|

نگاهی به کتاب «آخرین یادداشت‌ها»

رد پای «اراده معطوف به قدرت» در یادداشت‌‌ها

نیچه را متفکر و نویسنده‌ای می‌دانند که کارش آشکارا ناتمام ماند. شاید به همین دلیل خود را بسان یک «سرنوشت» می‌دانست و با کل تاریخ فلسفه تسویه‌حساب کرد و شکاف حقیقت را رو آورد. امری که فاصله میان آنچه در تصور خود باید انجام می‌داد و چیزی را که در طول دوره نویسندگی‌اش می‌نوشت هرآن عمیق‌تر می‌کرد. به نحوی که این مساله در سال‌های آخر زندگی‌اش افزون‌تر شد. کتاب «آخرین یادداشت‌ها» مربوط به همین زمان و درست پیش از دوران جنونش یعنی در سال‌های 1885 تا 1889 است. از این‌رو، متن‌های جمع‌آوری‌شده در این کتاب را می‌توان حدومرزهای نیچه به حساب آورد. این کتاب با ویراستاری رودیگر بیتز به‌تازگی با ترجمه ایرج قانونی توسط انتشارات آگاه منتشر شده است.
نیچه افکارش را همواره در طول زندگی خود در دفترهای یادداشت یا برگ‌های کاغذی ثبت می‌کرد که همیشه با خود به‌همراه داشت. از این‌رو، عملا می‌توانست همه‌جا نویسندگی کند. او خود در «غروب بت‌ها» و «گزین‌گویه‌ها» به این عادات اشاره کرده است. اگرچه پاره‌ای از یادداشت‌ها شامل مطالبی است که صرفا به اقتضای زمان نوشته شده اما غالب آنها در باب موضوعات و دغدغه‌های اساسی نیچه است. نیچه معمولا این یادداشت‌ها را نگاه می‌داشت و برپایه آن دست‌نوشته‌های آثار چاپ‌شده‌اش را تهیه می‌کرد و از این‌رو، بسیاری از آنها محفوظ ماند.
ارتباط میان دست‌نوشته‌های نیچه و آثار چاپ‌شده‌اش در طول دوره حیات او دستخوش تغییر بوده. در حالی‌که آثار چاپ‌شده‌اش هرگز کل محتوای یادداشت‌ها را در بر نمی‌گرفت، تنها بعد از 1885 یعنی پس از تکمیل «چنین‌گفت زرتشت» بود که اختلاف بنیادی بین یادداشت‌ها و آنچه به دست چاپ سپرده است به‌تدریج بالا گرفت. در حقیقت، نیچه احساس می‌کرد که در حال بیگانه‌شدن با واسطه و رسانه‌‌ای است که تا آن زمان به آن اعتماد کرده بود. او در دوم ژوییه 1885 به فرانتس اوربک نوشت: «فلسفه من، اگر آن است که من حق دارم آن را چیزی بخوانم که تا مغز استخوانم را به درد آورده، دیگر چیزی گزارش‌کردنی نیست، دست‌کم نه در قالب کتاب». در عوض، ثبت افکار در دفترچه‌های یادداشت به نظر کمتر غیرممکن می‌رسید. از این‌رو، یادداشت‌ها به عرصه‌ای بدل شد که در آن نیچه می‌توانست اگر نه به گزارش افکار خود که دست‌کم به اظهار آنها مبادرت ورزد. نیچه باوجود تمام تردیدهای خود در باب گزارش افکارش در قالب کتاب، طرح‌های مربوط به چاپ آثارش را در سال‌های آخر، با جدیتی حتی بیش از سال‌های پیشین پی می‌گرفت.
تک‌تک قطعه‌ها در این کتاب همواره در تمامیت خود ظاهر می‌شوند به‌جز دو استثنا: نخست آنکه شماره‌گذاری گاه‌وبیگاه مخصوص نیچه در مورد متن‌های او یکسره حذف شده، مبادا که با شماره‌گذاری ویراستاران اشتباه گرفته شود. استثنای دوم مربوط به دفتر یادداشت‌های شماره هفت از سال‌های 1887-1886 است. نیچه بعدها در پاییز 1888 در این دفتر دست‌نوشته تعدادی از متن‌های خود را زیر سرفصل‌هایی جمع‌ آورد که از طرح «اراده معطوف به قدرت» بیرون کشیده و با شماره [17]18 تنظیم کرده بود و ویراستاران مجموعه KGW تصمیم گرفتند همه متن‌هایی را که نیچه در یک فصل جای داده بود، یک قطعه به حساب آورند. متن‌هایی که در این کتاب جمع‌آوری شده‌اند، از همان نظم زمانی در مجموعه KGW برخوردارند. در این مجموعه متن‌ها تماما برحسب ترتیب زمانی، هم از حیث توالی کل دست‌نوشته‌ها و هم از حیث توالی متن‌های هر دست‌نوشته‌ای از آخرین میراث آمده است. درواقع تقسیم متن به قطعه‌ها از سوی ویراستاران مجموعه KGW صورت گرفته و هرجا شواهد و قراینی از این ‌دست بوده، در نظر گرفته شده است.
تبعیت از ملاک مضمون فلسفی به‌معنای نادیده‌گرفتن کامل شماری از مضامین است که نیچه در آثار خود به آنها توجه کرده است، مثل مضامین مربوط به زنان و مردان، یا مضامین مربوط به وطن‌ها و ملت‌ها. از این‌رو، باید نشان داد نیچه درباره چه موضوعاتی در اواخر زندگی‌اش سخنانی روشنگر دارد و اهمیت فلسفی آنها در چیست. رسالتی که نیچه برای خود قایل است به دست‌دادن طرحی از یک طبیعت‌گرایی جامع و معتبر است.
از این‌رو، رسالت بازگرداندن انسان به طبیعت که نیچه اختیار کرده بود به‌طور خاص‌تر به‌منزله رسالت فهم برخی از پدیدارهای اساسی وجود انسانی با معیار زندگی کامل می‌شود. از این‌رو، نیچه می‌نویسد: «حال ما را به برداشتی جدید و روشن‌تر از مفهوم زندگی حاجت است [...] فرمول من برای آن این است: زندگی اراده معطوف به قدرت است.» زمانی‌که در آخرین یادداشت‌ها مفاهیم مشهور دیگری از آثار اولیه نیچه در حجمی به‌مراتب کمتر از پیش ظاهر می‌شود، اراده معطوف به قدرت مضمون محوری آنهاست. کتابی که نیچه قصد داشت در این برهه بنویسد، بی‌شک عنوان مناسبی می‌داشت. این کتاب پاسخ به همین پرسش است؛ یادداشت‌ها آخرین نظریه‌های فلسفی نیچه و تکمیل برخی دیگر از آرا و تفکرات پیشین‌ اوست. تا آنجاکه، نظریه معروف نیچه درباره «اراده معطوف به قدرت» به صورت کامل و درست در این یادداشت‌ها وجود دارد.
نیچه را متفکر و نویسنده‌ای می‌دانند که کارش آشکارا ناتمام ماند. شاید به همین دلیل خود را بسان یک «سرنوشت» می‌دانست و با کل تاریخ فلسفه تسویه‌حساب کرد و شکاف حقیقت را رو آورد. امری که فاصله میان آنچه در تصور خود باید انجام می‌داد و چیزی را که در طول دوره نویسندگی‌اش می‌نوشت هرآن عمیق‌تر می‌کرد. به نحوی که این مساله در سال‌های آخر زندگی‌اش افزون‌تر شد. کتاب «آخرین یادداشت‌ها» مربوط به همین زمان و درست پیش از دوران جنونش یعنی در سال‌های 1885 تا 1889 است. از این‌رو، متن‌های جمع‌آوری‌شده در این کتاب را می‌توان حدومرزهای نیچه به حساب آورد. این کتاب با ویراستاری رودیگر بیتز به‌تازگی با ترجمه ایرج قانونی توسط انتشارات آگاه منتشر شده است.
نیچه افکارش را همواره در طول زندگی خود در دفترهای یادداشت یا برگ‌های کاغذی ثبت می‌کرد که همیشه با خود به‌همراه داشت. از این‌رو، عملا می‌توانست همه‌جا نویسندگی کند. او خود در «غروب بت‌ها» و «گزین‌گویه‌ها» به این عادات اشاره کرده است. اگرچه پاره‌ای از یادداشت‌ها شامل مطالبی است که صرفا به اقتضای زمان نوشته شده اما غالب آنها در باب موضوعات و دغدغه‌های اساسی نیچه است. نیچه معمولا این یادداشت‌ها را نگاه می‌داشت و برپایه آن دست‌نوشته‌های آثار چاپ‌شده‌اش را تهیه می‌کرد و از این‌رو، بسیاری از آنها محفوظ ماند.
ارتباط میان دست‌نوشته‌های نیچه و آثار چاپ‌شده‌اش در طول دوره حیات او دستخوش تغییر بوده. در حالی‌که آثار چاپ‌شده‌اش هرگز کل محتوای یادداشت‌ها را در بر نمی‌گرفت، تنها بعد از 1885 یعنی پس از تکمیل «چنین‌گفت زرتشت» بود که اختلاف بنیادی بین یادداشت‌ها و آنچه به دست چاپ سپرده است به‌تدریج بالا گرفت. در حقیقت، نیچه احساس می‌کرد که در حال بیگانه‌شدن با واسطه و رسانه‌‌ای است که تا آن زمان به آن اعتماد کرده بود. او در دوم ژوییه 1885 به فرانتس اوربک نوشت: «فلسفه من، اگر آن است که من حق دارم آن را چیزی بخوانم که تا مغز استخوانم را به درد آورده، دیگر چیزی گزارش‌کردنی نیست، دست‌کم نه در قالب کتاب». در عوض، ثبت افکار در دفترچه‌های یادداشت به نظر کمتر غیرممکن می‌رسید. از این‌رو، یادداشت‌ها به عرصه‌ای بدل شد که در آن نیچه می‌توانست اگر نه به گزارش افکار خود که دست‌کم به اظهار آنها مبادرت ورزد. نیچه باوجود تمام تردیدهای خود در باب گزارش افکارش در قالب کتاب، طرح‌های مربوط به چاپ آثارش را در سال‌های آخر، با جدیتی حتی بیش از سال‌های پیشین پی می‌گرفت.
تک‌تک قطعه‌ها در این کتاب همواره در تمامیت خود ظاهر می‌شوند به‌جز دو استثنا: نخست آنکه شماره‌گذاری گاه‌وبیگاه مخصوص نیچه در مورد متن‌های او یکسره حذف شده، مبادا که با شماره‌گذاری ویراستاران اشتباه گرفته شود. استثنای دوم مربوط به دفتر یادداشت‌های شماره هفت از سال‌های 1887-1886 است. نیچه بعدها در پاییز 1888 در این دفتر دست‌نوشته تعدادی از متن‌های خود را زیر سرفصل‌هایی جمع‌ آورد که از طرح «اراده معطوف به قدرت» بیرون کشیده و با شماره [17]18 تنظیم کرده بود و ویراستاران مجموعه KGW تصمیم گرفتند همه متن‌هایی را که نیچه در یک فصل جای داده بود، یک قطعه به حساب آورند. متن‌هایی که در این کتاب جمع‌آوری شده‌اند، از همان نظم زمانی در مجموعه KGW برخوردارند. در این مجموعه متن‌ها تماما برحسب ترتیب زمانی، هم از حیث توالی کل دست‌نوشته‌ها و هم از حیث توالی متن‌های هر دست‌نوشته‌ای از آخرین میراث آمده است. درواقع تقسیم متن به قطعه‌ها از سوی ویراستاران مجموعه KGW صورت گرفته و هرجا شواهد و قراینی از این ‌دست بوده، در نظر گرفته شده است.
تبعیت از ملاک مضمون فلسفی به‌معنای نادیده‌گرفتن کامل شماری از مضامین است که نیچه در آثار خود به آنها توجه کرده است، مثل مضامین مربوط به زنان و مردان، یا مضامین مربوط به وطن‌ها و ملت‌ها. از این‌رو، باید نشان داد نیچه درباره چه موضوعاتی در اواخر زندگی‌اش سخنانی روشنگر دارد و اهمیت فلسفی آنها در چیست. رسالتی که نیچه برای خود قایل است به دست‌دادن طرحی از یک طبیعت‌گرایی جامع و معتبر است.
از این‌رو، رسالت بازگرداندن انسان به طبیعت که نیچه اختیار کرده بود به‌طور خاص‌تر به‌منزله رسالت فهم برخی از پدیدارهای اساسی وجود انسانی با معیار زندگی کامل می‌شود. از این‌رو، نیچه می‌نویسد: «حال ما را به برداشتی جدید و روشن‌تر از مفهوم زندگی حاجت است [...] فرمول من برای آن این است: زندگی اراده معطوف به قدرت است.» زمانی‌که در آخرین یادداشت‌ها مفاهیم مشهور دیگری از آثار اولیه نیچه در حجمی به‌مراتب کمتر از پیش ظاهر می‌شود، اراده معطوف به قدرت مضمون محوری آنهاست. کتابی که نیچه قصد داشت در این برهه بنویسد، بی‌شک عنوان مناسبی می‌داشت. این کتاب پاسخ به همین پرسش است؛ یادداشت‌ها آخرین نظریه‌های فلسفی نیچه و تکمیل برخی دیگر از آرا و تفکرات پیشین‌ اوست. تا آنجاکه، نظریه معروف نیچه درباره «اراده معطوف به قدرت» به صورت کامل و درست در این یادداشت‌ها وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.