله حمله برخی خودسر به سفارت انگلیس گفته بود که ایران عذرخواهی نمیکند و تنها بحث خسارت مطرح است نه غرامت. آیا عذرخواهی جزیی از حکم غرامت است؟
این یعنی اینکه ما مسوولیت این اتفاق را نمیپذیریم، مثل همان کاری که وقتی آمریکاییها هواپیمای ایرباس ایران را در خلیجفارس سرنگون کردند؛ آنها گفتند که ما مسوولیت را نمیپذیریم ولی به خانوادههای زیاندیده و قربانیان دیه میدهیم، یعنی آمریکا نمیخواهد بپذیرد که مسوولیتی در این کار داشته و برای آن هم دلایلی دارد. مثلا میگویند کسانی که این کار را کردند خارج از اقتدار و عمل دولت بودند، بنابراین دولت نمیخواهد آثار عمل آنها را برعهده بگیرد، چون اگر بپذیرد که این عمل غیرقانونی بوده مسوول است و بار حقوقی آن از نظر بینالمللی سنگینتر است و حتما نیاز به عذرخواهی است.
چه تفاوتی بین غرامت و خسارت در نظام حقوق بینالملل وجود دارد؟
شما به هر دلیلی عمدی یا غیرعمدی به کسی آسیبی وارد کنید مسوول جبران آن خسارت هستید. اما غرامت جنبه تنبیهی هم دارد یعنی چون شما یک عمل خلاف حقوق بینالملل انجام دادهاید مبلغی را پرداخت میکنید که در داخل آن به لحاظ حقوقی یک بار مجازاتی نهفته است و آن این نکته است که شما در برابر آن اقدام مسوول هستید و میپذیرید که باید در ازای آن، اقدامی تنبیهی علیه شما صورت گیرد. معمولا این عذرخواهی که بین کشورها انجام میشود بخشی از همان غرامت است، یعنی جبران خسارت معنوی آن آسیب است.
یعنی جبران خسارت از نوع معنوی هم داریم؟
بله، وقتی یکامر خلاف مقررات بینالمللی اتفاق میافتد این حاکمیت دولتهاست که صدمه میبیند و برای جبران آن صرفا پرداخت مبلغ خسارت کفایت نمیکند، چون در شرایطی که هیچ خسارت مادیای هم وارد نشده باشد ولی حاکمیت آن کشور از این عمل آسیب دیده و عذرخواهی به نوعی دلجویی است که به صورت کتبی یا شفاهی صورت میگیرد. مثلا پرچم آن کشور به احترام، نیمه برافراشته میشود یا رویههای مختلف دیگر که برای این موضوع وجود دارد.
مراحل حقوقی بررسی این اختلافات چگونه است و توسط چه نهادی بررسی میشود؟
براساس کنوانسیونهای ژنو و کنوانسیون وین در مورد حقوق دیپلماتیککنسولی 1960 تا1963 به دیوان بینالمللی لاهه میرود.
محاسبه خسارت مالی به چه صورت خواهد بود؟
اگر دودولت به توافق نرسند برای آن، کارشناس تعیین میشود.
در مورد حمله به سفارت لندن در تهران، انگلیس رقم یکمیلیون پوند را بهعنوان خسارت ادعا کرده بود، ولی در نهایت این قضیه مسکوت ماند، چرا انگلیسیها دیگر پیگیری نکردند؟
نظام حقوق بینالملل تابع اراده سیاسی است و اگر اراده سیاسی بخواهد موضوع را حل کند نظام حقوقی حرفی برای رسیدگی به آن ندارد. بحثهای حقوقی هیچوقت پیچیده نیستند و همیشه بحثهای سیاسی است که پیچیده است و اگر از این نظر شفاف شود و به نتیجه برسد، قالب حقوقی بهراحتی برای آن تعریفشدنی است. بحث حمله به سفارت انگلیس یکبحث سیاسی بین دوکشور است و آنها میتوانند راهکاری برای حل این موضوع تعریف کنند که مثلا ایران خسارت وارده را جبران کند و آن را رسما اعلام کند. از لحاظ سیاسی هم، زمانی که انگلیس اصراری به عذرخواهی نداشته باشد آن مساله منتفی است، هرچند در سوابق دیپلماتیکباقی میماند.
بنابراین کشورها بهطور معمول درپی گرفتن خسارت یا غرامت نیستند و محکومیت طرف مقابل در دادگاه برایشان کافی است.
در بیشتر مواقع بله، مثلا آمریکاییها در مورد گروگانگیری سال 1358 در تهران، شکایت کردند ولی کل موضوع را مطرح نکردند و فقط در حد محکومکردن ایران آن را ادامه دادند و خسارت نخواستند. آنها فقط میخواستند اثبات کنند که ایران رفتارش خلاف حقوق بینالملل بوده است.
هر چند ایران در دادگاه حاضر نشد که دیوان لاهه در مورد این رفتار اظهارتاسف کرد و موضوع یکطرفه پیش رفت، یا در سال59 به سفارت تهران در لندن حمله شد که دو کشور توافق کردند ساختمانهای سفارت را تعمیر کنند و مصالحه کردند و قضیه تمام شد.
نمونههایی در دنیا هم از این قبیل اتفاقات وجود دارد؛ مثلا یکی از جدیترینها، دعوای نیکاراگوئه است که به علت دخالت آمریکا در امور داخلیاش و کمک به انقلابیون «کنترا»، به دیوان بینالمللی لاهه شکایت کردند و آمریکا محکوم شد و جبران خسارت هم در مذاکرات بین دودولت حلوفصل شد.
دوران نوسان
پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357 رابطه تهران و لندن را دستخوش تغییرات و فرازوفرودهای اساسی کرد. اولین اتفاق در روابط دو کشور، چندروز بعد از تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان خط امام صورت گرفت که طی آن، عدهای به سفارت انگلیس حمله بردند که پس از چندساعت توسط پلیس از سفارت بیرون رانده شدند. بعد از این واقعه، انگلیس تصمیم به خروج کارمندان خود از تهران گرفت و سفارت سوئد را حافظ منافع خود در ایران اعلام کرد. اما ماجرای بعدی اینبار در سفارت ایران در لندن اتفاق افتاد. در اردیبهشت1359، ششنفر از اعضای یک گروه جداییطلب در خوزستان، با حمله به سفارت ایران و گروگانگرفتن دیپلماتها، کارکنان و مراجعان، بحرانی ششروزه را آغاز کردند که در نهایت با کشتهشدن پنج تروریست و شهادت دو دیپلمات ایرانی به پایان رسید.
در سال1360شهرداری تهران در اقدامی نمادین نام خیابان «چرچیل» در غرب سفارتخانه انگلیس را به «بابی ساندز» مبارز آزادیخواه ایرلندی که جان خود را از دست داده بود، تغییر داد؛ اقدامی که موجب اعتراض انگلیسیها شد.
روابط دو کشور در تمام دوران جنگ ایران و عراق با سردی ادامه یافت تا اینکه در آبان1367 «علیاکبر ولایتی» و «جفری هاو» وزرای خارجه وقت ایران و انگلیس، دیدار کردند. خروجی این دیدار، تصمیم برای ازسرگیری روابط بود. اما این رابطه چندان دوام نیاورد. زمستان همان سال در پی فتوای امامخمینی(ره) مبنی بر ارتداد «سلمان رشدی» نویسنده کتاب موهن «آیات شیطانی» روابط تهران و لندن بار دیگر قطع شد.
از سال1368 و با رویکارآمدن دولت هاشمیرفسنجانی، دولت انگلیس تصمیم به برقراری مجدد روابط با ایران گرفت. اما چندی بعد و بهخاطر حکم دادگاه میکونوس در آلمان، کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله دولت انگلیس، سفرای خود را از تهران فراخواندند.
خاتمی؛ دوران تنشزدایی
«محمد خاتمی» با پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری دوم خرداد1376، سیاست تنشزدایی را در روابط خارجی با کشورهای دیگر آغاز کرد که در امتداد آن، سفرای کشورهای عضو اتحادیه اروپا، به تهران بازگشتند. یکسال بعد، دیدار «رابین کوک» و «کمال خرازی»، وزرای خارجه وقت انگلیس و ایران در حاشیه مجمععمومی سازمانملل، باعث شد تا روابط سیاسی میان دو کشور، از سطح کاردار به سفیر ارتقا پیدا کند.
در اوایل سال1380 «کمال خرازی» در سفر به لندن با مقامات این کشور دیدار کرد. یک سال بعد «جک استراو» بهعنوان نخستین وزیرخارجه انگلیس پس از انقلاب اسلامی به تهران سفر کرد و آغازی شد بر سفرهای دیگر او برای بحث و گفتوگو درباره جنگ افغانستان و مذاکرات هستهای. این سفرهای متعدد برای او لقب «جک تهرانی» را به ارمغان آورد. سیاست تنشزدایی دولت خاتمی چنان جواب داده بود که حتی پذیرفتهنشدن «دیوید ردوی» بهعنوان سفیر انگلیس در تهران هم نتوانست فاصله تهران و لندن را زیاد کند و انگلیس در نهایت «ریچارد دالتون» را برای سفارت به تهران معرفی کرد تا روابط با تهران همچنان گرم بماند.
احمدینژاد؛ پایان دوران تنشزدایی
در سال1384 با تغییر دولت در ایران که با اختلافات ایران و غرب بر سر برنامه هستهای همزمان بود، روابط سیاسی دو کشور دچار تنش شد.
در دولت اول «محمود احمدینژاد»، ماجرای بازداشت 15ملوان انگلیسی که به اتهام «تجاوز به آبهای سرزمینی ایران» بازداشت شده بودند سایه سنگینی بر روابط دو کشور انداخت. لندن خواستار آزادی ملوانان بود ولی با بینتیجهماندن درخواستش ماجرا به شورای امنیت کشیده شد. دولت انگلیس در این اقدام موفق به اجماع بر سر صدور قطعنامه محکومیت ایران نشد و پس از آن «تونی بلر» در سخنانی مدعی شد: «چنانچه گفتوگوهای دو کشور برای بازگرداندن فوری ملوانان شکست بخورد، در آن صورت موضع انگلیس در قبال ایران بهگونهای فزاینده سختتر خواهد شد.» 12روز پس از بازداشت ملوانان، «احمدینژاد» در کنفرانسی، خبر آزادی ملوانان را اعلام کرد.
اما مهمترین چالش میان ایران و انگلیس در دولت دوم «احمدینژاد» صورت گرفت؛ حمله به ساختمان سفارت انگلیس در تهران. این ماجرا از داستان «باغ قلهک» شروع شد. باغی 20هکتاری در شمال شهر تهران که «ناصرالدین شاه» قاجار تملک آن را در اختیار دولت انگلیس قرار داد. در سال۱۳۸۵، نمایندگان مجلس شورای اسلامی مالکیت دولت انگلیس بر این باغ را «غصبی و فاقد اعتبار» خواندند و از دولت انگلیس خواستند آن را به دولت ایران برگرداند. اما دولت انگلیس همچنان از باغ قلهک بهعنوان اقامتگاه کارکنان سفارت و نیز دفتر شورای فرهنگی انگلیس استفاده کرد. در پاییز سال1390 شهرداری تهران بهدلیل قطع درختان این باغ انگلیسیها را یکمیلیاردو۶۰۰میلیونتومان جریمه کرد. یکهفته بعد از این اقدام، وزیر دارایی انگلیس نیز از تحریم جدیدی علیه ایران یعنی تحریم بانک مرکزی خبر داد. چالش جدیدی میان دوکشور آغاز شد؛ مجلس نهم در ششم آذرماه۱۳۹۰ طرح دو فوریتی کاهش روابط با انگلیس را تصویب کرد که طی آن دولت وقت ایران موظف شد ظرف دوهفته روابط دیپلماتیک خود را از سطح سفیر، به کاردار تنزل دهد. دوروز بعد گروهی مقابل سفارت انگلیس در تهران در اعتراض به سیاستهای انگلیس تجمع کردند. ابتدا تجمع آرام بود ولی کمکم جنبوجوش بین معترضان، منجر به بالارفتن از دیوار سفارت و حمله به آن شد. آنها وارد سفارت شده و به پیشروی خود ادامه دادند و به زیرزمین سفارت رسیدند. در ادامه حمله به سفارت پرچم انگلیس را پایین کشیدند و به ساختمان و اسناد و مدارک و تجهیزات آن خساراتی وارد کردند. همزمان نیز عدهای به باغ قلهک حمله کردند که بهگفته «فارس» شش تن از کارمندان انگلیسی باغ قلهک که در محاصره دانشجویان قرار گرفته بودند، توسط پلیس دیپلماتیک آزاد شدند. پس از چندساعت کشمکش در نهایت حملهکنندگان با دخالت پلیس از محوطه و ساختمانهای سفارت خارج شدند، اما در نخستین ساعات آغاز بحران، وزارت خارجه ایران با صدور بیانیهای از برخی رفتارهای غیرقابل قبول معدودی از معترضان که با وجود تلاش نیروی انتظامی و تقویت نیروهای حفاظتکننده از سفارت صورت پذیرفت، ابراز تاسف کرده و از مسوولان امر خواستند تا اقدامات و بررسیهای فوری و ضروری در این باره را به عمل آورند. اقدامات معترضان در خیابان فردوسی و منطقه قلهک عصبانیت دولت انگلیس را در پی داشت. آنها با اعلام تعطیلی سفارتشان در تهران، متقابلا دستور تعطیلی سفارت ایران در لندن را صادر کردند که بهتبع آن به دیپلماتهای ایرانی 48ساعت فرصت دادند تا خاک این کشور را ترک کنند.
با تعطیلی سفارتخانهها، سفارت سوئد در تهران و سفارت عمان در لندن بهعنوان حافظان منافع انگلیس و ایران معرفی شدند. چندی بعد مقامات لندن ضمن درخواست عذرخواهی دولت ایران، مدعی پرداخت مبلغ یکمیلیونپوند از ایران بهعنوان غرامت شدند. آنها دلیل این مبلغ هنگفت را تخریب، انهدام و ربودهشدن مواردی چون تابلوهای نقاشی ارزشمند، فرش، مبلمان، جواهرات، اشیای قیمتی، دستگاههای الکترونیک و چند خودروی اداری دانستند. در مردادماه سال1391 مقاممعظمرهبری در دیدار با فعالان دانشجویی به حادثه حمله به سفارت انگلیس اشاره کردند و گفتند: «در قضیه اخیر اشغال آن سفارت خبیث، احساسات جوانان درست بود، ولی رفتنشان درست نبود.»
روحانی؛ شروع دوباره
سردی روابط بین دو کشور تا پایان دولت «احمدینژاد» ادامه داشت که با انتخاب «حسن روحانی» در 24خرداد1392، «دیوید کامرون» نخستوزیر انگلیس انتخاب ملت ایران را به منتخب مردم تبریک گفت. این پیام را میتوان اولین قدم برای ازسرگیری روابط دوکشور دانست. در شهریور همان سال «محمدجواد ظریف» وزیرخارجه ایران و «ویلیام هیگ» وزیرخارجه وقت انگلیس در حاشیه مجمععمومی سازمانملل در نیویورک با هم دیدار کردند و در ادامه آن دیدار، 16مهر در گفتوگویی تلفنی توافق کردند تا رابطه دو کشور به سطح کاردار غیرمقیم ارتقا یابد. در همین راستا در 20آبان1392، وزارتخارجههای ایران و انگلیس، «محمدحسن حبیباللهزاده» و «آجی شارما» را بهعنوان کاردارهای غیرمقیم در لندن و تهران معرفی کردند. در ادامه گرمشدن روابط، اول اسفند1392 تهران و لندن رسما به وضعیت حفاظت منافع، پایان داده و اعلام کردند از این پس بهصورت مستقیم و از طریق کارداران غیرمقیم خود روابط دوجانبه را دنبال میکنند.
با طلوع آفتاب بهار سال1393 یخهای رابطه ایران و انگلیس بیش از سال قبل شروع به آبشدن کرد. «سایمون گس» مدیرکل سیاسی وزارتخارجه انگلیس و «جک استراو» نخستوزیر سابق انگلیس بهعنوان رییس گروه دوستی پارلمانی ایران-انگلیس در سفرهایی جداگانه به تهران آمدند. «مجید تختروانچی» معاون اروپا و آمریکای وزارت خارجه نیز در اردیبهشت سالجاری در مصاحبه با «گاردین» اعلام کرد: «ایران آماده است تا بهعنوان بخشی از یک توافق کلی برای بازگرداندن روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس، در مورد پرداخت غرامت به این کشور بهخاطر حمله به سفارت آن در تهران در سال2011 مذاکره کند، اما بهطور رسمی از انگلیس عذرخواهی نخواهد کرد.» و بالاخره در شهریور سالجاری دیدار تاریخی روسای دو دولت ایران و انگلیس بعد از 35سال در سازمانمللمتحد در نیویورک اتفاق افتاد؛ «حسن روحانی» و «دیوید کامرون» در سازمانمللمتحد دستهای هم را فشردند تا روابط دو کشور، وارد مرحله جدیدی شود. بهگفته «کامرون» با این دیدار «تکهای از تاریخ رقم خورد». اما شیرینی دیدار، ساعتی دوام نیاورد و نخستوزیر انگلیس در سخنرانیاش در مجمععمومی سازمانملل، ایران را متهم به حمایت از گروههای تروریستی کرد و مدعی شد: «ایران باید برنامه هستهای و رفتارش با مردم را تغییر دهد.»
این سخنرانی خشم تهران را در پی داشت و زمان بازگشایی سفارتخانه را مبهمتر از گذشته کرد. تا پیش از این، ایران بارها اعلام کرده بود که عجلهای برای بازگشایی سفارت و فرستادن سفیر ندارد؛ عدمعجلهای که میتوان انعکاس آن را در سخنان «وزیرخارجه انگلیس مشاهده کرد، جایی که او گفته بود: درباره موارد فنی همچون تجهیزات مورد نیاز سفارتخانه و بخشهای صدور روادید با طرف ایرانی رایزنی کردیم اما هنوز با مقامهای ایرانی به توافق نرسیدهایم.»
حالا با توجه به عدمتوافق هستهای در موعد مقرر و تمدید مذاکرات باید منتظر بود و دید چه زمانی اختلافات به حداقل میرسد و درهای سفارتها چه زمانی به روی مراجعهکنندگان باز میشود؛ به خصوص مراجعهکنندگان ایرانی که برای تهیه ویزا باید رهسپار «ترکیه» و «امارات متحده عربی» شوند.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بررسی حقوقی پیامد حمله به سفارت انگلیس در گفتوگو با یوسف مولایی
اراده سیاسی؛ موثرتر از نظام حقوق بینالملل
هشتم آذر 1390 چالشی جدید میان ایران و انگلیس اتفاق افتاد: حمله به سفارت لندن در تهران؛ اتفاقی که باعث عصبانیت دولت انگلیس و در پی آن خروج دیپلماتهای لندن از تهران و اخراج دیپلماتهای ایرانی از آن کشور شد. آنها خواستار عذرخواهی ایران و پرداخت یکمیلیون پوند غرامت شدند. سهسال از این اتفاق میگذرد اما دیگر حرفی از غرامت و عذرخواهی در میان نیست. شهریورماه سالجاری پس از 35سال روسای دولت دوکشور در حاشیه نشست عمومی سازمانملل در نیویورک با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردند. به نظر میرسد با آبشدن یخ روابط ایران و انگلیس باید منتظر بازگشایی مجدد سفارتخانههای دو کشور بود. آنچه در ادامه میخوانید گفتوگوی «شرق» با «یوسف مولایی»، کارشناس حقوق بینالملل در این مورد است:
سال گذشته تختروانچی، معاون وزارت امورخارجه در مورد مساله حمله برخی خودسر به سفارت انگلیس گفته بود که ایران عذرخواهی نمیکند و تنها بحث خسارت مطرح است نه غرامت. آیا عذرخواهی جزیی از حکم غرامت است؟
این یعنی اینکه ما مسوولیت این اتفاق را نمیپذیریم، مثل همان کاری که وقتی آمریکاییها هواپیمای ایرباس ایران را در خلیجفارس سرنگون کردند؛ آنها گفتند که ما مسوولیت را نمیپذیریم ولی به خانوادههای زیاندیده و قربانیان دیه میدهیم، یعنی آمریکا نمیخواهد بپذیرد که مسوولیتی در این کار داشته و برای آن هم دلایلی دارد. مثلا میگویند کسانی که این کار را کردند خارج از اقتدار و عمل دولت بودند، بنابراین دولت نمیخواهد آثار عمل آنها را برعهده بگیرد، چون اگر بپذیرد که این عمل غیرقانونی بوده مسوول است و بار حقوقی آن از نظر بینالمللی سنگینتر است و حتما نیاز به عذرخواهی است.
چه تفاوتی بین غرامت و خسارت در نظام حقوق بینالملل وجود دارد؟
شما به هر دلیلی عمدی یا غیرعمدی به کسی آسیبی وارد کنید مسوول جبران آن خسارت هستید. اما غرامت جنبه تنبیهی هم دارد یعنی چون شما یک عمل خلاف حقوق بینالملل انجام دادهاید مبلغی را پرداخت میکنید که در داخل آن به لحاظ حقوقی یک بار مجازاتی نهفته است و آن این نکته است که شما در برابر آن اقدام مسوول هستید و میپذیرید که باید در ازای آن، اقدامی تنبیهی علیه شما صورت گیرد. معمولا این عذرخواهی که بین کشورها انجام میشود بخشی از همان غرامت است، یعنی جبران خسارت معنوی آن آسیب است.
یعنی جبران خسارت از نوع معنوی هم داریم؟
بله، وقتی یکامر خلاف مقررات بینالمللی اتفاق میافتد این حاکمیت دولتهاست که صدمه میبیند و برای جبران آن صرفا پرداخت مبلغ خسارت کفایت نمیکند، چون در شرایطی که هیچ خسارت مادیای هم وارد نشده باشد ولی حاکمیت آن کشور از این عمل آسیب دیده و عذرخواهی به نوعی دلجویی است که به صورت کتبی یا شفاهی صورت میگیرد. مثلا پرچم آن کشور به احترام، نیمه برافراشته میشود یا رویههای مختلف دیگر که برای این موضوع وجود دارد.
مراحل حقوقی بررسی این اختلافات چگونه است و توسط چه نهادی بررسی میشود؟
براساس کنوانسیونهای ژنو و کنوانسیون وین در مورد حقوق دیپلماتیککنسولی 1960 تا1963 به دیوان بینالمللی لاهه میرود.
محاسبه خسارت مالی به چه صورت خواهد بود؟
اگر دودولت به توافق نرسند برای آن، کارشناس تعیین میشود.
در مورد حمله به سفارت لندن در تهران، انگلیس رقم یکمیلیون پوند را بهعنوان خسارت ادعا کرده بود، ولی در نهایت این قضیه مسکوت ماند، چرا انگلیسیها دیگر پیگیری نکردند؟
نظام حقوق بینالملل تابع اراده سیاسی است و اگر اراده سیاسی بخواهد موضوع را حل کند نظام حقوقی حرفی برای رسیدگی به آن ندارد. بحثهای حقوقی هیچوقت پیچیده نیستند و همیشه بحثهای سیاسی است که پیچیده است و اگر از این نظر شفاف شود و به نتیجه برسد، قالب حقوقی بهراحتی برای آن تعریفشدنی است. بحث حمله به سفارت انگلیس یکبحث سیاسی بین دوکشور است و آنها میتوانند راهکاری برای حل این موضوع تعریف کنند که مثلا ایران خسارت وارده را جبران کند و آن را رسما اعلام کند. از لحاظ سیاسی هم، زمانی که انگلیس اصراری به عذرخواهی نداشته باشد آن مساله منتفی است، هرچند در سوابق دیپلماتیکباقی میماند.
بنابراین کشورها بهطور معمول درپی گرفتن خسارت یا غرامت نیستند و محکومیت طرف مقابل در دادگاه برایشان کافی است.
در بیشتر مواقع بله، مثلا آمریکاییها در مورد گروگانگیری سال 1358 در تهران، شکایت کردند ولی کل موضوع را مطرح نکردند و فقط در حد محکومکردن ایران آن را ادامه دادند و خسارت نخواستند. آنها فقط میخواستند اثبات کنند که ایران رفتارش خلاف حقوق بینالملل بوده است.
هر چند ایران در دادگاه حاضر نشد که دیوان لاهه در مورد این رفتار اظهارتاسف کرد و موضوع یکطرفه پیش رفت، یا در سال59 به سفارت تهران در لندن حمله شد که دو کشور توافق کردند ساختمانهای سفارت را تعمیر کنند و مصالحه کردند و قضیه تمام شد.
نمونههایی در دنیا هم از این قبیل اتفاقات وجود دارد؛ مثلا یکی از جدیترینها، دعوای نیکاراگوئه است که به علت دخالت آمریکا در امور داخلیاش و کمک به انقلابیون «کنترا»، به دیوان بینالمللی لاهه شکایت کردند و آمریکا محکوم شد و جبران خسارت هم در مذاکرات بین دودولت حلوفصل شد.
روابط ایران و انگلیس پس از پیروزی انقلاب، فرازوفرودهای زیادی را تجربه کرده و گاهی حتی به تار مویی رسیده؛ اما قطع نشده است. نگاهی به روابط ایران و انگلیس در 35سال گذشته، گواهی بر این فرازوفرودهاست.
دوران نوسان
پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357 رابطه تهران و لندن را دستخوش تغییرات و فرازوفرودهای اساسی کرد. اولین اتفاق در روابط دو کشور، چندروز بعد از تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان خط امام صورت گرفت که طی آن، عدهای به سفارت انگلیس حمله بردند که پس از چندساعت توسط پلیس از سفارت بیرون رانده شدند. بعد از این واقعه، انگلیس تصمیم به خروج کارمندان خود از تهران گرفت و سفارت سوئد را حافظ منافع خود در ایران اعلام کرد. اما ماجرای بعدی اینبار در سفارت ایران در لندن اتفاق افتاد. در اردیبهشت1359، ششنفر از اعضای یک گروه جداییطلب در خوزستان، با حمله به سفارت ایران و گروگانگرفتن دیپلماتها، کارکنان و مراجعان، بحرانی ششروزه را آغاز کردند که در نهایت با کشتهشدن پنج تروریست و شهادت دو دیپلمات ایرانی به پایان رسید.
در سال1360شهرداری تهران در اقدامی نمادین نام خیابان «چرچیل» در غرب سفارتخانه انگلیس را به «بابی ساندز» مبارز آزادیخواه ایرلندی که جان خود را از دست داده بود، تغییر داد؛ اقدامی که موجب اعتراض انگلیسیها شد.
روابط دو کشور در تمام دوران جنگ ایران و عراق با سردی ادامه یافت تا اینکه در آبان1367 «علیاکبر ولایتی» و «جفری هاو» وزرای خارجه وقت ایران و انگلیس، دیدار کردند. خروجی این دیدار، تصمیم برای ازسرگیری روابط بود. اما این رابطه چندان دوام نیاورد. زمستان همان سال در پی فتوای امامخمینی(ره) مبنی بر ارتداد «سلمان رشدی» نویسنده کتاب موهن «آیات شیطانی» روابط تهران و لندن بار دیگر قطع شد.
از سال1368 و با رویکارآمدن دولت هاشمیرفسنجانی، دولت انگلیس تصمیم به برقراری مجدد روابط با ایران گرفت. اما چندی بعد و بهخاطر حکم دادگاه میکونوس در آلمان، کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله دولت انگلیس، سفرای خود را از تهران فراخواندند.
خاتمی؛ دوران تنشزدایی
«محمد خاتمی» با پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری دوم خرداد1376، سیاست تنشزدایی را در روابط خارجی با کشورهای دیگر آغاز کرد که در امتداد آن، سفرای کشورهای عضو اتحادیه اروپا، به تهران بازگشتند. یکسال بعد، دیدار «رابین کوک» و «کمال خرازی»، وزرای خارجه وقت انگلیس و ایران در حاشیه مجمععمومی سازمانملل، باعث شد تا روابط سیاسی میان دو کشور، از سطح کاردار به سفیر ارتقا پیدا کند.
در اوایل سال1380 «کمال خرازی» در سفر به لندن با مقامات این کشور دیدار کرد. یک سال بعد «جک استراو» بهعنوان نخستین وزیرخارجه انگلیس پس از انقلاب اسلامی به تهران سفر کرد و آغازی شد بر سفرهای دیگر او برای بحث و گفتوگو درباره جنگ افغانستان و مذاکرات هستهای. این سفرهای متعدد برای او لقب «جک تهرانی» را به ارمغان آورد. سیاست تنشزدایی دولت خاتمی چنان جواب داده بود که حتی پذیرفتهنشدن «دیوید ردوی» بهعنوان سفیر انگلیس در تهران هم نتوانست فاصله تهران و لندن را زیاد کند و انگلیس در نهایت «ریچارد دالتون» را برای سفارت به تهران معرفی کرد تا روابط با تهران همچنان گرم بماند.
احمدینژاد؛ پایان دوران تنشزدایی
در سال1384 با تغییر دولت در ایران که با اختلافات ایران و غرب بر سر برنامه هستهای همزمان بود، روابط سیاسی دو کشور دچار تنش شد.
در دولت اول «محمود احمدینژاد»، ماجرای بازداشت 15ملوان انگلیسی که به اتهام «تجاوز به آبهای سرزمینی ایران» بازداشت شده بودند سایه سنگینی بر روابط دو کشور انداخت. لندن خواستار آزادی ملوانان بود ولی با بینتیجهماندن درخواستش ماجرا به شورای امنیت کشیده شد. دولت انگلیس در این اقدام موفق به اجماع بر سر صدور قطعنامه محکومیت ایران نشد و پس از آن «تونی بلر» در سخنانی مدعی شد: «چنانچه گفتوگوهای دو کشور برای بازگرداندن فوری ملوانان شکست بخورد، در آن صورت موضع انگلیس در قبال ایران بهگونهای فزاینده سختتر خواهد شد.» 12روز پس از بازداشت ملوانان، «احمدینژاد» در کنفرانسی، خبر آزادی ملوانان را اعلام کرد.
اما مهمترین چالش میان ایران و انگلیس در دولت دوم «احمدینژاد» صورت گرفت؛ حمله به ساختمان سفارت انگلیس در تهران. این ماجرا از داستان «باغ قلهک» شروع شد. باغی 20هکتاری در شمال شهر تهران که «ناصرالدین شاه» قاجار تملک آن را در اختیار دولت انگلیس قرار داد. در سال۱۳۸۵، نمایندگان مجلس شورای اسلامی مالکیت دولت انگلیس بر این باغ را «غصبی و فاقد اعتبار» خواندند و از دولت انگلیس خواستند آن را به دولت ایران برگرداند. اما دولت انگلیس همچنان از باغ قلهک بهعنوان اقامتگاه کارکنان سفارت و نیز دفتر شورای فرهنگی انگلیس استفاده کرد. در پاییز سال1390 شهرداری تهران بهدلیل قطع درختان این باغ انگلیسیها را یکمیلیاردو۶۰۰میلیونتومان جریمه کرد. یکهفته بعد از این اقدام، وزیر دارایی انگلیس نیز از تحریم جدیدی علیه ایران یعنی تحریم بانک مرکزی خبر داد. چالش جدیدی میان دوکشور آغاز شد؛ مجلس نهم در ششم آذرماه۱۳۹۰ طرح دو فوریتی کاهش روابط با انگلیس را تصویب کرد که طی آن دولت وقت ایران موظف شد ظرف دوهفته روابط دیپلماتیک خود را از سطح سفیر، به کاردار تنزل دهد. دوروز بعد گروهی مقابل سفارت انگلیس در تهران در اعتراض به سیاستهای انگلیس تجمع کردند. ابتدا تجمع آرام بود ولی کمکم جنبوجوش بین معترضان، منجر به بالارفتن از دیوار سفارت و حمله به آن شد. آنها وارد سفارت شده و به پیشروی خود ادامه دادند و به زیرزمین سفارت رسیدند. در ادامه حمله به سفارت پرچم انگلیس را پایین کشیدند و به ساختمان و اسناد و مدارک و تجهیزات آن خساراتی وارد کردند. همزمان نیز عدهای به باغ قلهک حمله کردند که بهگفته «فارس» شش تن از کارمندان انگلیسی باغ قلهک که در محاصره دانشجویان قرار گرفته بودند، توسط پلیس دیپلماتیک آزاد شدند. پس از چندساعت کشمکش در نهایت حملهکنندگان با دخالت پلیس از محوطه و ساختمانهای سفارت خارج شدند، اما در نخستین ساعات آغاز بحران، وزارت خارجه ایران با صدور بیانیهای از برخی رفتارهای غیرقابل قبول معدودی از معترضان که با وجود تلاش نیروی انتظامی و تقویت نیروهای حفاظتکننده از سفارت صورت پذیرفت، ابراز تاسف کرده و از مسوولان امر خواستند تا اقدامات و بررسیهای فوری و ضروری در این باره را به عمل آورند. اقدامات معترضان در خیابان فردوسی و منطقه قلهک عصبانیت دولت انگلیس را در پی داشت. آنها با اعلام تعطیلی سفارتشان در تهران، متقابلا دستور تعطیلی سفارت ایران در لندن را صادر کردند که بهتبع آن به دیپلماتهای ایرانی 48ساعت فرصت دادند تا خاک این کشور را ترک کنند.
با تعطیلی سفارتخانهها، سفارت سوئد در تهران و سفارت عمان در لندن بهعنوان حافظان منافع انگلیس و ایران معرفی شدند. چندی بعد مقامات لندن ضمن درخواست عذرخواهی دولت ایران، مدعی پرداخت مبلغ یکمیلیونپوند از ایران بهعنوان غرامت شدند. آنها دلیل این مبلغ هنگفت را تخریب، انهدام و ربودهشدن مواردی چون تابلوهای نقاشی ارزشمند، فرش، مبلمان، جواهرات، اشیای قیمتی، دستگاههای الکترونیک و چند خودروی اداری دانستند. در مردادماه سال1391 مقاممعظمرهبری در دیدار با فعالان دانشجویی به حادثه حمله به سفارت انگلیس اشاره کردند و گفتند: «در قضیه اخیر اشغال آن سفارت خبیث، احساسات جوانان درست بود، ولی رفتنشان درست نبود.»
روحانی؛ شروع دوباره
سردی روابط بین دو کشور تا پایان دولت «احمدینژاد» ادامه داشت که با انتخاب «حسن روحانی» در 24خرداد1392، «دیوید کامرون» نخستوزیر انگلیس انتخاب ملت ایران را به منتخب مردم تبریک گفت. این پیام را میتوان اولین قدم برای ازسرگیری روابط دوکشور دانست. در شهریور همان سال «محمدجواد ظریف» وزیرخارجه ایران و «ویلیام هیگ» وزیرخارجه وقت انگلیس در حاشیه مجمععمومی سازمانملل در نیویورک با هم دیدار کردند و در ادامه آن دیدار، 16مهر در گفتوگویی تلفنی توافق کردند تا رابطه دو کشور به سطح کاردار غیرمقیم ارتقا یابد. در همین راستا در 20آبان1392، وزارتخارجههای ایران و انگلیس، «محمدحسن حبیباللهزاده» و «آجی شارما» را بهعنوان کاردارهای غیرمقیم در لندن و تهران معرفی کردند. در ادامه گرمشدن روابط، اول اسفند1392 تهران و لندن رسما به وضعیت حفاظت منافع، پایان داده و اعلام کردند از این پس بهصورت مستقیم و از طریق کارداران غیرمقیم خود روابط دوجانبه را دنبال میکنند.
با طلوع آفتاب بهار سال1393 یخهای رابطه ایران و انگلیس بیش از سال قبل شروع به آبشدن کرد. «سایمون گس» مدیرکل سیاسی وزارتخارجه انگلیس و «جک استراو» نخستوزیر سابق انگلیس بهعنوان رییس گروه دوستی پارلمانی ایران-انگلیس در سفرهایی جداگانه به تهران آمدند. «مجید تختروانچی» معاون اروپا و آمریکای وزارت خارجه نیز در اردیبهشت سالجاری در مصاحبه با «گاردین» اعلام کرد: «ایران آماده است تا بهعنوان بخشی از یک توافق کلی برای بازگرداندن روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس، در مورد پرداخت غرامت به این کشور بهخاطر حمله به سفارت آن در تهران در سال2011 مذاکره کند، اما بهطور رسمی از انگلیس عذرخواهی نخواهد کرد.» و بالاخره در شهریور سالجاری دیدار تاریخی روسای دو دولت ایران و انگلیس بعد از 35سال در سازمانمللمتحد در نیویورک اتفاق افتاد؛ «حسن روحانی» و «دیوید کامرون» در سازمانمللمتحد دستهای هم را فشردند تا روابط دو کشور، وارد مرحله جدیدی شود. بهگفته «کامرون» با این دیدار «تکهای از تاریخ رقم خورد». اما شیرینی دیدار، ساعتی دوام نیاورد و نخستوزیر انگلیس در سخنرانیاش در مجمععمومی سازمانملل، ایران را متهم به حمایت از گروههای تروریستی کرد و مدعی شد: «ایران باید برنامه هستهای و رفتارش با مردم را تغییر دهد.»
این سخنرانی خشم تهران را در پی داشت و زمان بازگشایی سفارتخانه را مبهمتر از گذشته کرد. تا پیش از این، ایران بارها اعلام کرده بود که عجلهای برای بازگشایی سفارت و فرستادن سفیر ندارد؛ عدمعجلهای که میتوان انعکاس آن را در سخنان «وزیرخارجه انگلیس مشاهده کرد، جایی که او گفته بود: درباره موارد فنی همچون تجهیزات مورد نیاز سفارتخانه و بخشهای صدور روادید با طرف ایرانی رایزنی کردیم اما هنوز با مقامهای ایرانی به توافق نرسیدهایم.»
حالا با توجه به عدمتوافق هستهای در موعد مقرر و تمدید مذاکرات باید منتظر بود و دید چه زمانی اختلافات به حداقل میرسد و درهای سفارتها چه زمانی به روی مراجعهکنندگان باز میشود؛ به خصوص مراجعهکنندگان ایرانی که برای تهیه ویزا باید رهسپار «ترکیه» و «امارات متحده عربی» شوند.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بررسی حقوقی پیامد حمله به سفارت انگلیس در گفتوگو با یوسف مولایی
اراده سیاسی؛ موثرتر از نظام حقوق بینالملل
هشتم آذر 1390 چالشی جدید میان ایران و انگلیس اتفاق افتاد: حمله به سفارت لندن در تهران؛ اتفاقی که باعث عصبانیت دولت انگلیس و در پی آن خروج دیپلماتهای لندن از تهران و اخراج دیپلماتهای ایرانی از آن کشور شد. آنها خواستار عذرخواهی ایران و پرداخت یکمیلیون پوند غرامت شدند. سهسال از این اتفاق میگذرد اما دیگر حرفی از غرامت و عذرخواهی در میان نیست. شهریورماه سالجاری پس از 35سال روسای دولت دوکشور در حاشیه نشست عمومی سازمانملل در نیویورک با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردند. به نظر میرسد با آبشدن یخ روابط ایران و انگلیس باید منتظر بازگشایی مجدد سفارتخانههای دو کشور بود. آنچه در ادامه میخوانید گفتوگوی «شرق» با «یوسف مولایی»، کارشناس حقوق بینالملل در این مورد است:
سال گذشته تختروانچی، معاون وزارت امورخارجه در مورد مساله حمله برخی خودسر به سفارت انگلیس گفته بود که ایران عذرخواهی نمیکند و تنها بحث خسارت مطرح است نه غرامت. آیا عذرخواهی جزیی از حکم غرامت است؟
این یعنی اینکه ما مسوولیت این اتفاق را نمیپذیریم، مثل همان کاری که وقتی آمریکاییها هواپیمای ایرباس ایران را در خلیجفارس سرنگون کردند؛ آنها گفتند که ما مسوولیت را نمیپذیریم ولی به خانوادههای زیاندیده و قربانیان دیه میدهیم، یعنی آمریکا نمیخواهد بپذیرد که مسوولیتی در این کار داشته و برای آن هم دلایلی دارد. مثلا میگویند کسانی که این کار را کردند خارج از اقتدار و عمل دولت بودند، بنابراین دولت نمیخواهد آثار عمل آنها را برعهده بگیرد، چون اگر بپذیرد که این عمل غیرقانونی بوده مسوول است و بار حقوقی آن از نظر بینالمللی سنگینتر است و حتما نیاز به عذرخواهی است.
چه تفاوتی بین غرامت و خسارت در نظام حقوق بینالملل وجود دارد؟
شما به هر دلیلی عمدی یا غیرعمدی به کسی آسیبی وارد کنید مسوول جبران آن خسارت هستید. اما غرامت جنبه تنبیهی هم دارد یعنی چون شما یک عمل خلاف حقوق بینالملل انجام دادهاید مبلغی را پرداخت میکنید که در داخل آن به لحاظ حقوقی یک بار مجازاتی نهفته است و آن این نکته است که شما در برابر آن اقدام مسوول هستید و میپذیرید که باید در ازای آن، اقدامی تنبیهی علیه شما صورت گیرد. معمولا این عذرخواهی که بین کشورها انجام میشود بخشی از همان غرامت است، یعنی جبران خسارت معنوی آن آسیب است.
یعنی جبران خسارت از نوع معنوی هم داریم؟
بله، وقتی یکامر خلاف مقررات بینالمللی اتفاق میافتد این حاکمیت دولتهاست که صدمه میبیند و برای جبران آن صرفا پرداخت مبلغ خسارت کفایت نمیکند، چون در شرایطی که هیچ خسارت مادیای هم وارد نشده باشد ولی حاکمیت آن کشور از این عمل آسیب دیده و عذرخواهی به نوعی دلجویی است که به صورت کتبی یا شفاهی صورت میگیرد. مثلا پرچم آن کشور به احترام، نیمه برافراشته میشود یا رویههای مختلف دیگر که برای این موضوع وجود دارد.
مراحل حقوقی بررسی این اختلافات چگونه است و توسط چه نهادی بررسی میشود؟
براساس کنوانسیونهای ژنو و کنوانسیون وین در مورد حقوق دیپلماتیککنسولی 1960 تا1963 به دیوان بینالمللی لاهه میرود.
محاسبه خسارت مالی به چه صورت خواهد بود؟
اگر دودولت به توافق نرسند برای آن، کارشناس تعیین میشود.
در مورد حمله به سفارت لندن در تهران، انگلیس رقم یکمیلیون پوند را بهعنوان خسارت ادعا کرده بود، ولی در نهایت این قضیه مسکوت ماند، چرا انگلیسیها دیگر پیگیری نکردند؟
نظام حقوق بینالملل تابع اراده سیاسی است و اگر اراده سیاسی بخواهد موضوع را حل کند نظام حقوقی حرفی برای رسیدگی به آن ندارد. بحثهای حقوقی هیچوقت پیچیده نیستند و همیشه بحثهای سیاسی است که پیچیده است و اگر از این نظر شفاف شود و به نتیجه برسد، قالب حقوقی بهراحتی برای آن تعریفشدنی است. بحث حمله به سفارت انگلیس یکبحث سیاسی بین دوکشور است و آنها میتوانند راهکاری برای حل این موضوع تعریف کنند که مثلا ایران خسارت وارده را جبران کند و آن را رسما اعلام کند. از لحاظ سیاسی هم، زمانی که انگلیس اصراری به عذرخواهی نداشته باشد آن مساله منتفی است، هرچند در سوابق دیپلماتیکباقی میماند.
بنابراین کشورها بهطور معمول درپی گرفتن خسارت یا غرامت نیستند و محکومیت طرف مقابل در دادگاه برایشان کافی است.
در بیشتر مواقع بله، مثلا آمریکاییها در مورد گروگانگیری سال 1358 در تهران، شکایت کردند ولی کل موضوع را مطرح نکردند و فقط در حد محکومکردن ایران آن را ادامه دادند و خسارت نخواستند. آنها فقط میخواستند اثبات کنند که ایران رفتارش خلاف حقوق بینالملل بوده است.
هر چند ایران در دادگاه حاضر نشد که دیوان لاهه در مورد این رفتار اظهارتاسف کرد و موضوع یکطرفه پیش رفت، یا در سال59 به سفارت تهران در لندن حمله شد که دو کشور توافق کردند ساختمانهای سفارت را تعمیر کنند و مصالحه کردند و قضیه تمام شد.
نمونههایی در دنیا هم از این قبیل اتفاقات وجود دارد؛ مثلا یکی از جدیترینها، دعوای نیکاراگوئه است که به علت دخالت آمریکا در امور داخلیاش و کمک به انقلابیون «کنترا»، به دیوان بینالمللی لاهه شکایت کردند و آمریکا محکوم شد و جبران خسارت هم در مذاکرات بین دودولت حلوفصل شد.
دوران نوسان
پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357 رابطه تهران و لندن را دستخوش تغییرات و فرازوفرودهای اساسی کرد. اولین اتفاق در روابط دو کشور، چندروز بعد از تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان خط امام صورت گرفت که طی آن، عدهای به سفارت انگلیس حمله بردند که پس از چندساعت توسط پلیس از سفارت بیرون رانده شدند. بعد از این واقعه، انگلیس تصمیم به خروج کارمندان خود از تهران گرفت و سفارت سوئد را حافظ منافع خود در ایران اعلام کرد. اما ماجرای بعدی اینبار در سفارت ایران در لندن اتفاق افتاد. در اردیبهشت1359، ششنفر از اعضای یک گروه جداییطلب در خوزستان، با حمله به سفارت ایران و گروگانگرفتن دیپلماتها، کارکنان و مراجعان، بحرانی ششروزه را آغاز کردند که در نهایت با کشتهشدن پنج تروریست و شهادت دو دیپلمات ایرانی به پایان رسید.
در سال1360شهرداری تهران در اقدامی نمادین نام خیابان «چرچیل» در غرب سفارتخانه انگلیس را به «بابی ساندز» مبارز آزادیخواه ایرلندی که جان خود را از دست داده بود، تغییر داد؛ اقدامی که موجب اعتراض انگلیسیها شد.
روابط دو کشور در تمام دوران جنگ ایران و عراق با سردی ادامه یافت تا اینکه در آبان1367 «علیاکبر ولایتی» و «جفری هاو» وزرای خارجه وقت ایران و انگلیس، دیدار کردند. خروجی این دیدار، تصمیم برای ازسرگیری روابط بود. اما این رابطه چندان دوام نیاورد. زمستان همان سال در پی فتوای امامخمینی(ره) مبنی بر ارتداد «سلمان رشدی» نویسنده کتاب موهن «آیات شیطانی» روابط تهران و لندن بار دیگر قطع شد.
از سال1368 و با رویکارآمدن دولت هاشمیرفسنجانی، دولت انگلیس تصمیم به برقراری مجدد روابط با ایران گرفت. اما چندی بعد و بهخاطر حکم دادگاه میکونوس در آلمان، کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله دولت انگلیس، سفرای خود را از تهران فراخواندند.
خاتمی؛ دوران تنشزدایی
«محمد خاتمی» با پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری دوم خرداد1376، سیاست تنشزدایی را در روابط خارجی با کشورهای دیگر آغاز کرد که در امتداد آن، سفرای کشورهای عضو اتحادیه اروپا، به تهران بازگشتند. یکسال بعد، دیدار «رابین کوک» و «کمال خرازی»، وزرای خارجه وقت انگلیس و ایران در حاشیه مجمععمومی سازمانملل، باعث شد تا روابط سیاسی میان دو کشور، از سطح کاردار به سفیر ارتقا پیدا کند.
در اوایل سال1380 «کمال خرازی» در سفر به لندن با مقامات این کشور دیدار کرد. یک سال بعد «جک استراو» بهعنوان نخستین وزیرخارجه انگلیس پس از انقلاب اسلامی به تهران سفر کرد و آغازی شد بر سفرهای دیگر او برای بحث و گفتوگو درباره جنگ افغانستان و مذاکرات هستهای. این سفرهای متعدد برای او لقب «جک تهرانی» را به ارمغان آورد. سیاست تنشزدایی دولت خاتمی چنان جواب داده بود که حتی پذیرفتهنشدن «دیوید ردوی» بهعنوان سفیر انگلیس در تهران هم نتوانست فاصله تهران و لندن را زیاد کند و انگلیس در نهایت «ریچارد دالتون» را برای سفارت به تهران معرفی کرد تا روابط با تهران همچنان گرم بماند.
احمدینژاد؛ پایان دوران تنشزدایی
در سال1384 با تغییر دولت در ایران که با اختلافات ایران و غرب بر سر برنامه هستهای همزمان بود، روابط سیاسی دو کشور دچار تنش شد.
در دولت اول «محمود احمدینژاد»، ماجرای بازداشت 15ملوان انگلیسی که به اتهام «تجاوز به آبهای سرزمینی ایران» بازداشت شده بودند سایه سنگینی بر روابط دو کشور انداخت. لندن خواستار آزادی ملوانان بود ولی با بینتیجهماندن درخواستش ماجرا به شورای امنیت کشیده شد. دولت انگلیس در این اقدام موفق به اجماع بر سر صدور قطعنامه محکومیت ایران نشد و پس از آن «تونی بلر» در سخنانی مدعی شد: «چنانچه گفتوگوهای دو کشور برای بازگرداندن فوری ملوانان شکست بخورد، در آن صورت موضع انگلیس در قبال ایران بهگونهای فزاینده سختتر خواهد شد.» 12روز پس از بازداشت ملوانان، «احمدینژاد» در کنفرانسی، خبر آزادی ملوانان را اعلام کرد.
اما مهمترین چالش میان ایران و انگلیس در دولت دوم «احمدینژاد» صورت گرفت؛ حمله به ساختمان سفارت انگلیس در تهران. این ماجرا از داستان «باغ قلهک» شروع شد. باغی 20هکتاری در شمال شهر تهران که «ناصرالدین شاه» قاجار تملک آن را در اختیار دولت انگلیس قرار داد. در سال۱۳۸۵، نمایندگان مجلس شورای اسلامی مالکیت دولت انگلیس بر این باغ را «غصبی و فاقد اعتبار» خواندند و از دولت انگلیس خواستند آن را به دولت ایران برگرداند. اما دولت انگلیس همچنان از باغ قلهک بهعنوان اقامتگاه کارکنان سفارت و نیز دفتر شورای فرهنگی انگلیس استفاده کرد. در پاییز سال1390 شهرداری تهران بهدلیل قطع درختان این باغ انگلیسیها را یکمیلیاردو۶۰۰میلیونتومان جریمه کرد. یکهفته بعد از این اقدام، وزیر دارایی انگلیس نیز از تحریم جدیدی علیه ایران یعنی تحریم بانک مرکزی خبر داد. چالش جدیدی میان دوکشور آغاز شد؛ مجلس نهم در ششم آذرماه۱۳۹۰ طرح دو فوریتی کاهش روابط با انگلیس را تصویب کرد که طی آن دولت وقت ایران موظف شد ظرف دوهفته روابط دیپلماتیک خود را از سطح سفیر، به کاردار تنزل دهد. دوروز بعد گروهی مقابل سفارت انگلیس در تهران در اعتراض به سیاستهای انگلیس تجمع کردند. ابتدا تجمع آرام بود ولی کمکم جنبوجوش بین معترضان، منجر به بالارفتن از دیوار سفارت و حمله به آن شد. آنها وارد سفارت شده و به پیشروی خود ادامه دادند و به زیرزمین سفارت رسیدند. در ادامه حمله به سفارت پرچم انگلیس را پایین کشیدند و به ساختمان و اسناد و مدارک و تجهیزات آن خساراتی وارد کردند. همزمان نیز عدهای به باغ قلهک حمله کردند که بهگفته «فارس» شش تن از کارمندان انگلیسی باغ قلهک که در محاصره دانشجویان قرار گرفته بودند، توسط پلیس دیپلماتیک آزاد شدند. پس از چندساعت کشمکش در نهایت حملهکنندگان با دخالت پلیس از محوطه و ساختمانهای سفارت خارج شدند، اما در نخستین ساعات آغاز بحران، وزارت خارجه ایران با صدور بیانیهای از برخی رفتارهای غیرقابل قبول معدودی از معترضان که با وجود تلاش نیروی انتظامی و تقویت نیروهای حفاظتکننده از سفارت صورت پذیرفت، ابراز تاسف کرده و از مسوولان امر خواستند تا اقدامات و بررسیهای فوری و ضروری در این باره را به عمل آورند. اقدامات معترضان در خیابان فردوسی و منطقه قلهک عصبانیت دولت انگلیس را در پی داشت. آنها با اعلام تعطیلی سفارتشان در تهران، متقابلا دستور تعطیلی سفارت ایران در لندن را صادر کردند که بهتبع آن به دیپلماتهای ایرانی 48ساعت فرصت دادند تا خاک این کشور را ترک کنند.
با تعطیلی سفارتخانهها، سفارت سوئد در تهران و سفارت عمان در لندن بهعنوان حافظان منافع انگلیس و ایران معرفی شدند. چندی بعد مقامات لندن ضمن درخواست عذرخواهی دولت ایران، مدعی پرداخت مبلغ یکمیلیونپوند از ایران بهعنوان غرامت شدند. آنها دلیل این مبلغ هنگفت را تخریب، انهدام و ربودهشدن مواردی چون تابلوهای نقاشی ارزشمند، فرش، مبلمان، جواهرات، اشیای قیمتی، دستگاههای الکترونیک و چند خودروی اداری دانستند. در مردادماه سال1391 مقاممعظمرهبری در دیدار با فعالان دانشجویی به حادثه حمله به سفارت انگلیس اشاره کردند و گفتند: «در قضیه اخیر اشغال آن سفارت خبیث، احساسات جوانان درست بود، ولی رفتنشان درست نبود.»
روحانی؛ شروع دوباره
سردی روابط بین دو کشور تا پایان دولت «احمدینژاد» ادامه داشت که با انتخاب «حسن روحانی» در 24خرداد1392، «دیوید کامرون» نخستوزیر انگلیس انتخاب ملت ایران را به منتخب مردم تبریک گفت. این پیام را میتوان اولین قدم برای ازسرگیری روابط دوکشور دانست. در شهریور همان سال «محمدجواد ظریف» وزیرخارجه ایران و «ویلیام هیگ» وزیرخارجه وقت انگلیس در حاشیه مجمععمومی سازمانملل در نیویورک با هم دیدار کردند و در ادامه آن دیدار، 16مهر در گفتوگویی تلفنی توافق کردند تا رابطه دو کشور به سطح کاردار غیرمقیم ارتقا یابد. در همین راستا در 20آبان1392، وزارتخارجههای ایران و انگلیس، «محمدحسن حبیباللهزاده» و «آجی شارما» را بهعنوان کاردارهای غیرمقیم در لندن و تهران معرفی کردند. در ادامه گرمشدن روابط، اول اسفند1392 تهران و لندن رسما به وضعیت حفاظت منافع، پایان داده و اعلام کردند از این پس بهصورت مستقیم و از طریق کارداران غیرمقیم خود روابط دوجانبه را دنبال میکنند.
با طلوع آفتاب بهار سال1393 یخهای رابطه ایران و انگلیس بیش از سال قبل شروع به آبشدن کرد. «سایمون گس» مدیرکل سیاسی وزارتخارجه انگلیس و «جک استراو» نخستوزیر سابق انگلیس بهعنوان رییس گروه دوستی پارلمانی ایران-انگلیس در سفرهایی جداگانه به تهران آمدند. «مجید تختروانچی» معاون اروپا و آمریکای وزارت خارجه نیز در اردیبهشت سالجاری در مصاحبه با «گاردین» اعلام کرد: «ایران آماده است تا بهعنوان بخشی از یک توافق کلی برای بازگرداندن روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس، در مورد پرداخت غرامت به این کشور بهخاطر حمله به سفارت آن در تهران در سال2011 مذاکره کند، اما بهطور رسمی از انگلیس عذرخواهی نخواهد کرد.» و بالاخره در شهریور سالجاری دیدار تاریخی روسای دو دولت ایران و انگلیس بعد از 35سال در سازمانمللمتحد در نیویورک اتفاق افتاد؛ «حسن روحانی» و «دیوید کامرون» در سازمانمللمتحد دستهای هم را فشردند تا روابط دو کشور، وارد مرحله جدیدی شود. بهگفته «کامرون» با این دیدار «تکهای از تاریخ رقم خورد». اما شیرینی دیدار، ساعتی دوام نیاورد و نخستوزیر انگلیس در سخنرانیاش در مجمععمومی سازمانملل، ایران را متهم به حمایت از گروههای تروریستی کرد و مدعی شد: «ایران باید برنامه هستهای و رفتارش با مردم را تغییر دهد.»
این سخنرانی خشم تهران را در پی داشت و زمان بازگشایی سفارتخانه را مبهمتر از گذشته کرد. تا پیش از این، ایران بارها اعلام کرده بود که عجلهای برای بازگشایی سفارت و فرستادن سفیر ندارد؛ عدمعجلهای که میتوان انعکاس آن را در سخنان «وزیرخارجه انگلیس مشاهده کرد، جایی که او گفته بود: درباره موارد فنی همچون تجهیزات مورد نیاز سفارتخانه و بخشهای صدور روادید با طرف ایرانی رایزنی کردیم اما هنوز با مقامهای ایرانی به توافق نرسیدهایم.»
حالا با توجه به عدمتوافق هستهای در موعد مقرر و تمدید مذاکرات باید منتظر بود و دید چه زمانی اختلافات به حداقل میرسد و درهای سفارتها چه زمانی به روی مراجعهکنندگان باز میشود؛ به خصوص مراجعهکنندگان ایرانی که برای تهیه ویزا باید رهسپار «ترکیه» و «امارات متحده عربی» شوند.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
بررسی حقوقی پیامد حمله به سفارت انگلیس در گفتوگو با یوسف مولایی
اراده سیاسی؛ موثرتر از نظام حقوق بینالملل
هشتم آذر 1390 چالشی جدید میان ایران و انگلیس اتفاق افتاد: حمله به سفارت لندن در تهران؛ اتفاقی که باعث عصبانیت دولت انگلیس و در پی آن خروج دیپلماتهای لندن از تهران و اخراج دیپلماتهای ایرانی از آن کشور شد. آنها خواستار عذرخواهی ایران و پرداخت یکمیلیون پوند غرامت شدند. سهسال از این اتفاق میگذرد اما دیگر حرفی از غرامت و عذرخواهی در میان نیست. شهریورماه سالجاری پس از 35سال روسای دولت دوکشور در حاشیه نشست عمومی سازمانملل در نیویورک با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردند. به نظر میرسد با آبشدن یخ روابط ایران و انگلیس باید منتظر بازگشایی مجدد سفارتخانههای دو کشور بود. آنچه در ادامه میخوانید گفتوگوی «شرق» با «یوسف مولایی»، کارشناس حقوق بینالملل در این مورد است:
سال گذشته تختروانچی، معاون وزارت امورخارجه در مورد مساله حمله برخی خودسر به سفارت انگلیس گفته بود که ایران عذرخواهی نمیکند و تنها بحث خسارت مطرح است نه غرامت. آیا عذرخواهی جزیی از حکم غرامت است؟
این یعنی اینکه ما مسوولیت این اتفاق را نمیپذیریم، مثل همان کاری که وقتی آمریکاییها هواپیمای ایرباس ایران را در خلیجفارس سرنگون کردند؛ آنها گفتند که ما مسوولیت را نمیپذیریم ولی به خانوادههای زیاندیده و قربانیان دیه میدهیم، یعنی آمریکا نمیخواهد بپذیرد که مسوولیتی در این کار داشته و برای آن هم دلایلی دارد. مثلا میگویند کسانی که این کار را کردند خارج از اقتدار و عمل دولت بودند، بنابراین دولت نمیخواهد آثار عمل آنها را برعهده بگیرد، چون اگر بپذیرد که این عمل غیرقانونی بوده مسوول است و بار حقوقی آن از نظر بینالمللی سنگینتر است و حتما نیاز به عذرخواهی است.
چه تفاوتی بین غرامت و خسارت در نظام حقوق بینالملل وجود دارد؟
شما به هر دلیلی عمدی یا غیرعمدی به کسی آسیبی وارد کنید مسوول جبران آن خسارت هستید. اما غرامت جنبه تنبیهی هم دارد یعنی چون شما یک عمل خلاف حقوق بینالملل انجام دادهاید مبلغی را پرداخت میکنید که در داخل آن به لحاظ حقوقی یک بار مجازاتی نهفته است و آن این نکته است که شما در برابر آن اقدام مسوول هستید و میپذیرید که باید در ازای آن، اقدامی تنبیهی علیه شما صورت گیرد. معمولا این عذرخواهی که بین کشورها انجام میشود بخشی از همان غرامت است، یعنی جبران خسارت معنوی آن آسیب است.
یعنی جبران خسارت از نوع معنوی هم داریم؟
بله، وقتی یکامر خلاف مقررات بینالمللی اتفاق میافتد این حاکمیت دولتهاست که صدمه میبیند و برای جبران آن صرفا پرداخت مبلغ خسارت کفایت نمیکند، چون در شرایطی که هیچ خسارت مادیای هم وارد نشده باشد ولی حاکمیت آن کشور از این عمل آسیب دیده و عذرخواهی به نوعی دلجویی است که به صورت کتبی یا شفاهی صورت میگیرد. مثلا پرچم آن کشور به احترام، نیمه برافراشته میشود یا رویههای مختلف دیگر که برای این موضوع وجود دارد.
مراحل حقوقی بررسی این اختلافات چگونه است و توسط چه نهادی بررسی میشود؟
براساس کنوانسیونهای ژنو و کنوانسیون وین در مورد حقوق دیپلماتیککنسولی 1960 تا1963 به دیوان بینالمللی لاهه میرود.
محاسبه خسارت مالی به چه صورت خواهد بود؟
اگر دودولت به توافق نرسند برای آن، کارشناس تعیین میشود.
در مورد حمله به سفارت لندن در تهران، انگلیس رقم یکمیلیون پوند را بهعنوان خسارت ادعا کرده بود، ولی در نهایت این قضیه مسکوت ماند، چرا انگلیسیها دیگر پیگیری نکردند؟
نظام حقوق بینالملل تابع اراده سیاسی است و اگر اراده سیاسی بخواهد موضوع را حل کند نظام حقوقی حرفی برای رسیدگی به آن ندارد. بحثهای حقوقی هیچوقت پیچیده نیستند و همیشه بحثهای سیاسی است که پیچیده است و اگر از این نظر شفاف شود و به نتیجه برسد، قالب حقوقی بهراحتی برای آن تعریفشدنی است. بحث حمله به سفارت انگلیس یکبحث سیاسی بین دوکشور است و آنها میتوانند راهکاری برای حل این موضوع تعریف کنند که مثلا ایران خسارت وارده را جبران کند و آن را رسما اعلام کند. از لحاظ سیاسی هم، زمانی که انگلیس اصراری به عذرخواهی نداشته باشد آن مساله منتفی است، هرچند در سوابق دیپلماتیکباقی میماند.
بنابراین کشورها بهطور معمول درپی گرفتن خسارت یا غرامت نیستند و محکومیت طرف مقابل در دادگاه برایشان کافی است.
در بیشتر مواقع بله، مثلا آمریکاییها در مورد گروگانگیری سال 1358 در تهران، شکایت کردند ولی کل موضوع را مطرح نکردند و فقط در حد محکومکردن ایران آن را ادامه دادند و خسارت نخواستند. آنها فقط میخواستند اثبات کنند که ایران رفتارش خلاف حقوق بینالملل بوده است.
هر چند ایران در دادگاه حاضر نشد که دیوان لاهه در مورد این رفتار اظهارتاسف کرد و موضوع یکطرفه پیش رفت، یا در سال59 به سفارت تهران در لندن حمله شد که دو کشور توافق کردند ساختمانهای سفارت را تعمیر کنند و مصالحه کردند و قضیه تمام شد.
نمونههایی در دنیا هم از این قبیل اتفاقات وجود دارد؛ مثلا یکی از جدیترینها، دعوای نیکاراگوئه است که به علت دخالت آمریکا در امور داخلیاش و کمک به انقلابیون «کنترا»، به دیوان بینالمللی لاهه شکایت کردند و آمریکا محکوم شد و جبران خسارت هم در مذاکرات بین دودولت حلوفصل شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.