|

تنها غریب‌خوانی تهران در اربعین

احمد مسجدجامعی

نفر بعدی حسین خسروی نام داشت که به قول خسروشمر دوطفلان‌خوان گروه بود. او گفت که من بخشی از گوشه‌خوانی را که در صحنه مربوط به دوطفلان است، اجرا می‌کنم.
در شهر کوفه، بی‌غمگساریم / غریب و خواریم، بابا نداریم
نه آشنایی در این ولایت / با او بگوییم از غم حکایت
نفر بعدی مرتضی عبدالملکی بود که نقش منقذ را در صحنه روز عاشورا برعهده داشت. او کسی است که در روز عاشورا فرق مبارک حضرت‌علی‌اکبر(ع) را می‌شکافد. وی که دانشجوی معماری هم بود، اشعار مربوط به پیش از ضربت‌زدن منقذ به فرق علی‌اکبر(ع) را خواند.
خسروشمر نفر بعدی را سیدحسین حسینی معرفی کرد که نقش «شمرعباس» را بازی می‌کرد. از او پرسیدم شمرعباس چه نقشی در تعزیه است؟ توضیح داد که افراد مختلف نقش شمر را در صحنه‌های متفاوتی بازی می‌کنند و هرکدام عنوانی برای خود دارند. برای مثال شمری که جلو نقش حضرت‌ابوالفضل(ع) بازی می‌کند، شمرعباس و شمر مقابل نقش حضرت‌علی‌اکبر، شمرعلی‌اکبر است. شمر حاضر در روز عاشورا، شمرعاشورا و شمر حاضر در بازار شام، شمر بازار شام نام دارد.
آخرین‌نفری که به ما معرفی شد، سیدمحمد اطهری بود. خسروشمر او را آقاسید صدا می‌زد. او علاوه‌بر نقش‌هایی که داشت، مدیر روابط‌عمومی حسینیه نیز بود و بچه فعالی به‌نظر می‌رسید. آنطور که گفته شد او در صحنه‌های مختلف نقش‌های مختلفی را عهده‌دار بود. نقش اصلی او در بیشتر صحنه‌ها عمربن‌سعد بود. نقش عبیدالله را نیز در چندجا عهده‌دار است. همچنین نقش حرمله را در روز عاشورا نیز بازی می‌کند. او خواند:
شمر ملاف آنقدر به خویش به دوران / پندی اگر گویمت شنو ز دل و جان
شمر! زاده زهرا مگر امام به‌حق نیست / از چه به رویش کشی تو خنجر بران
فکر کنی می‌کشی حسین‌علی را / بر تو دهد او حکومت ری و جرجان.
نه آقا، نه...
بعد از حسین گندمی ز ری تو نیابی / بلکه بسوزد تنت به آتش نیران، به آتش نیران
نکته قابل‌توجهی که در این شعر بود، خطاب‌قراردادن شمر توسط ابن‌سعد است، زیرا خود ابن‌سعد نیز به‌ طمع همان گندم ری در این کارزار حضور داشت. از خسروشمر پرسیدم که سراینده این اشعار، شاعر خاصی است؟ که در جواب گفت این شعرها را خودم از نسخ مختلف موجود انتخاب و روی آن کار می‌کنم. همان‌طور که گفته شد از گذشته انتخاب شعر و اینکه اشعار در چه دستگاهی خوانده شوند، از کارهای معین‌البکاء بوده که آقای فرخ‌رو به‌نحواحسن آن را انجام می‌دهد. هرکدام از بچه‌هایی که در بالا نامشان ذکر شد، شعر مربوط به نقش خود را با صدای زیبا و رسایی می‌خواندند و هرکدام این اشعار را با ریتم و آهنگ متفاوتی که برای هریک از نقش‌ها مشخص شده بود، اجرا می‌کردند که بسیار تاثیرگذار بود. علاوه‌بر اینها معلوم بود خسروشمر در انتخاب هریک از افراد گروه برای بازی‌کردن نقش‌ها، قیافه و ظاهر آنها را مدنظر قرار داده است تا مردم هرچه‌بیشتر با آنها و نقششان احساس نزدیکی کنند.
بعد از خسته نباشید و تشکر از زحمات گروه از آقای فرخ‌رو درباره برنامه گروه در ایام این ماه یعنی محرم پرسیدم. او در جواب گفت که در دهه اول ‌ماه محرم به‌غیر از مراسم روز عاشورا، پنج‌شب نیز برنامه داریم که از شب‌هفتم شروع و تا شام‌غریبان ادامه دارد. شب اول تعزیه حضرت‌مسلم‌‌بن‌عقیل(ع)، شب‌ دوم حضرت‌‌علی‌اکبر(ع)، شب‌ سوم (شب تاسوعا) حضرت‌ابوالفضل‌العباس(ع)، شب عاشورا تعزیه حربن‌یزید ریاحی و شب شام‌غریبان نیز تعزیه بازار شام اجرا می‌شود. در روز عاشورا نیز تعزیه واقعه کربلاست. این گروه همچنین در ایام اربعین مراسم غریب‌خوانی دارند که تنها غریب‌خوانی در شهر تهران است. در پایان از خسروشمر خواستم که برای شادی روح مرحوم خاله‌حسنی، بنیانگذار این مراسم و این تشکیلات زیارت وارث بخوانند. او پذیرفت اما گفت به‌جای زیارت وارث، زیارت‌عاشورا می‌خوانم. در ابتدای دعا بچه‌های گروه قسمت‌های اول دعا را با آقای فرخ‌رو زمزمه می‌کردند اما در ادامه فقط بخش‌های خاصی از دعا را به‌صورت دسته‌جمعی زیر لب می‌خواندند. این فضای خاص حسینیه و اعضای بااخلاص گروه، انسان را بسیار تحت‌تاثیر قرار می‌داد. بعد از پایان دعا خسروشمر چند بیت شعر نیز خواند که حسن‌ختام برنامه دیدار از این حسینیه بود:
افتخار ما بُود نام نکویت یا حسین / آبروی ما بود از آبرویت یا حسین
فخر ما این بس که ما از ریزه‌خواران توایم / خاک ما گشته عجین با خاک کویت یا حسین
و ادامه داد:
روشنگر مهتاب حسین است حسین / تنها دُر نایاب حسین است حسین
در روز جزا غلام او می‌گوید / غم نیست که ارباب حسین است حسین
و افزود:
نام تو بود دوای هر درد حسین /هرگز نشود ز درگه تو نومید/ هرکس به درت پناه آورد حسین
نفر بعدی حسین خسروی نام داشت که به قول خسروشمر دوطفلان‌خوان گروه بود. او گفت که من بخشی از گوشه‌خوانی را که در صحنه مربوط به دوطفلان است، اجرا می‌کنم.
در شهر کوفه، بی‌غمگساریم / غریب و خواریم، بابا نداریم
نه آشنایی در این ولایت / با او بگوییم از غم حکایت
نفر بعدی مرتضی عبدالملکی بود که نقش منقذ را در صحنه روز عاشورا برعهده داشت. او کسی است که در روز عاشورا فرق مبارک حضرت‌علی‌اکبر(ع) را می‌شکافد. وی که دانشجوی معماری هم بود، اشعار مربوط به پیش از ضربت‌زدن منقذ به فرق علی‌اکبر(ع) را خواند.
خسروشمر نفر بعدی را سیدحسین حسینی معرفی کرد که نقش «شمرعباس» را بازی می‌کرد. از او پرسیدم شمرعباس چه نقشی در تعزیه است؟ توضیح داد که افراد مختلف نقش شمر را در صحنه‌های متفاوتی بازی می‌کنند و هرکدام عنوانی برای خود دارند. برای مثال شمری که جلو نقش حضرت‌ابوالفضل(ع) بازی می‌کند، شمرعباس و شمر مقابل نقش حضرت‌علی‌اکبر، شمرعلی‌اکبر است. شمر حاضر در روز عاشورا، شمرعاشورا و شمر حاضر در بازار شام، شمر بازار شام نام دارد.
آخرین‌نفری که به ما معرفی شد، سیدمحمد اطهری بود. خسروشمر او را آقاسید صدا می‌زد. او علاوه‌بر نقش‌هایی که داشت، مدیر روابط‌عمومی حسینیه نیز بود و بچه فعالی به‌نظر می‌رسید. آنطور که گفته شد او در صحنه‌های مختلف نقش‌های مختلفی را عهده‌دار بود. نقش اصلی او در بیشتر صحنه‌ها عمربن‌سعد بود. نقش عبیدالله را نیز در چندجا عهده‌دار است. همچنین نقش حرمله را در روز عاشورا نیز بازی می‌کند. او خواند:
شمر ملاف آنقدر به خویش به دوران / پندی اگر گویمت شنو ز دل و جان
شمر! زاده زهرا مگر امام به‌حق نیست / از چه به رویش کشی تو خنجر بران
فکر کنی می‌کشی حسین‌علی را / بر تو دهد او حکومت ری و جرجان.
نه آقا، نه...
بعد از حسین گندمی ز ری تو نیابی / بلکه بسوزد تنت به آتش نیران، به آتش نیران
نکته قابل‌توجهی که در این شعر بود، خطاب‌قراردادن شمر توسط ابن‌سعد است، زیرا خود ابن‌سعد نیز به‌ طمع همان گندم ری در این کارزار حضور داشت. از خسروشمر پرسیدم که سراینده این اشعار، شاعر خاصی است؟ که در جواب گفت این شعرها را خودم از نسخ مختلف موجود انتخاب و روی آن کار می‌کنم. همان‌طور که گفته شد از گذشته انتخاب شعر و اینکه اشعار در چه دستگاهی خوانده شوند، از کارهای معین‌البکاء بوده که آقای فرخ‌رو به‌نحواحسن آن را انجام می‌دهد. هرکدام از بچه‌هایی که در بالا نامشان ذکر شد، شعر مربوط به نقش خود را با صدای زیبا و رسایی می‌خواندند و هرکدام این اشعار را با ریتم و آهنگ متفاوتی که برای هریک از نقش‌ها مشخص شده بود، اجرا می‌کردند که بسیار تاثیرگذار بود. علاوه‌بر اینها معلوم بود خسروشمر در انتخاب هریک از افراد گروه برای بازی‌کردن نقش‌ها، قیافه و ظاهر آنها را مدنظر قرار داده است تا مردم هرچه‌بیشتر با آنها و نقششان احساس نزدیکی کنند.
بعد از خسته نباشید و تشکر از زحمات گروه از آقای فرخ‌رو درباره برنامه گروه در ایام این ماه یعنی محرم پرسیدم. او در جواب گفت که در دهه اول ‌ماه محرم به‌غیر از مراسم روز عاشورا، پنج‌شب نیز برنامه داریم که از شب‌هفتم شروع و تا شام‌غریبان ادامه دارد. شب اول تعزیه حضرت‌مسلم‌‌بن‌عقیل(ع)، شب‌ دوم حضرت‌‌علی‌اکبر(ع)، شب‌ سوم (شب تاسوعا) حضرت‌ابوالفضل‌العباس(ع)، شب عاشورا تعزیه حربن‌یزید ریاحی و شب شام‌غریبان نیز تعزیه بازار شام اجرا می‌شود. در روز عاشورا نیز تعزیه واقعه کربلاست. این گروه همچنین در ایام اربعین مراسم غریب‌خوانی دارند که تنها غریب‌خوانی در شهر تهران است. در پایان از خسروشمر خواستم که برای شادی روح مرحوم خاله‌حسنی، بنیانگذار این مراسم و این تشکیلات زیارت وارث بخوانند. او پذیرفت اما گفت به‌جای زیارت وارث، زیارت‌عاشورا می‌خوانم. در ابتدای دعا بچه‌های گروه قسمت‌های اول دعا را با آقای فرخ‌رو زمزمه می‌کردند اما در ادامه فقط بخش‌های خاصی از دعا را به‌صورت دسته‌جمعی زیر لب می‌خواندند. این فضای خاص حسینیه و اعضای بااخلاص گروه، انسان را بسیار تحت‌تاثیر قرار می‌داد. بعد از پایان دعا خسروشمر چند بیت شعر نیز خواند که حسن‌ختام برنامه دیدار از این حسینیه بود:
افتخار ما بُود نام نکویت یا حسین / آبروی ما بود از آبرویت یا حسین
فخر ما این بس که ما از ریزه‌خواران توایم / خاک ما گشته عجین با خاک کویت یا حسین
و ادامه داد:
روشنگر مهتاب حسین است حسین / تنها دُر نایاب حسین است حسین
در روز جزا غلام او می‌گوید / غم نیست که ارباب حسین است حسین
و افزود:
نام تو بود دوای هر درد حسین /هرگز نشود ز درگه تو نومید/ هرکس به درت پناه آورد حسین

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.