|

خودکشی از منظر آسیب‌شناسی اجتماعی - روانی رسانه

از خطر بالقوه فرصتی مناسب بسازیم

در ماه آگوست سال ۱۹۶۲ «مریلین مونرو» هنرپیشه مشهور هالیوود در یک اقدام ناگهانی به زندگی خود پایان داد و تمام دنیا را در شوکی عظیم فروبرد. طی روزها و حتی هفته‌ها و ماه‌های پس از آن پوشش خبری و رسانه‌ای این ماجرا همانطور که انتظار می‌رفت بسیار وسیع و گسترده بود. اما در این بین اتفاق مهمی در حال رخ‌دادن بود که اصلا انتظار نمی‌رفت و کسی حتی خیالش را هم نمی‌کرد: در‌نتیجه همین پوشش وسیع و گسترده خبری و رسانه‌ای میزان وقوع خودکشی در ماه‌های بعد از این ماجرا در آمریکا نسبت به ماه‌های مشابه در سال قبل ۱۲درصد افزایش یافت؛ رقمی چشمگیر. این مساله بر اساس نتایج حاصل از مطالعه‌ای دقیق مشخص شد و البته که چنین اتفاق و رقم قابل‌ملاحظه‌ای چیزی بود ورای فکر و تصور و انتظار همگان. مطالعات بعدی که در ‌این‌باره صورت گرفت به شکل روشن و انکارناپذیری نشان داد که در حقیقت در بین انواع اختلالات روانی، خودکشی دارای «خاصیتی همه‌گیر و سرایت‌پذیر» بوده و این نوع خاص واگیردار‌بودن روانی نه یک‌مساله نظری که مساله‌ای واقعی‌ است. معلوم شد که پوشش عمومی و رسانه‌ای یک خودکشی می‌تواند متعاقبا با افزایش میزان خودکشی در سایرین در ارتباط باشد و این به‌ویژه در بین جوانان به‌مراتب بیشتر هم‌ هست. برخی حتی عنوان کرده‌اند که پنج‌درصد از خودکشی‌هایی که در بین جوانان اتفاق می‌افتد در نتیجه همین سرایت‌پذیری است. پروفسور «مادلین گود» استاد روانپزشکی دانشگاه کلمبیا در این‌باره می‌گوید: «مساله سرایت‌پذیر‌بودن خودکشی مساله‌ای واقعی است و من همیشه نگران آن بوده‌ام، به‌ویژه زمانی که یک‌فرد مشهور دست به‌این کار می‌زند.» او سال‌هاست که در این‌زمینه پژوهش‌های وسیع و گسترده‌ای را انجام ‌داده ‌است.
تحقیقات همینطور نشان داده که خودکشی افراد مشهور خطر سرایت‌پذیری‌عمومی آن را به‌مراتب بیشتر هم می‌کند. از همین رو است که ضوابط مشخصی برای ارایه اینگونه خبرها در اکثر رسانه‌های غرب وجود دارد که هدف اصلی‌اش هم آن است که از تاکید بیش‌از‌اندازه بر این عمل، شکوهمند‌جلوه‌داده‌شدن احتمالی آن (مستقیم یا غیرمستقیم) یا صحبت از آن به‌گونه‌ای که این راه‌حلی ساده و اجتناب‌ناپذیر برای افراد در خطر است، جلوگیری بشود.
رسالت رسانه بر همگان روشن است، ارایه خبر و آگاه‌کردن جامعه از رویدادها و مسایل مختلف با دقت و سرعت و صحت لازم. روشن است که در حال حاضر و در عصر اینترنت کمتر خبری را می‌توان در این دهکده کوچک جهانی مسکوت گذاشت، آن‌هم خبر درگذشت فردی که میلیون‌ها‌نفر در سراسر دنیا وی را می‌شناسند و طرفدارش هستند و... . اما با توجه به آنچه گفته شد و در بطن ارایه این نوع اخبار، لازم است تا دقت و ملاحظاتی خاص مورد‌توجه اصحاب رسانه واقع شود. یکی از مهم‌ترین این مسایل که در نتیجه انجام بررسی‌های مختلف و توسط متخصصان امر عنوان‌ شده این است که در کنار پوشش اینگونه خبرها حتما لازم است تا در زمینه راه‌ها و روش‌هایی برای پیشگیری از خودکشی هم مطالبی ذکر شود و اطلاعات لازم را در این زمینه به مخاطبان ارایه کنند. همینطور از بیان (مستقیم یا غیرمستقیم) اینکه خودکشی تنها راه نجات و رهایی فرد از مسایل و مشکلاتش بوده جدا اجتناب ورزند. به‌علاوه در مورد انواع درمان‌ها و راه‌های کمک به افراد در خطر و خدماتی که احیانا در این زمینه وجود دارد صحبت کنند و درنهایت هم به‌عنوان بخشی مهم و اساسی از پوشش خبری‌شان از درد‌ورنجی که بر خانواده، نزدیکان و دوستان آن فرد در نتیجه خودکشی او تحمیل شده به‌صورت عمومی صحبت کرده و گزارش تهیه کنند. توجه به ‌این نکات می‌تواند احتمال اینکه بسیاری از افراد در خطری که ممکن است در نتیجه پوشش خبری و رسانه‌ای خودکشی یک فرد مشهور (و البته خطر سرایت‌پذیری بیشتر آن) به سمت خودکشی سوق پیدا کنند را واقعا و عملا از بین برده یا کمتر کند. در سال ۱۹۹۴ وقتی «کرت کوبین» خواننده مشهور و بسیار پرطرفدار گروه نیروانا در سیاتل آمریکا دست به خودکشی زد، پوشش خبری مرگش به‌خصوص در رسانه‌های محلی در آن منطقه به‌گونه‌ای صورت گرفت که نکات مطرح‌شده در این زمینه را در‌بر‌می‌گرفت. به‌عبارت دیگر تلاش شد تا در این خبررسانی پیام‌ها و اطلاعات زیادی در زمینه پیشگیری از خودکشی، درمان اختلالات روانی، راه‌های کمک و خدمات‌رسانی به افراد در خطر را به مخاطبان ارایه کنند و از درد‌و‌رنجی که خانواده و دوستانش دچارش شده بودند گزارش‌های مفصلی تهیه و ارایه کردند. نتیجه این بود که بر اساس یک پژوهش جالب که در دانشگاه واشنگتن صورت‌ گرفت، مشخص شد میزان تماس‌های تلفنی با سرویس اورژانس خودکشی (که به‌منظور پیشگیری از آن و کمک به افراد در خطر تدارک دیده شده است) در منطقه سیاتل بسیار افزایش یافته و میزان خودکشی نیز در آنجا به میزان قابل‌ملاحظه‌ای کاهش پیدا کرده بود؛ به بیان واضح‌تر اتخاذ یک رویکرد درست در قبال این مساله از جانب رسانه‌های جمعی باعث شد تا از یک خطر بالقوه یک فرصت مناسب برای کمک به بسیاری از افراد در خطر ساخته و حاصل شود.
نکته اصلی همین‌جاست، اینکه خودکشی تفاوتی عمده و اساسی با سایر اشکال مردن دارد. به این معنا که وقتی صحبت از مرگ بر اثر سرطان یا بیماری قلبی یا... می‌کنیم نگران این نیستیم که در حال دادن پیامی اشتباه به جامعه (یا اقلا گروهی از افراد در خطر جامعه) هستیم اما در مورد خودکشی باید نگران این موضوع بود چرا که این مساله‌ای واقعی است و عدم توجه به آن عواقب گسترده و ناگواری (ولو ناپیدا) را به‌همراه خواهد داشت. به باور من با وجود آنکه تا حدود زیادی اصول و ضوابط کلی مربوط به چگونگی پوشش اینگونه اخبار در برخی از رسانه‌های معتبر فارسی‌زبان که خبر خودکشی «رابین ویلیامز» (یا سایر افراد مشهور) را پوشش می‌داده‌اند، رعایت شد اما بسیاری جنبه‌های دیگر در این‌باره که پیشتر بیان شد تا حد زیادی (و البته ناخواسته) مورد غفلت قرار گرفته و در نتیجه اثرات قدرتمند مثبت یا منفی حاصل از پوشش چنین اخباری نیز مورد توجه چندانی واقع نشده است. این در ‌حالی‌‌است که به گفته مسوولان هنوز موضوع خودکشی یا حتی سلامت روان در اولویت کار برنامه‌ریزان و سیاستگذاران حوزه سلامت کشور قرار نگرفته که این به‌نوبه خود چه‌بسا رسالت رسانه‌های جمعی را در این زمینه سنگین‌تر هم می‌کند. یک رویکرد درست در این زمینه و در این خلا موجود، چه‌بسا ناجی جان بسیاری از افراد باشد.
از سوی دیگر توجه به آمار رسمی شیوع اختلالات روانی در ایران و افزایش میزان وقوع خودکشی در ظرف سال‌های اخیر و مروری بر سایر اخبار رسانه‌ها و پوشش خبرهای مشابه توسط آنها (به‌خصوص داخل کشور) باعث می‌شود تا با نگاهی دقیق‌تر اهمیت توجه به این مساله و مسایلی از این دست را بیشتر دریابیم و درنهایت بتوانیم در مسیری درست‌تر گام برداریم.
در ماه آگوست سال ۱۹۶۲ «مریلین مونرو» هنرپیشه مشهور هالیوود در یک اقدام ناگهانی به زندگی خود پایان داد و تمام دنیا را در شوکی عظیم فروبرد. طی روزها و حتی هفته‌ها و ماه‌های پس از آن پوشش خبری و رسانه‌ای این ماجرا همانطور که انتظار می‌رفت بسیار وسیع و گسترده بود. اما در این بین اتفاق مهمی در حال رخ‌دادن بود که اصلا انتظار نمی‌رفت و کسی حتی خیالش را هم نمی‌کرد: در‌نتیجه همین پوشش وسیع و گسترده خبری و رسانه‌ای میزان وقوع خودکشی در ماه‌های بعد از این ماجرا در آمریکا نسبت به ماه‌های مشابه در سال قبل ۱۲درصد افزایش یافت؛ رقمی چشمگیر. این مساله بر اساس نتایج حاصل از مطالعه‌ای دقیق مشخص شد و البته که چنین اتفاق و رقم قابل‌ملاحظه‌ای چیزی بود ورای فکر و تصور و انتظار همگان. مطالعات بعدی که در ‌این‌باره صورت گرفت به شکل روشن و انکارناپذیری نشان داد که در حقیقت در بین انواع اختلالات روانی، خودکشی دارای «خاصیتی همه‌گیر و سرایت‌پذیر» بوده و این نوع خاص واگیردار‌بودن روانی نه یک‌مساله نظری که مساله‌ای واقعی‌ است. معلوم شد که پوشش عمومی و رسانه‌ای یک خودکشی می‌تواند متعاقبا با افزایش میزان خودکشی در سایرین در ارتباط باشد و این به‌ویژه در بین جوانان به‌مراتب بیشتر هم‌ هست. برخی حتی عنوان کرده‌اند که پنج‌درصد از خودکشی‌هایی که در بین جوانان اتفاق می‌افتد در نتیجه همین سرایت‌پذیری است. پروفسور «مادلین گود» استاد روانپزشکی دانشگاه کلمبیا در این‌باره می‌گوید: «مساله سرایت‌پذیر‌بودن خودکشی مساله‌ای واقعی است و من همیشه نگران آن بوده‌ام، به‌ویژه زمانی که یک‌فرد مشهور دست به‌این کار می‌زند.» او سال‌هاست که در این‌زمینه پژوهش‌های وسیع و گسترده‌ای را انجام ‌داده ‌است.
تحقیقات همینطور نشان داده که خودکشی افراد مشهور خطر سرایت‌پذیری‌عمومی آن را به‌مراتب بیشتر هم می‌کند. از همین رو است که ضوابط مشخصی برای ارایه اینگونه خبرها در اکثر رسانه‌های غرب وجود دارد که هدف اصلی‌اش هم آن است که از تاکید بیش‌از‌اندازه بر این عمل، شکوهمند‌جلوه‌داده‌شدن احتمالی آن (مستقیم یا غیرمستقیم) یا صحبت از آن به‌گونه‌ای که این راه‌حلی ساده و اجتناب‌ناپذیر برای افراد در خطر است، جلوگیری بشود.
رسالت رسانه بر همگان روشن است، ارایه خبر و آگاه‌کردن جامعه از رویدادها و مسایل مختلف با دقت و سرعت و صحت لازم. روشن است که در حال حاضر و در عصر اینترنت کمتر خبری را می‌توان در این دهکده کوچک جهانی مسکوت گذاشت، آن‌هم خبر درگذشت فردی که میلیون‌ها‌نفر در سراسر دنیا وی را می‌شناسند و طرفدارش هستند و... . اما با توجه به آنچه گفته شد و در بطن ارایه این نوع اخبار، لازم است تا دقت و ملاحظاتی خاص مورد‌توجه اصحاب رسانه واقع شود. یکی از مهم‌ترین این مسایل که در نتیجه انجام بررسی‌های مختلف و توسط متخصصان امر عنوان‌ شده این است که در کنار پوشش اینگونه خبرها حتما لازم است تا در زمینه راه‌ها و روش‌هایی برای پیشگیری از خودکشی هم مطالبی ذکر شود و اطلاعات لازم را در این زمینه به مخاطبان ارایه کنند. همینطور از بیان (مستقیم یا غیرمستقیم) اینکه خودکشی تنها راه نجات و رهایی فرد از مسایل و مشکلاتش بوده جدا اجتناب ورزند. به‌علاوه در مورد انواع درمان‌ها و راه‌های کمک به افراد در خطر و خدماتی که احیانا در این زمینه وجود دارد صحبت کنند و درنهایت هم به‌عنوان بخشی مهم و اساسی از پوشش خبری‌شان از درد‌ورنجی که بر خانواده، نزدیکان و دوستان آن فرد در نتیجه خودکشی او تحمیل شده به‌صورت عمومی صحبت کرده و گزارش تهیه کنند. توجه به ‌این نکات می‌تواند احتمال اینکه بسیاری از افراد در خطری که ممکن است در نتیجه پوشش خبری و رسانه‌ای خودکشی یک فرد مشهور (و البته خطر سرایت‌پذیری بیشتر آن) به سمت خودکشی سوق پیدا کنند را واقعا و عملا از بین برده یا کمتر کند. در سال ۱۹۹۴ وقتی «کرت کوبین» خواننده مشهور و بسیار پرطرفدار گروه نیروانا در سیاتل آمریکا دست به خودکشی زد، پوشش خبری مرگش به‌خصوص در رسانه‌های محلی در آن منطقه به‌گونه‌ای صورت گرفت که نکات مطرح‌شده در این زمینه را در‌بر‌می‌گرفت. به‌عبارت دیگر تلاش شد تا در این خبررسانی پیام‌ها و اطلاعات زیادی در زمینه پیشگیری از خودکشی، درمان اختلالات روانی، راه‌های کمک و خدمات‌رسانی به افراد در خطر را به مخاطبان ارایه کنند و از درد‌و‌رنجی که خانواده و دوستانش دچارش شده بودند گزارش‌های مفصلی تهیه و ارایه کردند. نتیجه این بود که بر اساس یک پژوهش جالب که در دانشگاه واشنگتن صورت‌ گرفت، مشخص شد میزان تماس‌های تلفنی با سرویس اورژانس خودکشی (که به‌منظور پیشگیری از آن و کمک به افراد در خطر تدارک دیده شده است) در منطقه سیاتل بسیار افزایش یافته و میزان خودکشی نیز در آنجا به میزان قابل‌ملاحظه‌ای کاهش پیدا کرده بود؛ به بیان واضح‌تر اتخاذ یک رویکرد درست در قبال این مساله از جانب رسانه‌های جمعی باعث شد تا از یک خطر بالقوه یک فرصت مناسب برای کمک به بسیاری از افراد در خطر ساخته و حاصل شود.
نکته اصلی همین‌جاست، اینکه خودکشی تفاوتی عمده و اساسی با سایر اشکال مردن دارد. به این معنا که وقتی صحبت از مرگ بر اثر سرطان یا بیماری قلبی یا... می‌کنیم نگران این نیستیم که در حال دادن پیامی اشتباه به جامعه (یا اقلا گروهی از افراد در خطر جامعه) هستیم اما در مورد خودکشی باید نگران این موضوع بود چرا که این مساله‌ای واقعی است و عدم توجه به آن عواقب گسترده و ناگواری (ولو ناپیدا) را به‌همراه خواهد داشت. به باور من با وجود آنکه تا حدود زیادی اصول و ضوابط کلی مربوط به چگونگی پوشش اینگونه اخبار در برخی از رسانه‌های معتبر فارسی‌زبان که خبر خودکشی «رابین ویلیامز» (یا سایر افراد مشهور) را پوشش می‌داده‌اند، رعایت شد اما بسیاری جنبه‌های دیگر در این‌باره که پیشتر بیان شد تا حد زیادی (و البته ناخواسته) مورد غفلت قرار گرفته و در نتیجه اثرات قدرتمند مثبت یا منفی حاصل از پوشش چنین اخباری نیز مورد توجه چندانی واقع نشده است. این در ‌حالی‌‌است که به گفته مسوولان هنوز موضوع خودکشی یا حتی سلامت روان در اولویت کار برنامه‌ریزان و سیاستگذاران حوزه سلامت کشور قرار نگرفته که این به‌نوبه خود چه‌بسا رسالت رسانه‌های جمعی را در این زمینه سنگین‌تر هم می‌کند. یک رویکرد درست در این زمینه و در این خلا موجود، چه‌بسا ناجی جان بسیاری از افراد باشد.
از سوی دیگر توجه به آمار رسمی شیوع اختلالات روانی در ایران و افزایش میزان وقوع خودکشی در ظرف سال‌های اخیر و مروری بر سایر اخبار رسانه‌ها و پوشش خبرهای مشابه توسط آنها (به‌خصوص داخل کشور) باعث می‌شود تا با نگاهی دقیق‌تر اهمیت توجه به این مساله و مسایلی از این دست را بیشتر دریابیم و درنهایت بتوانیم در مسیری درست‌تر گام برداریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.