|

شهرام پازوکی:

عرفان؛ عبور از تفکر ابژه‌ساز

مساله غیر یا دیگری در تفکر غربی به‌صورتی که امروز مطرح‌ شده، از فلسفه مدرن آغاز شده است. توجه به این مفهوم در تاریخ فلسفه یونان، شرق دور، چین، هند، ژاپن و سنت عرفای اسلام به این صورت نبوده و طرح نشده است. در فلسفه مدرن این مفهوم از دکارت آغاز شد. در فلسفه دکارت انسان به‌عنوان سوژه و عالم به‌عنوان ابژه مطرح شد. اگر به تاریخ تفکر نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که مساله دیگری و غیر به صورت جدی در تفکر مدرن وجود دارد. در فلسفه دکارت بحث جدایی انسان از عالم به‌صورت وجودی طرح می‌شود. اساس فلسفه مدرن بر غیرسازی است. در تفکر اسلامی کلماتی معادل سوژه و ابژه وجود ندارد و کلمات عین و ذهن تفاوت مبنایی با سوژه و ابژه دارد: ابژه‌شدن عالم خارج، مساله غیر را برجسته کرده است. اگر مساله عالم خارج طرح نشده بود، مساله غیر هم مطرح نمی‌شد. بنابراین اساس فلسفه مدرن غیرسازی است. در فلسفه معاصر به این نوع ادراکات که به جای حضور موجودات به حصول‌شان نزد سوژه می‌اندیشند، تفکر ابژه‌نگر می‌گویند. یکی از مصادیق بارز تفکر ابژه‌ساز علم جدید است که مبتنی بر عدم و رفع مواجهه حضوری و مستقیم با پدیده‌هاست. علم برای اینکه پدیدارها را بشناسد آنها را ابژه خود می‌کند. در تفکر علمی که تفکر ابژه‌ساز است انسان، تاریخ، دین، خدا و... معروض این تفکر می‌شوند. حال سوال این است که آیا وقتی در عصر مدرن تفکر منحصر به علم جدید شده و به معرفت دیگر توجه نمی‌شود، آیا می‌تواند تفکر ابژه‌نساز هم وجود داشته باشد؟ به این سوال برخی از اهل نظر پاسخ مثبت داده‌اند. به‌طور مثال گابریل مارسل از دونوع تفکر و از تفاوت «سر» و «راز» سخن می‌گوید. مباحث مارتین بوبن در ذیل بحث «من و تو»، «من و او» در همین راستاست. اینگونه افراد به دنبال پاسخ‌هایی هستند که راه را برای عبور از تفکر ابژه‌ساز هموار کنند. در آثار متقدم هایدگر نیز با طرح در عالم‌بودن انسان عالم غیری وجود ندارد و در واقع انسان در میان دیگران ساخته می‌شود. انسان در عالم است و نه در مقابل آن. تفکر شاعرانه هایدگر هم در همین راستاست.
در عرفان معرفت شهودی مطرح می‌شود. من مساوی با اوست. مراد عارفان از من این من محدود نیست. کسی که مثل منصور حلاج خود تبدیل به حق می‌شود. عارفان به جای قانون شارع از رابطه عاشقانه میان خدا و انسان می‌گویند و این رابطه را بالاترین نوع رابطه می‌دانند که در آن انگیزه نه بهشت و جهنم که عشق الهی است. دونوع تفکر در فلسفه برای عبور از تفکر ابژه‌نگر وجود دارد: نخستین تفکر، «تفکر هنری» است که در واقع تفکر حضوری نیز از آن یاد می‌شود. تفکر دوم تفکر عرفانی است؛ تفکری که مذهبی و دینی نیست، بلکه بحث جدی‌اش عبور از تفکر ابژه‌سازی است که به صورت قهار همه فضای فلسفه را تسخیر کرده است. حال در اینجا این سوال مطرح می‌شود که «غیر» در عرفان اسلامی چگونه معنا می‌شود؟ برای تشریح این مساله باید توحید را تبیین کرد. توحید در لغت به این معناست که دوچیز یک‌چیز می‌شوند و دیگر، غیری باقی نمی‌ماند. در تفکر عرفانی فقط او حضور دارد و همه‌چیز جلوه‌ای از او است. عارفان مسلمان توحید حقیقی را توحید وجودی می‌دانند. توحید وجودی نیز به غیر از توحید الوهی است. کمال توحید وجودی رسیدن به بهشت حقیقی است. بهترین محمل فهمیدن غیریت رابطه عاشقانه است که در آن غیریت کاملا نفی می‌شود.
درباره نسبت خدا و انسان در معارف اسلامی چندین‌نگاه وجود دارد: در نگاه نخست خدا شارع است و امکان وضع قوانین برای بشر را دارد. نگاه دوم از سوی متکلمان و فیلسوفان است. در این نگاه خداوند نسبت وجودی با انسان دارد. مولانا در مثنوی معنوی بارها با کلمات تندی به این نگاه متکلمان حمله کرده است و می‌گوید خویش را تاویل کن نه ذکر را. در نگاه سوم نیز که از منظر عرفان به آن نگریسته می‌شود، گفته شده از آنجا که خدا از روح خودش در انسان دمیده او حقیقت الهی را دارد و معرفت نفس عین معرفت حق است. بحث معرفت نفس در کلام و فلسفه با عرفان متفاوت است چرا که در فلسفه و کلام، معرفت نفس و خودشناسی مقدمه‌ای بر خداشناسی است در حالی که در عرفان خودشناسی، عین خداشناسی است. نکته دیگر این است که غیریت خدا و عالم در عرفان نفی می‌شود، چون هرچه هست تجلی وجود حق است. دومین مساله‌ای که در عرفان بحث می‌شود، غیریت از جنبه انسان و عالم است. در علم مطالعه ادیان نظریه «نگرش جهان انسانی» وجود دارد که می‌گوید جهان همان انسان و انسان همان جهان است. در عرفان اسلامی این موضوع اساس قرار گرفته و دواصطلاح عالم کبیر و عالم صغیر برخاسته از این نگرش است.
موضوع آخر غیریت انسان با انسان است. جامعه مدرن اجتماع سوژه‌هاست. به لحاظ متافیزیکی غیریت انسان با انسان در عرفان منتفی است چون دیگری منم و من دیگری هستم. اکنون این سوال مطرح می‌شود که مساله خیر و شر چه می‌شود؟ مساله مدارا در عرفان اسلامی حاصل بینش است نه یک استراتژی و این موضوع را در تفکر عرفانی همه ادیان می‌توان دید و مفصل‌ترین آن در عرفان اسلامی ظهور پیدا کرده است. در عرفان اسلامی خودشناسی، خداشناسی و وجود‌شناسی یکی است و تفرقه میان سوژه، ابژه و غیرسازی مرتفع می‌شود. در معرفت‌شناسی عرفانی هم مساله غیریت نفی می‌شود و آنها از حضوری‌بودن علم حرف می‌زنند. مبنای عرفان نفی غیریت است. در معرفت‌شناسی مساله غیریت با عنوان حضوری‌بودن علم مطرح می‌شود. در نظر داشته باشید که بعد از سهروردی علم به‌صورت حضوری و حصولی مطرح شد و ملاصدرا می‌گوید علم حقیقی مشاهده حضوری است.
مساله غیر یا دیگری در تفکر غربی به‌صورتی که امروز مطرح‌ شده، از فلسفه مدرن آغاز شده است. توجه به این مفهوم در تاریخ فلسفه یونان، شرق دور، چین، هند، ژاپن و سنت عرفای اسلام به این صورت نبوده و طرح نشده است. در فلسفه مدرن این مفهوم از دکارت آغاز شد. در فلسفه دکارت انسان به‌عنوان سوژه و عالم به‌عنوان ابژه مطرح شد. اگر به تاریخ تفکر نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که مساله دیگری و غیر به صورت جدی در تفکر مدرن وجود دارد. در فلسفه دکارت بحث جدایی انسان از عالم به‌صورت وجودی طرح می‌شود. اساس فلسفه مدرن بر غیرسازی است. در تفکر اسلامی کلماتی معادل سوژه و ابژه وجود ندارد و کلمات عین و ذهن تفاوت مبنایی با سوژه و ابژه دارد: ابژه‌شدن عالم خارج، مساله غیر را برجسته کرده است. اگر مساله عالم خارج طرح نشده بود، مساله غیر هم مطرح نمی‌شد. بنابراین اساس فلسفه مدرن غیرسازی است. در فلسفه معاصر به این نوع ادراکات که به جای حضور موجودات به حصول‌شان نزد سوژه می‌اندیشند، تفکر ابژه‌نگر می‌گویند. یکی از مصادیق بارز تفکر ابژه‌ساز علم جدید است که مبتنی بر عدم و رفع مواجهه حضوری و مستقیم با پدیده‌هاست. علم برای اینکه پدیدارها را بشناسد آنها را ابژه خود می‌کند. در تفکر علمی که تفکر ابژه‌ساز است انسان، تاریخ، دین، خدا و... معروض این تفکر می‌شوند. حال سوال این است که آیا وقتی در عصر مدرن تفکر منحصر به علم جدید شده و به معرفت دیگر توجه نمی‌شود، آیا می‌تواند تفکر ابژه‌نساز هم وجود داشته باشد؟ به این سوال برخی از اهل نظر پاسخ مثبت داده‌اند. به‌طور مثال گابریل مارسل از دونوع تفکر و از تفاوت «سر» و «راز» سخن می‌گوید. مباحث مارتین بوبن در ذیل بحث «من و تو»، «من و او» در همین راستاست. اینگونه افراد به دنبال پاسخ‌هایی هستند که راه را برای عبور از تفکر ابژه‌ساز هموار کنند. در آثار متقدم هایدگر نیز با طرح در عالم‌بودن انسان عالم غیری وجود ندارد و در واقع انسان در میان دیگران ساخته می‌شود. انسان در عالم است و نه در مقابل آن. تفکر شاعرانه هایدگر هم در همین راستاست.
در عرفان معرفت شهودی مطرح می‌شود. من مساوی با اوست. مراد عارفان از من این من محدود نیست. کسی که مثل منصور حلاج خود تبدیل به حق می‌شود. عارفان به جای قانون شارع از رابطه عاشقانه میان خدا و انسان می‌گویند و این رابطه را بالاترین نوع رابطه می‌دانند که در آن انگیزه نه بهشت و جهنم که عشق الهی است. دونوع تفکر در فلسفه برای عبور از تفکر ابژه‌نگر وجود دارد: نخستین تفکر، «تفکر هنری» است که در واقع تفکر حضوری نیز از آن یاد می‌شود. تفکر دوم تفکر عرفانی است؛ تفکری که مذهبی و دینی نیست، بلکه بحث جدی‌اش عبور از تفکر ابژه‌سازی است که به صورت قهار همه فضای فلسفه را تسخیر کرده است. حال در اینجا این سوال مطرح می‌شود که «غیر» در عرفان اسلامی چگونه معنا می‌شود؟ برای تشریح این مساله باید توحید را تبیین کرد. توحید در لغت به این معناست که دوچیز یک‌چیز می‌شوند و دیگر، غیری باقی نمی‌ماند. در تفکر عرفانی فقط او حضور دارد و همه‌چیز جلوه‌ای از او است. عارفان مسلمان توحید حقیقی را توحید وجودی می‌دانند. توحید وجودی نیز به غیر از توحید الوهی است. کمال توحید وجودی رسیدن به بهشت حقیقی است. بهترین محمل فهمیدن غیریت رابطه عاشقانه است که در آن غیریت کاملا نفی می‌شود.
درباره نسبت خدا و انسان در معارف اسلامی چندین‌نگاه وجود دارد: در نگاه نخست خدا شارع است و امکان وضع قوانین برای بشر را دارد. نگاه دوم از سوی متکلمان و فیلسوفان است. در این نگاه خداوند نسبت وجودی با انسان دارد. مولانا در مثنوی معنوی بارها با کلمات تندی به این نگاه متکلمان حمله کرده است و می‌گوید خویش را تاویل کن نه ذکر را. در نگاه سوم نیز که از منظر عرفان به آن نگریسته می‌شود، گفته شده از آنجا که خدا از روح خودش در انسان دمیده او حقیقت الهی را دارد و معرفت نفس عین معرفت حق است. بحث معرفت نفس در کلام و فلسفه با عرفان متفاوت است چرا که در فلسفه و کلام، معرفت نفس و خودشناسی مقدمه‌ای بر خداشناسی است در حالی که در عرفان خودشناسی، عین خداشناسی است. نکته دیگر این است که غیریت خدا و عالم در عرفان نفی می‌شود، چون هرچه هست تجلی وجود حق است. دومین مساله‌ای که در عرفان بحث می‌شود، غیریت از جنبه انسان و عالم است. در علم مطالعه ادیان نظریه «نگرش جهان انسانی» وجود دارد که می‌گوید جهان همان انسان و انسان همان جهان است. در عرفان اسلامی این موضوع اساس قرار گرفته و دواصطلاح عالم کبیر و عالم صغیر برخاسته از این نگرش است.
موضوع آخر غیریت انسان با انسان است. جامعه مدرن اجتماع سوژه‌هاست. به لحاظ متافیزیکی غیریت انسان با انسان در عرفان منتفی است چون دیگری منم و من دیگری هستم. اکنون این سوال مطرح می‌شود که مساله خیر و شر چه می‌شود؟ مساله مدارا در عرفان اسلامی حاصل بینش است نه یک استراتژی و این موضوع را در تفکر عرفانی همه ادیان می‌توان دید و مفصل‌ترین آن در عرفان اسلامی ظهور پیدا کرده است. در عرفان اسلامی خودشناسی، خداشناسی و وجود‌شناسی یکی است و تفرقه میان سوژه، ابژه و غیرسازی مرتفع می‌شود. در معرفت‌شناسی عرفانی هم مساله غیریت نفی می‌شود و آنها از حضوری‌بودن علم حرف می‌زنند. مبنای عرفان نفی غیریت است. در معرفت‌شناسی مساله غیریت با عنوان حضوری‌بودن علم مطرح می‌شود. در نظر داشته باشید که بعد از سهروردی علم به‌صورت حضوری و حصولی مطرح شد و ملاصدرا می‌گوید علم حقیقی مشاهده حضوری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.