|

آوای دوست

شاهرخ تویسرکانی

انسان در درون تقدیر خویش، محصور است، اما همین انسان محصور به تقدیر، مختار هم هست. ما در کروکی کلان خود آزادیم تا نقش خود را انتخاب کنیم. قدرت عبور از مرزهای تقدیر را نداریم، اما در عین‌حال از خود‌مختاری وجودی و آزادی درونی برخورداریم. نگاه همه فلاسفه توحیدی و حکیمان خردمند به ذات هستی انسان همین است. شگفتی این راز به همین تناقض عجیب باز‌می‌گردد. چگونه می‌شود آدمی، هم تسلیم تقدیر باشد و هم آزاد در گزینش آرزوها و رویاها...!؟ ما... در انتخاب محل تولد خود، اختیاری نداریم، اساسا در تولد و میلاد خود نیز نقشی نداشته‌ایم. در گزینش زمان و نوع مرگ خویش نیز صاحب اختیار نیستیم. و از این‌دست ناتوانی‌های انسان در مسیر زندگی، بسیار است، اما در بسیاری از امور عقلی، مکانی، امکانی و بوده‌گانی‌ها، کاملا صاحب‌رای هستیم، یعنی ما قادر بر تقدیر - در این امور - هستیم. البته این اختیارات هم ظاهرا اختیار است. و نمی‌دانیم که حکمت ازلی در ذهن ما چه کاشته است که فعلا به ظاهر صاحب‌رای دیده می‌شویم. دعایی است که می‌گوید: خدایا! چگونه زیستن را به من یاد بده، من چگونه مردن خود را بر‌خواهم گزید! آیا چنین اتفاقی ممکن است!؟ آیا می‌توان آرزویی از این‌دست را دگرگونه نوشت: خدایا! چگونه مردن را به من بیاموز، چگونه زیستن را خود رقم خواهم زد!؟ اهل خرد، در چنین موقعیتی، معمولا از هر نوع گزینش و داوری فاصله می‌گیرند. دلیل آن دشواری در گزینش است و مرگ یکی از این گزینش‌های جبارانه است. جز رضا و رغبت به این راه، راه دیگری وجود ندارد. همه این خط‌وربط فکری، وقتی ذهن مرا به خود مشغول کرد که مرتب به سرنوشت «مرتضی پاشایی» اندیشیدم. سال63 به دنیا آمد، سال93 درگذشت. مثل عمر گل‌های بنفشه که اواخر اسفند می‌آیند و اواخر فروردین می‌روند. از فروردین تا اسفند، 12ماه است، اما مرتضی پاشایی حرکت دایره را از این‌سو آمد و از همین‌سو تمام کرد، یعنی مثل بنفشه، مثل گل، از اسفند سال گذشته تا فروردین سال بعد، تنها 30روز است. مرتضی فقط در گلستان این جهانِ پراجبار، 30سال زیست. اگر شجاعانه به راز مرگ بنگریم، می‌بینیم تقدیر همه ماست. همه ما مثل هم می‌میریم، با تفاوتی در طول عمر و در عرض حادثه وداع! خوشا او که به وقت خلقت، خداوند دمی به او نگریسته باشد. مردم به او، چه در روز اعلام مرگش و چه در تشییع‌جنازه باشکوهش، پاسخ مثبت دادند. مردمی که با شمع‌های روشن در جای‌جای ایران زمین، یاد او را گرامی داشتند و با هم زمزمه می‌کردند: «واسه من دیگه عاشقی جاده یه طرفس...» این، تصویر آشنای پارک‌های شهرهای مختلف ایران، در شامگاه جمعه 23‌آبان بود. فقط شب تهران نبود که به یاد مرتضی پاشایی گریست. خیلی از شهرهای دیگر هم در این سوگواری شرکت کردند و در شیراز، مشهد، همدان، آبادان، اهواز، یزد، کرمانشاه، قزوین، زنجان و حتی شهر مقدس قم، مردم در پارک‌ها جمع شدند و به یاد او شمع روشن کردند. اتفاقی که نه تنها در حوزه موسیقی پاپ، که در حوزه هنر و فرهنگ هم بی‌نظیر بود؛ اینکه مرگ یک هنرمند این‌گونه مردم را به‌طور خودجوش دور هم جمع کند؛ تجمعی که بیشتر با پیامک‌های تلفنی و وایبری شکل گرفت.
این نوع واکنش خودجوش در بین نسل جوان، توجه جامعه‌شناسان را به این نظریه جلب کرده است که این سبک عزاداری حکایت از آن دارد که سبک دیگری از عزاداری در میان نسل جوان مرسوم شده است که برای جامعه ما جدید است. این سبک جدید از کنارآمدن با اندوه در حال عرضه خودش به جامعه است؛ از این لحاظ هم می‌تواند موضوعی برای بررسی و تحلیل جامعه‌شناسی نسل جوان امروز ما باشد و تصور بر این است که شمع‌به‌دست گرفتن، دور‌هم جمع‌شدن و آوازخواندن برای عزاداری در آینده بسیار رایج‌تر هم خواهد شد. در حالی که اینها را ما قبلا نمی‌شناختیم و شاید هم امروز نشناسیم.
مرتضی به صورت تقدیری، اندوه انسان ایرانی، بخصوص جوانان زیر 30‌سال را که در این دنیای ماشین‌زده و سیاست و اقتصادزده، «عشق و محبت» را گم کرده‌اند و کسی که این احساس انسانی را بتواند حتی قسمتی از آن را به آنها بازگرداند، نسل جوان از آنها ستایش، تجلیل و تقدیر می‌کند و «مرتضی» با این نسل چنین کرد. کاری که اکثر فرهیختگان و به‌اصطلاح روشنفکران و جامعه‌شناسان ما از آن مدت‌هاست غافل مانده‌اند. آنها حتی نه صدای مرتضی پاشایی را شنیده‌اند و نه اسمش را. این موارد را باید به عنوان آسیب‌شناسی جامعه روشنفکری به حساب بیاوریم. در واقع گروه‌های روشنفکری برای خود یک نخبه‌گرایی عجیب و غریبی دارند که باعث می‌شود نسبت به هر‌چیزی نه فقط هنر به‌صورت گزینشی اقدام کنند که حتی برای شناختن هنرمندان عادی و به‌اصطلاح مردمی جامعه هم زحمت چندانی به خود ندهند. در صورتی که نسل جوان و توده مردم، هنرمندانی چون مرتضی پاشایی را همدل و همصدای خود می‌دانستند و می‌دانند چرا‌که صدای مرتضی برای آنها «آوای دوست بود» آوایی که به قول حضرت مولانا از جای دیگری می‌آید: «خشک سیمی، خشک چوبی، خشک پوست، از کجا می‌آید این آوای دوست»
انسان در درون تقدیر خویش، محصور است، اما همین انسان محصور به تقدیر، مختار هم هست. ما در کروکی کلان خود آزادیم تا نقش خود را انتخاب کنیم. قدرت عبور از مرزهای تقدیر را نداریم، اما در عین‌حال از خود‌مختاری وجودی و آزادی درونی برخورداریم. نگاه همه فلاسفه توحیدی و حکیمان خردمند به ذات هستی انسان همین است. شگفتی این راز به همین تناقض عجیب باز‌می‌گردد. چگونه می‌شود آدمی، هم تسلیم تقدیر باشد و هم آزاد در گزینش آرزوها و رویاها...!؟ ما... در انتخاب محل تولد خود، اختیاری نداریم، اساسا در تولد و میلاد خود نیز نقشی نداشته‌ایم. در گزینش زمان و نوع مرگ خویش نیز صاحب اختیار نیستیم. و از این‌دست ناتوانی‌های انسان در مسیر زندگی، بسیار است، اما در بسیاری از امور عقلی، مکانی، امکانی و بوده‌گانی‌ها، کاملا صاحب‌رای هستیم، یعنی ما قادر بر تقدیر - در این امور - هستیم. البته این اختیارات هم ظاهرا اختیار است. و نمی‌دانیم که حکمت ازلی در ذهن ما چه کاشته است که فعلا به ظاهر صاحب‌رای دیده می‌شویم. دعایی است که می‌گوید: خدایا! چگونه زیستن را به من یاد بده، من چگونه مردن خود را بر‌خواهم گزید! آیا چنین اتفاقی ممکن است!؟ آیا می‌توان آرزویی از این‌دست را دگرگونه نوشت: خدایا! چگونه مردن را به من بیاموز، چگونه زیستن را خود رقم خواهم زد!؟ اهل خرد، در چنین موقعیتی، معمولا از هر نوع گزینش و داوری فاصله می‌گیرند. دلیل آن دشواری در گزینش است و مرگ یکی از این گزینش‌های جبارانه است. جز رضا و رغبت به این راه، راه دیگری وجود ندارد. همه این خط‌وربط فکری، وقتی ذهن مرا به خود مشغول کرد که مرتب به سرنوشت «مرتضی پاشایی» اندیشیدم. سال63 به دنیا آمد، سال93 درگذشت. مثل عمر گل‌های بنفشه که اواخر اسفند می‌آیند و اواخر فروردین می‌روند. از فروردین تا اسفند، 12ماه است، اما مرتضی پاشایی حرکت دایره را از این‌سو آمد و از همین‌سو تمام کرد، یعنی مثل بنفشه، مثل گل، از اسفند سال گذشته تا فروردین سال بعد، تنها 30روز است. مرتضی فقط در گلستان این جهانِ پراجبار، 30سال زیست. اگر شجاعانه به راز مرگ بنگریم، می‌بینیم تقدیر همه ماست. همه ما مثل هم می‌میریم، با تفاوتی در طول عمر و در عرض حادثه وداع! خوشا او که به وقت خلقت، خداوند دمی به او نگریسته باشد. مردم به او، چه در روز اعلام مرگش و چه در تشییع‌جنازه باشکوهش، پاسخ مثبت دادند. مردمی که با شمع‌های روشن در جای‌جای ایران زمین، یاد او را گرامی داشتند و با هم زمزمه می‌کردند: «واسه من دیگه عاشقی جاده یه طرفس...» این، تصویر آشنای پارک‌های شهرهای مختلف ایران، در شامگاه جمعه 23‌آبان بود. فقط شب تهران نبود که به یاد مرتضی پاشایی گریست. خیلی از شهرهای دیگر هم در این سوگواری شرکت کردند و در شیراز، مشهد، همدان، آبادان، اهواز، یزد، کرمانشاه، قزوین، زنجان و حتی شهر مقدس قم، مردم در پارک‌ها جمع شدند و به یاد او شمع روشن کردند. اتفاقی که نه تنها در حوزه موسیقی پاپ، که در حوزه هنر و فرهنگ هم بی‌نظیر بود؛ اینکه مرگ یک هنرمند این‌گونه مردم را به‌طور خودجوش دور هم جمع کند؛ تجمعی که بیشتر با پیامک‌های تلفنی و وایبری شکل گرفت.
این نوع واکنش خودجوش در بین نسل جوان، توجه جامعه‌شناسان را به این نظریه جلب کرده است که این سبک عزاداری حکایت از آن دارد که سبک دیگری از عزاداری در میان نسل جوان مرسوم شده است که برای جامعه ما جدید است. این سبک جدید از کنارآمدن با اندوه در حال عرضه خودش به جامعه است؛ از این لحاظ هم می‌تواند موضوعی برای بررسی و تحلیل جامعه‌شناسی نسل جوان امروز ما باشد و تصور بر این است که شمع‌به‌دست گرفتن، دور‌هم جمع‌شدن و آوازخواندن برای عزاداری در آینده بسیار رایج‌تر هم خواهد شد. در حالی که اینها را ما قبلا نمی‌شناختیم و شاید هم امروز نشناسیم.
مرتضی به صورت تقدیری، اندوه انسان ایرانی، بخصوص جوانان زیر 30‌سال را که در این دنیای ماشین‌زده و سیاست و اقتصادزده، «عشق و محبت» را گم کرده‌اند و کسی که این احساس انسانی را بتواند حتی قسمتی از آن را به آنها بازگرداند، نسل جوان از آنها ستایش، تجلیل و تقدیر می‌کند و «مرتضی» با این نسل چنین کرد. کاری که اکثر فرهیختگان و به‌اصطلاح روشنفکران و جامعه‌شناسان ما از آن مدت‌هاست غافل مانده‌اند. آنها حتی نه صدای مرتضی پاشایی را شنیده‌اند و نه اسمش را. این موارد را باید به عنوان آسیب‌شناسی جامعه روشنفکری به حساب بیاوریم. در واقع گروه‌های روشنفکری برای خود یک نخبه‌گرایی عجیب و غریبی دارند که باعث می‌شود نسبت به هر‌چیزی نه فقط هنر به‌صورت گزینشی اقدام کنند که حتی برای شناختن هنرمندان عادی و به‌اصطلاح مردمی جامعه هم زحمت چندانی به خود ندهند. در صورتی که نسل جوان و توده مردم، هنرمندانی چون مرتضی پاشایی را همدل و همصدای خود می‌دانستند و می‌دانند چرا‌که صدای مرتضی برای آنها «آوای دوست بود» آوایی که به قول حضرت مولانا از جای دیگری می‌آید: «خشک سیمی، خشک چوبی، خشک پوست، از کجا می‌آید این آوای دوست»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.