تحشيهاي بر «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» امير احمديآريان
پاساژ ايدهها
خليل درمنکي
«بنيامين در يکي از مهمترين مقالات خود يعني مقالهاي که درباره «پيوندهاي گزيده» اثر گوته نوشته، نشان داد که تفسير هر متني، درست به دليل زندگي مستقل اثر از آفرينندهاش نيازمند عنصري تازه و باطني يعني تمثيل است: «نقد حقيقت دروني هر اثر هنري را از دست فروميگذارد و تفسير موضوع آن را.» پس بنيامين نقد را نميپذيرد، چون از موضعي برتر، با نظام ارزشهايي نامشخص (و چهبسا يکسر متضاد با متن) ميکوشد که آن را تعالي دهد و به انجام اين کار موفق نميشود. تفسير را نيز نميپذيرد زيرا در چارچوب «پندارهاي متن» باقي ميماند. تمثيل يگانه راه ترکيب آنهاست و با تاويلگرايي نيز خواناست. تمثيل در چارچوب متن باقي ميماند (زيرا احکامي برآمده از نظام ارزشهايي جداگانه را بدان تحميل نميکند) و از آن فرا ميرود (زيرا متن را همچون يک امکان نمايان ميکند). تاويلگرايي بنيامين به ياري تمثيل حقيقت را که همواره در سطح آشکار ميشود با موضوع اثر هنري که همواره در تکامل زمان خود را پنهان ميکند به يکديگر نزديک مينمايد يا به زبان خود بنيامين آنها را به يکديگر ميشناساند.»
نشانه به رهايي، مقالههايي از والتر بنيامين، بابک احمدي، مقدمه، ص 45، نشر تندر
1 هنگام آن رسيده است، شايد هنگام آن رسيده باشد که براي فهم و دريافت ويژگيهاي سبکشناختي «نقد ادبي»، به شمارش واژهها و تعداد کلمات روي بياوريم. جستوجويي در باب کوتاهي و بلندي نقدها، درباب پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي اين کوتاهي و بلنديها. چگونه «تمثيل» راه خود را به درون متنهاي نقادانه باز ميکند؟ آيا «تمثيلگرايي» در نقد با کوتاهي و بلندي متنها پيوندي دارد؟ ميخواهم بيدرنگ، يک طبقهبندي بسيار بسيار ساده درباره نقد انجام دهم. نقد کوتاه، نقد بلند، رساله و سرانجام «کتابهاي نقد.» همانگونه که از داستان کوتاه، داستان بلند و رمان سخن ميگوييم، با همه تفاوتهاي سبکشناختي و هستيشناسانهشان. در اينجا نقد کوتاه را در معنايي ويژه به کار مياندازم و به هيچ روي ريويو، يادداشت و معرفي کتاب را در نظر نميگيرم. «نقد کوتاه،» نقدي است که هرچند کوتاه است اما بلندپرواز است و در سوداي ديدار با نظريه ادبي، فلسفه ادبيات و گفتوگو با مفهومها است. همه اينها با واژههايي بسيار اندک. تعداد واژهها، همواره پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي داشته است. اما، اگر براي ما نقادان فارسي، تعداد واژهها در جايي، در سالهاي گذشته بدل به مساله شده باشد، آنجا، «صفحههاي ادبي روزنامهها» پس از دوم خرداد 76 بوده است. نوشتن نقد، آن هم نقدي آنچنان که گفته شد، نگاهدار به فلسفه ادبيات و نظريه ادبي، با تعداد واژههايي بسيار محدود، بسيار بسنده. براي ستونها بين 800 تا 1000 واژه، براي نيمصفحه 1500 تا 2000 واژه و براي يک صفحه کامل از 2800 تا 3500 واژه. امير احمديآريان در «شعار نويسي بر ديوار کاغذي» مينويسد: «برخلاف اغلب کشورهاي دنيا، در تاريخ ادبيات ايران داستان کوتاه گوي سبقت از رمان را ربوده است. حجم داستانهاي کوتاه قوي و قابلاعتناي نويسندگان فارسي زبان در اين يک قرن اخير، که عملا قدمت حيات ادبي داستان مدرن ما بوده، بهمراتب بيشتر از رمانهاي ماندگار است.» سبب هرچه باشد، ميتوان اين انگاره را گسترش داد و با بهرهگيري از آن در باب حوزههاي ديگر هم سخن گفت. ما کتابهاي نقد و رسالههاي نقادانه درخوري نداشتهايم، اما نقدهاي کوتاه درخشاني نوشتهايم. امير احمديآريان در مقدمه «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» در باب نقدنويسي در صفحههاي ادبي روزنامهها پس از دومخرداد 76 سخن ميگويد. در باب گشايشها، پيمايشها و چالشهاي نقد در اين صفحهها. صفحههايي که «پرورش يافت و رشد کرد و کمکم از تجمل به ضرورت بدل شد.» اما، جستاري که در پيشرو است، بيش از آن، در جستوجوي ضرورتهاي سبکشناختي نوشتن در چنين فضايي است. اما بازهم، پيشتر، بايد گفت نقد کوتاه در اين سالها از ديدگاه کمي و کيفي گسترش چشمگيري يافت و اکنون بيآنکه دستم بلرزد، با جرات ميتوان گفت درخشانترين نقدهاي کوتاه در ايران، در صدسال گذشته را نقادان همنسل من نوشتهاند. اين رهآورد يک فشردگي سبکشناختي، يک درهمشدن، يک جوشش و پيوند مولفههاي بسيار گوناگون در يک نوشتار کوتاه بوده است. يک «بحران نوشتارشناسانهي» تمامعيار. از ديدگاه نگارنده، کساني که در اين سالها در زمينه نوشتن نقد کوتاه قلمفرسايي نکردهاند، کمتر ميتوانند بخش بزرگي از چالشها و پيمايشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد روزگار ما را درک کنند. شيوه آغاز نقد، شيوه نامگذاري بر روي نقد، شيوه آوردن نمونه و شاهد مثال از متن، شيوه نقلقول از حوزههاي گوناگون نظريه ادبي، فلسفه، جامعهشناسي و...، شيوه طرح مساله، شيوه گسترش و پيشروي نقد و... در نقد کوتاه تفاوتهاي چشمگيري با بهکارگيري اين شيوهها در نوشتن يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب دارد. براي درک و دريافت سبک نقادانه احمديآريان همواره بايد گوشهچشمي به کتاب «نشانهاي به رهايي» داشت، در جستوجوي ريشههاي بنياميني. او دستکم از دو ديدگاه، به بنيامين نسب ميبرد: 1- پيوند سخن نقادانه با تمثيل 2- ناسوگواري بر از دسترفتن «هاله» اثر هنري و نگريستن به آن به مثابه يک امکان. بسياري از کساني که «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» را خواندهاند، از نثر روزنامهاي، شتابزدگي و نافريبايي سبک نقادانه او ناليدهاند. اما او هيچگاه شيدا و واله چنين هالههايي نبوده است و همواره از دست شدن «هاله»هاي سبکشناختي را به مثابه يک امکان و گونهاي از گشايش، تفسير و تاويل کرده است. او در جاي ديگري مينويسد: «مقالات بسياري در نقد مجموعه شعري يا رماني نوشته شدهاند که درک هر سطر از آنها نياز به رمل و اسطرلاب دارد. در واقع حکايت اينگونه نقدها حکايت جسدي است که آرايش شده باشد. اين آرايشها و زينتآلات در نقدهاي اين دسته از منتقدان همان نثر متکلف و پرطمطراق است که به دور خود ميپيچد، در دل خود مدام کلمه ميسازد و اين کلمههاي تازه ساختهشده را متلاشي ميکند و در نهايت هيچ نميگويد». نگاه او به نثر رمان نيز همينگونه است. هرچند، شيوه روايي بسياري از نقدهايي که بنيامين نوشته است، داراي پيچيدگيهاي بنيادين روايتشناسانه است، اما نقدهاي او با نگاهداري به مقاله «اثر هنري در دوران تکثير مکانيکي،» در جستوجوي بازسازي گونهاي از نقادي سياسي است که رهآورد تبخير هاله متنها است. بنيامين در همين مقاله مينويسد: «با از ميان رفتن اصالت در مورد توليد هنري کارکرد هنر نيز بهطور کامل دگرگون و معکوس ميشود. بهجاي آنکه استوار به مناسک آييني باشد، استوار به کنش ديگري يعني سياست ميگردد.» ايده نقد در نزد احمديآريان پيشاپيش با ايده تکثير پيوند خورده است. با رسانه، رسانايي، رسيدن به دست مخاطب و به ويژه با روزنامه. يا دستکم با مطبوعات. او از آن دسته نقادان اين نسل است که بر «ايده کتاب» شوريدهاند و نيروي سياسي نقد را نقدا، فورا در فضاي ادبي ما آزاد ساختهاند. اينها تظاهر به نقد نيستند، بلکه چيزي بيشتر، يعني تظاهرات نقداند. عنوان کتاب خود گوياي اسلوب نقادي نقاد است. نويسنده خود در مقدمه با قياس بين «مکالمات افلاتون» و «المقابسات» تاليف ابوحيان توحيدي کوشش ميکند نشان دهد کوتاهي، خلقالساعگي، شتابزدگي و عدم انسجام نقدهايي که در روزنامه نوشته شدهاند چگونه به گونهاي از «بوطيقاي جدل» و «بوطيقاي سياسي» راه ميبرد: «المقابسات سازمانيافتگي و عمق مکالمات افلاتون را ندارد و حاصل خواندنش، جز در چند مورد بخصوص در مباحثات مربوط به شعر و زبان، بيشتر مجموعهاي از ايدههاي پراکنده و سطحي است تا مواجهه با فکر عميق. اما چيزي در اين کتاب هست که در مکالمات نيست. شور جدل.» «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» که سرهمبندي و مفصلبندي از نقدهاي گوناگون نقاد است، در برابر کتاب شدن مقاومت ميکند. اين کتابي ضدکتاب است. اما اينها که گفتيم، ويژگي راهبردي سبک نقادي او نيستند. اين ويژگي همانا پيوند نقادي با تمثيل است. در يک نقد کوتاه مجال چنداني براي آوردن نقلقول، ارجاع به زمينههاي نظري و فلسفي، توضيح و تبيين مفهومها و آوردن نمونه از خود خود متني که نقد ميشود نيست. بنابراين، يکي از کردوکارهايي که ممکن است نقاد در پيش بگيرد روي آوردن به تمثيل است. تمثيل امکان بيان فشردهاي از نظر نقاد، پيوند متن و نظريه و همچنين ياري رساندن به انسجام بياني و ساختاري يک نقد کوتاه را فراهم ميکند. از اينرو نوشتن نقد کوتاه بدون ياري گرفتن از تمثيل تقريبا ناممکن است. بيجا نيست که دو تن از نظريهپردازان و فيلسوفاني که در کوتاهنويسي و گزينگويهنويسي چيرهدست بودهاند، همزمان تمثيلپردازان بزرگي نيز بودهاند. نيچه و بنيامين. احمديآريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از تمثيل بسيار بهره گرفته است. نويسنده به مثابه صخرهاي پابرجا در برابر امواج خروشان يا چون قايقراني سوار بر امواج. نويسنده چون ويروس. شهر چون ظرف رخ دادها يا شهر چون گونهاي از جوهر، گونهاي از فعلوانفعال شيميايي، نوشتن از شهر چونان واکنشي شيميايي. تمثيل «سراسر بين» از جرجي بنتام درباره ايدهها و روشهاي نظارت بر شهروندان، بهرهگيري از محفظه شيشهاي که دمين هرست با نام «هزار سال» ساخته است، براي بررسي چرخه توليد و زيست ادبي در ايران. بهرهگيري از نمايشنامه راديويي «جنگ جهانها»ي اورسن ولز براي واکاوي فضاي ترسخورده ادبي و سرانجام تصوير درخشان از نويسندهاي که در اين سالها در برابر بنبست، در برابر ديواري بلندي که در برابر او قد برافراشته است، کاري نميتواند بکند و ديوانهوار سر خود را به ديوار سخت ميکوبد تا بلکه راهي از ميان آن باز کند اما سواي اين، تمثيلپردازي رفتهرفته، سبب پيشروي به سوي گونهاي از مفهومسازي نيز ميشود. دستکم پيشروي به سوي پيش مفهومها. در فضاي ادبي مانند فضاي ادبي ايران که نظريه ادبي بسيار بيرمق و بيتوشوتوان است، نقاد در راه مفهومسازي با دشواريهاي گوناگوني چون غياب سنت مفهومسازي، ناشفاف بودن ترم و واژهها، نامشخص بودن تاريخ تحولات و زايش ترمها، فقدان تاريخ مدون نقد و همچنين ناآشنايي گسترده مخاطبان ادبيات با اين مفهومها روبهرو است. از اينرو تمثيلپردازي به نقاد اين ياري را ميرساند که بتواند يک ايده کلي را بر سر متن برنهد و سپس به جستوجو و واکاوي در آن بپردازد. وفاداري به تمثيلها و پيگيري آنها، کوشش براي توضيح و تبيين آنها، رفتهرفته نقاد را در آستانه پيشمفهومسازي و در راه مفهومسازي قرار ميدهد. با نگاهداري با آنچه که از مقدمه «نشانهاي به رهايي» و در باب تمثيل از والتر بنيامين نقل شد، نقد براي به «تحليل بردن» متن ناگزير است تا چيزي را از «بيرون» بردارد و در چارچوب متن جا دهد، نقاد همواره ناگزير است تا با زباني غيراز زبان متن درباره متن سخن گويد، او ناچار از ابدع يک زبان براي سخنگويي درباره متن است، اما مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه بيش از آنچه که بايد بيروني ميمانند، به دقيقه ابداع نميرسند، حتي به دقيقه اتصال، حتي مفصلبندي نميشوند، چون امکان گسترش، پيرايش و تخريب آنها وجود ندارد، اما تمثيل در اينجا يک راه ميانبر است. يک ضرورت سبکشناسانه. با توجه به آنچه که بابک احمدي درباره بنيامين نوشته است، ميتوان گفت، مفهومها همواره در بيرون نميمانند، بلکه مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه همواره بيرون ميمانند. استراتژي گفتهشده يک استراتژي عام نيست، نميتواند باشد. اين استراتژي سبک نقادانه بنيامين، سبکشناسي نقد کوتاه و هرگونه گزينگويهاي را خيليخوب توضيح ميدهد، اما لزوما درباره يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب نقد کارايي ندارد. آريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از سهگونه نقد سخن ميگويد. «نقد محافظهکارانه،» «نقد کينهتوزانه» و «نقد مولد.» از ديدگاه او نقد مولد، نقدي است که به مفهومسازي روي بياورد. آريان که دستکم از يک دهه پيش، بههمراه چند تن ديگر همواره در جستوجوي مفهومسازي در حوزه نقد ادبي در ايران بوده است، خواسته-ناخواسته با دشواريهاي گفتهشده روبهرو شده و کمتر در اين باب کامياب بوده است، بنابراين بهناگزير چنين دست گشوده به تمثيلپردازي روي آورده است. «نقدهاي کوتاه» اگر خوب نوشته شوند، شورمند، پرخون، تاثيرگذار و راهگشايند. اما نقد کوتاه همواره با يک دشواري ژنريک روبهرو است. در يک نقد کوتاه ويران کردن، به پرسش گرفتن و خط زدن تمثيلها و مفهومهايي که نقاد به کار گرفته است، به دست خود نقاد ناممکن است. مفهومهاي بهکار گرفتهشده در يک نقد کوتاه مفهومهايي ايستا هستند و امکان آزمون و کاربست آنها در موقعيتهاي گوناگون، زيروزبر کردن آنها، به چالش گرفتن آنها و گسترش آنها و حتي بدل کردن آنها به چيزي برعليه خود وجود ندارد. تمثيلپردازي ضامن اين ايستايي و انسجام است، تمثيل کليد انسجام، تشکل و پايايي نقد کوتاه است. تمثيل ما را به خوبي به سوي نظريهپردازي پيش ميبرد، اما در مجالي چنين کوتاه، با دشنهاي در دست، همزمان نظريه ادبي را از پاي در ميآورد. اما يکبار ديگر تاکيد ميکنم از ديدگاه نگارنده، اين تنهاوتنها «زخمخوردگان» نظريه ادبي، زخمخوردگاني که نقد کوتاه نوشتهاند هستند که ميتوانند چالشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد ادبي روزگار ما را درک و دريافت کنند و آن را به پيش برانند.
2 احمديآريان در آغاز بخش دوم، درباره بخش نخست نوشته است: «آنچه را گذشت با تسامح شايد بشود آسيبشناسي اجتماعي اين سالها ناميد.» او با تمام کوششي ميکند در بخش دوم، يکبار ديگر و با آنکه ميخواهد از نزديکتر به متون ادبي بپردازد و بوطيقاي ادبي دوران را واکاود، اما با نوشتن درباره «رمان شهري،» «رمان آپارتماني» و «زندگي روزمره» که بالمره امرهايي جامعهشناختياند، از پنجره باز ميگردد و از نو در جغرافياي «جامعهشناسي ادبي» استقرار مييابد. اما برخورد، درهم فرو رفت و سرهمبندي تمثيل و جامعهشناسي پيامدهايي ديگري را براي نقد او دارد. «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بيش از آنکه يک کتاب باشد، يا حتي يکيک رساله يا نقد بلند، سرهمبندي و مفصلبندي نقدهاي کوتاهي است که نقاد در سالهاي گذشته در روزنامه و مجلههاي ادبي نوشته است. نويسنده چون زائري در حال راهپيمايي طولاني در سراسر دهه گذشته است. هرچند نام کتاب در بردارنده «ديوار کاغذي» است و بر منطق ديوارها دلالت ميکند، اما ميتوان آن را جابهجا و دستکاري کرد و از «منطق راهها» هم سخن گفت. نقاد در جستوجوي راهي براي برونرفت از بنبست و ايستايي ادب دوران، راهپيمايي ميکند و از ديدههاي خود سخن ميگويد. او به ياري تمثيل اين دادهها و طيطريق را وارد مداري از «تامل،» «تاويل» و «تجربه ذهني» خويش ميکند. براي يک زائر تجربه دروني طي طريق، رنجها و تبديل و تبدلهاي روحي و ذهني و مکاشفات شخصي در راهپيمايي است، که خود راه را بدل به يک «زيارت» ميکند. نقش اتوبيوگرافينويسي در سبک نقادانه امير احمديآريان چيست؟ چه ميتواند باشد؟ او در بخشهاي گوناگون، در لابهلاي تصويرها، تمثيلها و مفهومهايي که در پيش مينهد و در لابهلا و همزمان با مفصلبندي اين نقدهاي کوتاه، از تجربههاي خود در نوشتن نقد، در روزنامهنگاري ادبي، در دانشگاه، در ترجمه، در فضاي سياسي پس از دوم خرداد و... سخن ميگويد. سبک نقادانه او آغشته به اتوبيوگرافينويسي است. اين نوشتن از خود، اين تامل در خود در پيوند با تمثيلپردازي، بدل به تاملات و مکاشفات زائر در طي طريق در ادب دوران ميشود. ميتوان بر «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» نامي ديگر هم نهاد: «مکاشفات امير احمديآريان.» يا دقيقتر: «راهپيمايي يک منتقد در جستوجوي ادب دوران.» تمثيلهاي بهکار گرفتهشده از سوي نقاد، تنهاوتنها در پيوند با گونهاي از اتوبيوگرافينويسي است که بدل به مکاشفات نقاد ميشود. قرار دادن تمثيل در افقي از تجربههاي شخصي و دريافتهاي خاص دريافتکننده. احمديآريان منتقدي به تمام معنا عرفي است. دور از پيرايههاي رازورزانه و دور از هالهگرايي. اما رويکرد او به آسيبشناسي ادبي و اجتماعي، جامعهشناسي ادبي و تمثيلپردازي او را از سوي «بوطيقاي جدل» که دربردارنده شورسياسي است، به سوي «بوطيقاي احتضار» ميراند، به سوي يک «آخرالزمان ادبي». آريان در قرائت آخرالزماني از ادبيات ايران به هيچ روي تنها نيست. اما پيوند تمثيل با اين روايت آخرالزماني آن را بيدرنگ در يک چارچوب الاهياتي قرار ميدهد. تمثيلهاي بنيامين نيز همزمان، سويهاي عرفي، مدرن، افشاکننده و هم سويهاي الاهياتي دارند. تمثيل، تصوير، شمايل و آيکون پيشاپيش و همواره در يک بوطيقاي الاهياتي درج و حکشده است. نقدهاي آريان مانند نوشتههاي بنيامين همزمان عرفي و هالهگريز و همچنين الاهياتياند. اين ناسازه خود رهآورد يک تناقض ديگر است. سبک نوشتاري آريان از درون يک ناسازه، از دل يک ناهمگوني زاده ميشود: آسودگي و رنج. در ميان دوستان بسيار شنيده ميشود که يکي از ويژگيهاي امير اين است که خيلي راحت از کنار چيزها ميگذرد، آشفته نميشود، خونسرد است و خيلي سرد با داغترين چيزها و رخدادها روبهرو ميشود. بسياري «نثر» اين کتاب را دوست نداشتهاند. بيشتر: نثر آنها را دلزده و مايوس کرده است. او آسوده، بيتکلف، سرد و در فاصله مينويسد اما با اتوبيوگرافينويسي، با گزارش از بنبستهاي ادب دوران، با پردهدري از ابتذال، همزمان رنجي بسيار بزرگ را هم به نمايش ميگذارد. اوج اين رنج در آن تصويري از کتاب آشکار ميشود که در آن نقاد ميگويد تنها راه شکافتن ديوارها، تنها راه برونرفت از بنبست موجود، سر کوبيدن بيپايان و ديوانهوار به ديوار است. نشانگر کوششي عبث اما همراه با اندکي اميد. تنهاوتنها اندکي اميد. اين پيوند سبکشناسانه آسودگي و رنج در بافت نوشتههاي بنيامين هم وجود دارد و به نظر ميرسد احمديآريان اين را از آنجا برگرفته باشد که چنين تاثيري مطلقا بد نيست و نشانه گفتوگوي ژرف نقاد با سنتي در پشت سر خويش است. اما مساله صرفا نثر آريان نيست. نثر او بيروح نيست. نقد و نثر او بيروح نيست. او زائري در جستوجوي روح دوران، يا دستکم شمايل دوران، يا شمايلهاي دوران است. نوشتههاي او اتفاقا يک سر روح است و گوشت و پوست ندارد. او در لايهها، گوشت و درون هيچ متن ادبي نميپيچد و در آن رسوخ نميکند. آريان از نزديک شدن به متنهاي ادبي امتناع ميکند. آيا اين امتناع يک امتناع سبکشناختي است؟ اگر بتوانيم، ما هم در اينجا از يک تمثيل براي بررسي «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بهرهگيريم، بايد بگويم نوشتن براي احمديآريان بهمثابه گونهاي از پرواز شناسايي است. او بر فراز دو دهه ميچرخد، پيدرپي عکسها و فريمهاي گوناگون ميگيرد و از کنار هم قراردادن اين تصويرها کوشش ميکند، موقعيت کلي ادبيات ايران در سالهاي گذشته را رصد کند. اين کتاب، مونتاژي از ده الي بيست نوشته گوناگون است. گونهاي از پرسهزني نگاهدار به منطق «پاساژها.» درباره بسياري از چيزها سخن گفته ميشود، بيآنکه نقاد در سوداي آن باشد که به درون يکي يا چند تا از اين متنها شيرجه زند. او در فاصله مينويسد. در فضاي نقادي ادبي ميتوان اين «فاصله» را «فاصله جامعهشناختي» ناميد. اين پارهنقدها، چونان عکسهاي پيدرپي و فريمهايي است که يک هواپيما از ارتفاع بالا گرفته است.
نشانه به رهايي، مقالههايي از والتر بنيامين، بابک احمدي، مقدمه، ص 45، نشر تندر
1 هنگام آن رسيده است، شايد هنگام آن رسيده باشد که براي فهم و دريافت ويژگيهاي سبکشناختي «نقد ادبي»، به شمارش واژهها و تعداد کلمات روي بياوريم. جستوجويي در باب کوتاهي و بلندي نقدها، درباب پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي اين کوتاهي و بلنديها. چگونه «تمثيل» راه خود را به درون متنهاي نقادانه باز ميکند؟ آيا «تمثيلگرايي» در نقد با کوتاهي و بلندي متنها پيوندي دارد؟ ميخواهم بيدرنگ، يک طبقهبندي بسيار بسيار ساده درباره نقد انجام دهم. نقد کوتاه، نقد بلند، رساله و سرانجام «کتابهاي نقد.» همانگونه که از داستان کوتاه، داستان بلند و رمان سخن ميگوييم، با همه تفاوتهاي سبکشناختي و هستيشناسانهشان. در اينجا نقد کوتاه را در معنايي ويژه به کار مياندازم و به هيچ روي ريويو، يادداشت و معرفي کتاب را در نظر نميگيرم. «نقد کوتاه،» نقدي است که هرچند کوتاه است اما بلندپرواز است و در سوداي ديدار با نظريه ادبي، فلسفه ادبيات و گفتوگو با مفهومها است. همه اينها با واژههايي بسيار اندک. تعداد واژهها، همواره پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي داشته است. اما، اگر براي ما نقادان فارسي، تعداد واژهها در جايي، در سالهاي گذشته بدل به مساله شده باشد، آنجا، «صفحههاي ادبي روزنامهها» پس از دوم خرداد 76 بوده است. نوشتن نقد، آن هم نقدي آنچنان که گفته شد، نگاهدار به فلسفه ادبيات و نظريه ادبي، با تعداد واژههايي بسيار محدود، بسيار بسنده. براي ستونها بين 800 تا 1000 واژه، براي نيمصفحه 1500 تا 2000 واژه و براي يک صفحه کامل از 2800 تا 3500 واژه. امير احمديآريان در «شعار نويسي بر ديوار کاغذي» مينويسد: «برخلاف اغلب کشورهاي دنيا، در تاريخ ادبيات ايران داستان کوتاه گوي سبقت از رمان را ربوده است. حجم داستانهاي کوتاه قوي و قابلاعتناي نويسندگان فارسي زبان در اين يک قرن اخير، که عملا قدمت حيات ادبي داستان مدرن ما بوده، بهمراتب بيشتر از رمانهاي ماندگار است.» سبب هرچه باشد، ميتوان اين انگاره را گسترش داد و با بهرهگيري از آن در باب حوزههاي ديگر هم سخن گفت. ما کتابهاي نقد و رسالههاي نقادانه درخوري نداشتهايم، اما نقدهاي کوتاه درخشاني نوشتهايم. امير احمديآريان در مقدمه «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» در باب نقدنويسي در صفحههاي ادبي روزنامهها پس از دومخرداد 76 سخن ميگويد. در باب گشايشها، پيمايشها و چالشهاي نقد در اين صفحهها. صفحههايي که «پرورش يافت و رشد کرد و کمکم از تجمل به ضرورت بدل شد.» اما، جستاري که در پيشرو است، بيش از آن، در جستوجوي ضرورتهاي سبکشناختي نوشتن در چنين فضايي است. اما بازهم، پيشتر، بايد گفت نقد کوتاه در اين سالها از ديدگاه کمي و کيفي گسترش چشمگيري يافت و اکنون بيآنکه دستم بلرزد، با جرات ميتوان گفت درخشانترين نقدهاي کوتاه در ايران، در صدسال گذشته را نقادان همنسل من نوشتهاند. اين رهآورد يک فشردگي سبکشناختي، يک درهمشدن، يک جوشش و پيوند مولفههاي بسيار گوناگون در يک نوشتار کوتاه بوده است. يک «بحران نوشتارشناسانهي» تمامعيار. از ديدگاه نگارنده، کساني که در اين سالها در زمينه نوشتن نقد کوتاه قلمفرسايي نکردهاند، کمتر ميتوانند بخش بزرگي از چالشها و پيمايشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد روزگار ما را درک کنند. شيوه آغاز نقد، شيوه نامگذاري بر روي نقد، شيوه آوردن نمونه و شاهد مثال از متن، شيوه نقلقول از حوزههاي گوناگون نظريه ادبي، فلسفه، جامعهشناسي و...، شيوه طرح مساله، شيوه گسترش و پيشروي نقد و... در نقد کوتاه تفاوتهاي چشمگيري با بهکارگيري اين شيوهها در نوشتن يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب دارد. براي درک و دريافت سبک نقادانه احمديآريان همواره بايد گوشهچشمي به کتاب «نشانهاي به رهايي» داشت، در جستوجوي ريشههاي بنياميني. او دستکم از دو ديدگاه، به بنيامين نسب ميبرد: 1- پيوند سخن نقادانه با تمثيل 2- ناسوگواري بر از دسترفتن «هاله» اثر هنري و نگريستن به آن به مثابه يک امکان. بسياري از کساني که «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» را خواندهاند، از نثر روزنامهاي، شتابزدگي و نافريبايي سبک نقادانه او ناليدهاند. اما او هيچگاه شيدا و واله چنين هالههايي نبوده است و همواره از دست شدن «هاله»هاي سبکشناختي را به مثابه يک امکان و گونهاي از گشايش، تفسير و تاويل کرده است. او در جاي ديگري مينويسد: «مقالات بسياري در نقد مجموعه شعري يا رماني نوشته شدهاند که درک هر سطر از آنها نياز به رمل و اسطرلاب دارد. در واقع حکايت اينگونه نقدها حکايت جسدي است که آرايش شده باشد. اين آرايشها و زينتآلات در نقدهاي اين دسته از منتقدان همان نثر متکلف و پرطمطراق است که به دور خود ميپيچد، در دل خود مدام کلمه ميسازد و اين کلمههاي تازه ساختهشده را متلاشي ميکند و در نهايت هيچ نميگويد». نگاه او به نثر رمان نيز همينگونه است. هرچند، شيوه روايي بسياري از نقدهايي که بنيامين نوشته است، داراي پيچيدگيهاي بنيادين روايتشناسانه است، اما نقدهاي او با نگاهداري به مقاله «اثر هنري در دوران تکثير مکانيکي،» در جستوجوي بازسازي گونهاي از نقادي سياسي است که رهآورد تبخير هاله متنها است. بنيامين در همين مقاله مينويسد: «با از ميان رفتن اصالت در مورد توليد هنري کارکرد هنر نيز بهطور کامل دگرگون و معکوس ميشود. بهجاي آنکه استوار به مناسک آييني باشد، استوار به کنش ديگري يعني سياست ميگردد.» ايده نقد در نزد احمديآريان پيشاپيش با ايده تکثير پيوند خورده است. با رسانه، رسانايي، رسيدن به دست مخاطب و به ويژه با روزنامه. يا دستکم با مطبوعات. او از آن دسته نقادان اين نسل است که بر «ايده کتاب» شوريدهاند و نيروي سياسي نقد را نقدا، فورا در فضاي ادبي ما آزاد ساختهاند. اينها تظاهر به نقد نيستند، بلکه چيزي بيشتر، يعني تظاهرات نقداند. عنوان کتاب خود گوياي اسلوب نقادي نقاد است. نويسنده خود در مقدمه با قياس بين «مکالمات افلاتون» و «المقابسات» تاليف ابوحيان توحيدي کوشش ميکند نشان دهد کوتاهي، خلقالساعگي، شتابزدگي و عدم انسجام نقدهايي که در روزنامه نوشته شدهاند چگونه به گونهاي از «بوطيقاي جدل» و «بوطيقاي سياسي» راه ميبرد: «المقابسات سازمانيافتگي و عمق مکالمات افلاتون را ندارد و حاصل خواندنش، جز در چند مورد بخصوص در مباحثات مربوط به شعر و زبان، بيشتر مجموعهاي از ايدههاي پراکنده و سطحي است تا مواجهه با فکر عميق. اما چيزي در اين کتاب هست که در مکالمات نيست. شور جدل.» «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» که سرهمبندي و مفصلبندي از نقدهاي گوناگون نقاد است، در برابر کتاب شدن مقاومت ميکند. اين کتابي ضدکتاب است. اما اينها که گفتيم، ويژگي راهبردي سبک نقادي او نيستند. اين ويژگي همانا پيوند نقادي با تمثيل است. در يک نقد کوتاه مجال چنداني براي آوردن نقلقول، ارجاع به زمينههاي نظري و فلسفي، توضيح و تبيين مفهومها و آوردن نمونه از خود خود متني که نقد ميشود نيست. بنابراين، يکي از کردوکارهايي که ممکن است نقاد در پيش بگيرد روي آوردن به تمثيل است. تمثيل امکان بيان فشردهاي از نظر نقاد، پيوند متن و نظريه و همچنين ياري رساندن به انسجام بياني و ساختاري يک نقد کوتاه را فراهم ميکند. از اينرو نوشتن نقد کوتاه بدون ياري گرفتن از تمثيل تقريبا ناممکن است. بيجا نيست که دو تن از نظريهپردازان و فيلسوفاني که در کوتاهنويسي و گزينگويهنويسي چيرهدست بودهاند، همزمان تمثيلپردازان بزرگي نيز بودهاند. نيچه و بنيامين. احمديآريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از تمثيل بسيار بهره گرفته است. نويسنده به مثابه صخرهاي پابرجا در برابر امواج خروشان يا چون قايقراني سوار بر امواج. نويسنده چون ويروس. شهر چون ظرف رخ دادها يا شهر چون گونهاي از جوهر، گونهاي از فعلوانفعال شيميايي، نوشتن از شهر چونان واکنشي شيميايي. تمثيل «سراسر بين» از جرجي بنتام درباره ايدهها و روشهاي نظارت بر شهروندان، بهرهگيري از محفظه شيشهاي که دمين هرست با نام «هزار سال» ساخته است، براي بررسي چرخه توليد و زيست ادبي در ايران. بهرهگيري از نمايشنامه راديويي «جنگ جهانها»ي اورسن ولز براي واکاوي فضاي ترسخورده ادبي و سرانجام تصوير درخشان از نويسندهاي که در اين سالها در برابر بنبست، در برابر ديواري بلندي که در برابر او قد برافراشته است، کاري نميتواند بکند و ديوانهوار سر خود را به ديوار سخت ميکوبد تا بلکه راهي از ميان آن باز کند اما سواي اين، تمثيلپردازي رفتهرفته، سبب پيشروي به سوي گونهاي از مفهومسازي نيز ميشود. دستکم پيشروي به سوي پيش مفهومها. در فضاي ادبي مانند فضاي ادبي ايران که نظريه ادبي بسيار بيرمق و بيتوشوتوان است، نقاد در راه مفهومسازي با دشواريهاي گوناگوني چون غياب سنت مفهومسازي، ناشفاف بودن ترم و واژهها، نامشخص بودن تاريخ تحولات و زايش ترمها، فقدان تاريخ مدون نقد و همچنين ناآشنايي گسترده مخاطبان ادبيات با اين مفهومها روبهرو است. از اينرو تمثيلپردازي به نقاد اين ياري را ميرساند که بتواند يک ايده کلي را بر سر متن برنهد و سپس به جستوجو و واکاوي در آن بپردازد. وفاداري به تمثيلها و پيگيري آنها، کوشش براي توضيح و تبيين آنها، رفتهرفته نقاد را در آستانه پيشمفهومسازي و در راه مفهومسازي قرار ميدهد. با نگاهداري با آنچه که از مقدمه «نشانهاي به رهايي» و در باب تمثيل از والتر بنيامين نقل شد، نقد براي به «تحليل بردن» متن ناگزير است تا چيزي را از «بيرون» بردارد و در چارچوب متن جا دهد، نقاد همواره ناگزير است تا با زباني غيراز زبان متن درباره متن سخن گويد، او ناچار از ابدع يک زبان براي سخنگويي درباره متن است، اما مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه بيش از آنچه که بايد بيروني ميمانند، به دقيقه ابداع نميرسند، حتي به دقيقه اتصال، حتي مفصلبندي نميشوند، چون امکان گسترش، پيرايش و تخريب آنها وجود ندارد، اما تمثيل در اينجا يک راه ميانبر است. يک ضرورت سبکشناسانه. با توجه به آنچه که بابک احمدي درباره بنيامين نوشته است، ميتوان گفت، مفهومها همواره در بيرون نميمانند، بلکه مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه همواره بيرون ميمانند. استراتژي گفتهشده يک استراتژي عام نيست، نميتواند باشد. اين استراتژي سبک نقادانه بنيامين، سبکشناسي نقد کوتاه و هرگونه گزينگويهاي را خيليخوب توضيح ميدهد، اما لزوما درباره يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب نقد کارايي ندارد. آريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از سهگونه نقد سخن ميگويد. «نقد محافظهکارانه،» «نقد کينهتوزانه» و «نقد مولد.» از ديدگاه او نقد مولد، نقدي است که به مفهومسازي روي بياورد. آريان که دستکم از يک دهه پيش، بههمراه چند تن ديگر همواره در جستوجوي مفهومسازي در حوزه نقد ادبي در ايران بوده است، خواسته-ناخواسته با دشواريهاي گفتهشده روبهرو شده و کمتر در اين باب کامياب بوده است، بنابراين بهناگزير چنين دست گشوده به تمثيلپردازي روي آورده است. «نقدهاي کوتاه» اگر خوب نوشته شوند، شورمند، پرخون، تاثيرگذار و راهگشايند. اما نقد کوتاه همواره با يک دشواري ژنريک روبهرو است. در يک نقد کوتاه ويران کردن، به پرسش گرفتن و خط زدن تمثيلها و مفهومهايي که نقاد به کار گرفته است، به دست خود نقاد ناممکن است. مفهومهاي بهکار گرفتهشده در يک نقد کوتاه مفهومهايي ايستا هستند و امکان آزمون و کاربست آنها در موقعيتهاي گوناگون، زيروزبر کردن آنها، به چالش گرفتن آنها و گسترش آنها و حتي بدل کردن آنها به چيزي برعليه خود وجود ندارد. تمثيلپردازي ضامن اين ايستايي و انسجام است، تمثيل کليد انسجام، تشکل و پايايي نقد کوتاه است. تمثيل ما را به خوبي به سوي نظريهپردازي پيش ميبرد، اما در مجالي چنين کوتاه، با دشنهاي در دست، همزمان نظريه ادبي را از پاي در ميآورد. اما يکبار ديگر تاکيد ميکنم از ديدگاه نگارنده، اين تنهاوتنها «زخمخوردگان» نظريه ادبي، زخمخوردگاني که نقد کوتاه نوشتهاند هستند که ميتوانند چالشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد ادبي روزگار ما را درک و دريافت کنند و آن را به پيش برانند.
2 احمديآريان در آغاز بخش دوم، درباره بخش نخست نوشته است: «آنچه را گذشت با تسامح شايد بشود آسيبشناسي اجتماعي اين سالها ناميد.» او با تمام کوششي ميکند در بخش دوم، يکبار ديگر و با آنکه ميخواهد از نزديکتر به متون ادبي بپردازد و بوطيقاي ادبي دوران را واکاود، اما با نوشتن درباره «رمان شهري،» «رمان آپارتماني» و «زندگي روزمره» که بالمره امرهايي جامعهشناختياند، از پنجره باز ميگردد و از نو در جغرافياي «جامعهشناسي ادبي» استقرار مييابد. اما برخورد، درهم فرو رفت و سرهمبندي تمثيل و جامعهشناسي پيامدهايي ديگري را براي نقد او دارد. «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بيش از آنکه يک کتاب باشد، يا حتي يکيک رساله يا نقد بلند، سرهمبندي و مفصلبندي نقدهاي کوتاهي است که نقاد در سالهاي گذشته در روزنامه و مجلههاي ادبي نوشته است. نويسنده چون زائري در حال راهپيمايي طولاني در سراسر دهه گذشته است. هرچند نام کتاب در بردارنده «ديوار کاغذي» است و بر منطق ديوارها دلالت ميکند، اما ميتوان آن را جابهجا و دستکاري کرد و از «منطق راهها» هم سخن گفت. نقاد در جستوجوي راهي براي برونرفت از بنبست و ايستايي ادب دوران، راهپيمايي ميکند و از ديدههاي خود سخن ميگويد. او به ياري تمثيل اين دادهها و طيطريق را وارد مداري از «تامل،» «تاويل» و «تجربه ذهني» خويش ميکند. براي يک زائر تجربه دروني طي طريق، رنجها و تبديل و تبدلهاي روحي و ذهني و مکاشفات شخصي در راهپيمايي است، که خود راه را بدل به يک «زيارت» ميکند. نقش اتوبيوگرافينويسي در سبک نقادانه امير احمديآريان چيست؟ چه ميتواند باشد؟ او در بخشهاي گوناگون، در لابهلاي تصويرها، تمثيلها و مفهومهايي که در پيش مينهد و در لابهلا و همزمان با مفصلبندي اين نقدهاي کوتاه، از تجربههاي خود در نوشتن نقد، در روزنامهنگاري ادبي، در دانشگاه، در ترجمه، در فضاي سياسي پس از دوم خرداد و... سخن ميگويد. سبک نقادانه او آغشته به اتوبيوگرافينويسي است. اين نوشتن از خود، اين تامل در خود در پيوند با تمثيلپردازي، بدل به تاملات و مکاشفات زائر در طي طريق در ادب دوران ميشود. ميتوان بر «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» نامي ديگر هم نهاد: «مکاشفات امير احمديآريان.» يا دقيقتر: «راهپيمايي يک منتقد در جستوجوي ادب دوران.» تمثيلهاي بهکار گرفتهشده از سوي نقاد، تنهاوتنها در پيوند با گونهاي از اتوبيوگرافينويسي است که بدل به مکاشفات نقاد ميشود. قرار دادن تمثيل در افقي از تجربههاي شخصي و دريافتهاي خاص دريافتکننده. احمديآريان منتقدي به تمام معنا عرفي است. دور از پيرايههاي رازورزانه و دور از هالهگرايي. اما رويکرد او به آسيبشناسي ادبي و اجتماعي، جامعهشناسي ادبي و تمثيلپردازي او را از سوي «بوطيقاي جدل» که دربردارنده شورسياسي است، به سوي «بوطيقاي احتضار» ميراند، به سوي يک «آخرالزمان ادبي». آريان در قرائت آخرالزماني از ادبيات ايران به هيچ روي تنها نيست. اما پيوند تمثيل با اين روايت آخرالزماني آن را بيدرنگ در يک چارچوب الاهياتي قرار ميدهد. تمثيلهاي بنيامين نيز همزمان، سويهاي عرفي، مدرن، افشاکننده و هم سويهاي الاهياتي دارند. تمثيل، تصوير، شمايل و آيکون پيشاپيش و همواره در يک بوطيقاي الاهياتي درج و حکشده است. نقدهاي آريان مانند نوشتههاي بنيامين همزمان عرفي و هالهگريز و همچنين الاهياتياند. اين ناسازه خود رهآورد يک تناقض ديگر است. سبک نوشتاري آريان از درون يک ناسازه، از دل يک ناهمگوني زاده ميشود: آسودگي و رنج. در ميان دوستان بسيار شنيده ميشود که يکي از ويژگيهاي امير اين است که خيلي راحت از کنار چيزها ميگذرد، آشفته نميشود، خونسرد است و خيلي سرد با داغترين چيزها و رخدادها روبهرو ميشود. بسياري «نثر» اين کتاب را دوست نداشتهاند. بيشتر: نثر آنها را دلزده و مايوس کرده است. او آسوده، بيتکلف، سرد و در فاصله مينويسد اما با اتوبيوگرافينويسي، با گزارش از بنبستهاي ادب دوران، با پردهدري از ابتذال، همزمان رنجي بسيار بزرگ را هم به نمايش ميگذارد. اوج اين رنج در آن تصويري از کتاب آشکار ميشود که در آن نقاد ميگويد تنها راه شکافتن ديوارها، تنها راه برونرفت از بنبست موجود، سر کوبيدن بيپايان و ديوانهوار به ديوار است. نشانگر کوششي عبث اما همراه با اندکي اميد. تنهاوتنها اندکي اميد. اين پيوند سبکشناسانه آسودگي و رنج در بافت نوشتههاي بنيامين هم وجود دارد و به نظر ميرسد احمديآريان اين را از آنجا برگرفته باشد که چنين تاثيري مطلقا بد نيست و نشانه گفتوگوي ژرف نقاد با سنتي در پشت سر خويش است. اما مساله صرفا نثر آريان نيست. نثر او بيروح نيست. نقد و نثر او بيروح نيست. او زائري در جستوجوي روح دوران، يا دستکم شمايل دوران، يا شمايلهاي دوران است. نوشتههاي او اتفاقا يک سر روح است و گوشت و پوست ندارد. او در لايهها، گوشت و درون هيچ متن ادبي نميپيچد و در آن رسوخ نميکند. آريان از نزديک شدن به متنهاي ادبي امتناع ميکند. آيا اين امتناع يک امتناع سبکشناختي است؟ اگر بتوانيم، ما هم در اينجا از يک تمثيل براي بررسي «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بهرهگيريم، بايد بگويم نوشتن براي احمديآريان بهمثابه گونهاي از پرواز شناسايي است. او بر فراز دو دهه ميچرخد، پيدرپي عکسها و فريمهاي گوناگون ميگيرد و از کنار هم قراردادن اين تصويرها کوشش ميکند، موقعيت کلي ادبيات ايران در سالهاي گذشته را رصد کند. اين کتاب، مونتاژي از ده الي بيست نوشته گوناگون است. گونهاي از پرسهزني نگاهدار به منطق «پاساژها.» درباره بسياري از چيزها سخن گفته ميشود، بيآنکه نقاد در سوداي آن باشد که به درون يکي يا چند تا از اين متنها شيرجه زند. او در فاصله مينويسد. در فضاي نقادي ادبي ميتوان اين «فاصله» را «فاصله جامعهشناختي» ناميد. اين پارهنقدها، چونان عکسهاي پيدرپي و فريمهايي است که يک هواپيما از ارتفاع بالا گرفته است.
«بنيامين در يکي از مهمترين مقالات خود يعني مقالهاي که درباره «پيوندهاي گزيده» اثر گوته نوشته، نشان داد که تفسير هر متني، درست به دليل زندگي مستقل اثر از آفرينندهاش نيازمند عنصري تازه و باطني يعني تمثيل است: «نقد حقيقت دروني هر اثر هنري را از دست فروميگذارد و تفسير موضوع آن را.» پس بنيامين نقد را نميپذيرد، چون از موضعي برتر، با نظام ارزشهايي نامشخص (و چهبسا يکسر متضاد با متن) ميکوشد که آن را تعالي دهد و به انجام اين کار موفق نميشود. تفسير را نيز نميپذيرد زيرا در چارچوب «پندارهاي متن» باقي ميماند. تمثيل يگانه راه ترکيب آنهاست و با تاويلگرايي نيز خواناست. تمثيل در چارچوب متن باقي ميماند (زيرا احکامي برآمده از نظام ارزشهايي جداگانه را بدان تحميل نميکند) و از آن فرا ميرود (زيرا متن را همچون يک امکان نمايان ميکند). تاويلگرايي بنيامين به ياري تمثيل حقيقت را که همواره در سطح آشکار ميشود با موضوع اثر هنري که همواره در تکامل زمان خود را پنهان ميکند به يکديگر نزديک مينمايد يا به زبان خود بنيامين آنها را به يکديگر ميشناساند.»
نشانه به رهايي، مقالههايي از والتر بنيامين، بابک احمدي، مقدمه، ص 45، نشر تندر
1 هنگام آن رسيده است، شايد هنگام آن رسيده باشد که براي فهم و دريافت ويژگيهاي سبکشناختي «نقد ادبي»، به شمارش واژهها و تعداد کلمات روي بياوريم. جستوجويي در باب کوتاهي و بلندي نقدها، درباب پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي اين کوتاهي و بلنديها. چگونه «تمثيل» راه خود را به درون متنهاي نقادانه باز ميکند؟ آيا «تمثيلگرايي» در نقد با کوتاهي و بلندي متنها پيوندي دارد؟ ميخواهم بيدرنگ، يک طبقهبندي بسيار بسيار ساده درباره نقد انجام دهم. نقد کوتاه، نقد بلند، رساله و سرانجام «کتابهاي نقد.» همانگونه که از داستان کوتاه، داستان بلند و رمان سخن ميگوييم، با همه تفاوتهاي سبکشناختي و هستيشناسانهشان. در اينجا نقد کوتاه را در معنايي ويژه به کار مياندازم و به هيچ روي ريويو، يادداشت و معرفي کتاب را در نظر نميگيرم. «نقد کوتاه،» نقدي است که هرچند کوتاه است اما بلندپرواز است و در سوداي ديدار با نظريه ادبي، فلسفه ادبيات و گفتوگو با مفهومها است. همه اينها با واژههايي بسيار اندک. تعداد واژهها، همواره پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي داشته است. اما، اگر براي ما نقادان فارسي، تعداد واژهها در جايي، در سالهاي گذشته بدل به مساله شده باشد، آنجا، «صفحههاي ادبي روزنامهها» پس از دوم خرداد 76 بوده است. نوشتن نقد، آن هم نقدي آنچنان که گفته شد، نگاهدار به فلسفه ادبيات و نظريه ادبي، با تعداد واژههايي بسيار محدود، بسيار بسنده. براي ستونها بين 800 تا 1000 واژه، براي نيمصفحه 1500 تا 2000 واژه و براي يک صفحه کامل از 2800 تا 3500 واژه. امير احمديآريان در «شعار نويسي بر ديوار کاغذي» مينويسد: «برخلاف اغلب کشورهاي دنيا، در تاريخ ادبيات ايران داستان کوتاه گوي سبقت از رمان را ربوده است. حجم داستانهاي کوتاه قوي و قابلاعتناي نويسندگان فارسي زبان در اين يک قرن اخير، که عملا قدمت حيات ادبي داستان مدرن ما بوده، بهمراتب بيشتر از رمانهاي ماندگار است.» سبب هرچه باشد، ميتوان اين انگاره را گسترش داد و با بهرهگيري از آن در باب حوزههاي ديگر هم سخن گفت. ما کتابهاي نقد و رسالههاي نقادانه درخوري نداشتهايم، اما نقدهاي کوتاه درخشاني نوشتهايم. امير احمديآريان در مقدمه «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» در باب نقدنويسي در صفحههاي ادبي روزنامهها پس از دومخرداد 76 سخن ميگويد. در باب گشايشها، پيمايشها و چالشهاي نقد در اين صفحهها. صفحههايي که «پرورش يافت و رشد کرد و کمکم از تجمل به ضرورت بدل شد.» اما، جستاري که در پيشرو است، بيش از آن، در جستوجوي ضرورتهاي سبکشناختي نوشتن در چنين فضايي است. اما بازهم، پيشتر، بايد گفت نقد کوتاه در اين سالها از ديدگاه کمي و کيفي گسترش چشمگيري يافت و اکنون بيآنکه دستم بلرزد، با جرات ميتوان گفت درخشانترين نقدهاي کوتاه در ايران، در صدسال گذشته را نقادان همنسل من نوشتهاند. اين رهآورد يک فشردگي سبکشناختي، يک درهمشدن، يک جوشش و پيوند مولفههاي بسيار گوناگون در يک نوشتار کوتاه بوده است. يک «بحران نوشتارشناسانهي» تمامعيار. از ديدگاه نگارنده، کساني که در اين سالها در زمينه نوشتن نقد کوتاه قلمفرسايي نکردهاند، کمتر ميتوانند بخش بزرگي از چالشها و پيمايشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد روزگار ما را درک کنند. شيوه آغاز نقد، شيوه نامگذاري بر روي نقد، شيوه آوردن نمونه و شاهد مثال از متن، شيوه نقلقول از حوزههاي گوناگون نظريه ادبي، فلسفه، جامعهشناسي و...، شيوه طرح مساله، شيوه گسترش و پيشروي نقد و... در نقد کوتاه تفاوتهاي چشمگيري با بهکارگيري اين شيوهها در نوشتن يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب دارد. براي درک و دريافت سبک نقادانه احمديآريان همواره بايد گوشهچشمي به کتاب «نشانهاي به رهايي» داشت، در جستوجوي ريشههاي بنياميني. او دستکم از دو ديدگاه، به بنيامين نسب ميبرد: 1- پيوند سخن نقادانه با تمثيل 2- ناسوگواري بر از دسترفتن «هاله» اثر هنري و نگريستن به آن به مثابه يک امکان. بسياري از کساني که «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» را خواندهاند، از نثر روزنامهاي، شتابزدگي و نافريبايي سبک نقادانه او ناليدهاند. اما او هيچگاه شيدا و واله چنين هالههايي نبوده است و همواره از دست شدن «هاله»هاي سبکشناختي را به مثابه يک امکان و گونهاي از گشايش، تفسير و تاويل کرده است. او در جاي ديگري مينويسد: «مقالات بسياري در نقد مجموعه شعري يا رماني نوشته شدهاند که درک هر سطر از آنها نياز به رمل و اسطرلاب دارد. در واقع حکايت اينگونه نقدها حکايت جسدي است که آرايش شده باشد. اين آرايشها و زينتآلات در نقدهاي اين دسته از منتقدان همان نثر متکلف و پرطمطراق است که به دور خود ميپيچد، در دل خود مدام کلمه ميسازد و اين کلمههاي تازه ساختهشده را متلاشي ميکند و در نهايت هيچ نميگويد». نگاه او به نثر رمان نيز همينگونه است. هرچند، شيوه روايي بسياري از نقدهايي که بنيامين نوشته است، داراي پيچيدگيهاي بنيادين روايتشناسانه است، اما نقدهاي او با نگاهداري به مقاله «اثر هنري در دوران تکثير مکانيکي،» در جستوجوي بازسازي گونهاي از نقادي سياسي است که رهآورد تبخير هاله متنها است. بنيامين در همين مقاله مينويسد: «با از ميان رفتن اصالت در مورد توليد هنري کارکرد هنر نيز بهطور کامل دگرگون و معکوس ميشود. بهجاي آنکه استوار به مناسک آييني باشد، استوار به کنش ديگري يعني سياست ميگردد.» ايده نقد در نزد احمديآريان پيشاپيش با ايده تکثير پيوند خورده است. با رسانه، رسانايي، رسيدن به دست مخاطب و به ويژه با روزنامه. يا دستکم با مطبوعات. او از آن دسته نقادان اين نسل است که بر «ايده کتاب» شوريدهاند و نيروي سياسي نقد را نقدا، فورا در فضاي ادبي ما آزاد ساختهاند. اينها تظاهر به نقد نيستند، بلکه چيزي بيشتر، يعني تظاهرات نقداند. عنوان کتاب خود گوياي اسلوب نقادي نقاد است. نويسنده خود در مقدمه با قياس بين «مکالمات افلاتون» و «المقابسات» تاليف ابوحيان توحيدي کوشش ميکند نشان دهد کوتاهي، خلقالساعگي، شتابزدگي و عدم انسجام نقدهايي که در روزنامه نوشته شدهاند چگونه به گونهاي از «بوطيقاي جدل» و «بوطيقاي سياسي» راه ميبرد: «المقابسات سازمانيافتگي و عمق مکالمات افلاتون را ندارد و حاصل خواندنش، جز در چند مورد بخصوص در مباحثات مربوط به شعر و زبان، بيشتر مجموعهاي از ايدههاي پراکنده و سطحي است تا مواجهه با فکر عميق. اما چيزي در اين کتاب هست که در مکالمات نيست. شور جدل.» «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» که سرهمبندي و مفصلبندي از نقدهاي گوناگون نقاد است، در برابر کتاب شدن مقاومت ميکند. اين کتابي ضدکتاب است. اما اينها که گفتيم، ويژگي راهبردي سبک نقادي او نيستند. اين ويژگي همانا پيوند نقادي با تمثيل است. در يک نقد کوتاه مجال چنداني براي آوردن نقلقول، ارجاع به زمينههاي نظري و فلسفي، توضيح و تبيين مفهومها و آوردن نمونه از خود خود متني که نقد ميشود نيست. بنابراين، يکي از کردوکارهايي که ممکن است نقاد در پيش بگيرد روي آوردن به تمثيل است. تمثيل امکان بيان فشردهاي از نظر نقاد، پيوند متن و نظريه و همچنين ياري رساندن به انسجام بياني و ساختاري يک نقد کوتاه را فراهم ميکند. از اينرو نوشتن نقد کوتاه بدون ياري گرفتن از تمثيل تقريبا ناممکن است. بيجا نيست که دو تن از نظريهپردازان و فيلسوفاني که در کوتاهنويسي و گزينگويهنويسي چيرهدست بودهاند، همزمان تمثيلپردازان بزرگي نيز بودهاند. نيچه و بنيامين. احمديآريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از تمثيل بسيار بهره گرفته است. نويسنده به مثابه صخرهاي پابرجا در برابر امواج خروشان يا چون قايقراني سوار بر امواج. نويسنده چون ويروس. شهر چون ظرف رخ دادها يا شهر چون گونهاي از جوهر، گونهاي از فعلوانفعال شيميايي، نوشتن از شهر چونان واکنشي شيميايي. تمثيل «سراسر بين» از جرجي بنتام درباره ايدهها و روشهاي نظارت بر شهروندان، بهرهگيري از محفظه شيشهاي که دمين هرست با نام «هزار سال» ساخته است، براي بررسي چرخه توليد و زيست ادبي در ايران. بهرهگيري از نمايشنامه راديويي «جنگ جهانها»ي اورسن ولز براي واکاوي فضاي ترسخورده ادبي و سرانجام تصوير درخشان از نويسندهاي که در اين سالها در برابر بنبست، در برابر ديواري بلندي که در برابر او قد برافراشته است، کاري نميتواند بکند و ديوانهوار سر خود را به ديوار سخت ميکوبد تا بلکه راهي از ميان آن باز کند اما سواي اين، تمثيلپردازي رفتهرفته، سبب پيشروي به سوي گونهاي از مفهومسازي نيز ميشود. دستکم پيشروي به سوي پيش مفهومها. در فضاي ادبي مانند فضاي ادبي ايران که نظريه ادبي بسيار بيرمق و بيتوشوتوان است، نقاد در راه مفهومسازي با دشواريهاي گوناگوني چون غياب سنت مفهومسازي، ناشفاف بودن ترم و واژهها، نامشخص بودن تاريخ تحولات و زايش ترمها، فقدان تاريخ مدون نقد و همچنين ناآشنايي گسترده مخاطبان ادبيات با اين مفهومها روبهرو است. از اينرو تمثيلپردازي به نقاد اين ياري را ميرساند که بتواند يک ايده کلي را بر سر متن برنهد و سپس به جستوجو و واکاوي در آن بپردازد. وفاداري به تمثيلها و پيگيري آنها، کوشش براي توضيح و تبيين آنها، رفتهرفته نقاد را در آستانه پيشمفهومسازي و در راه مفهومسازي قرار ميدهد. با نگاهداري با آنچه که از مقدمه «نشانهاي به رهايي» و در باب تمثيل از والتر بنيامين نقل شد، نقد براي به «تحليل بردن» متن ناگزير است تا چيزي را از «بيرون» بردارد و در چارچوب متن جا دهد، نقاد همواره ناگزير است تا با زباني غيراز زبان متن درباره متن سخن گويد، او ناچار از ابدع يک زبان براي سخنگويي درباره متن است، اما مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه بيش از آنچه که بايد بيروني ميمانند، به دقيقه ابداع نميرسند، حتي به دقيقه اتصال، حتي مفصلبندي نميشوند، چون امکان گسترش، پيرايش و تخريب آنها وجود ندارد، اما تمثيل در اينجا يک راه ميانبر است. يک ضرورت سبکشناسانه. با توجه به آنچه که بابک احمدي درباره بنيامين نوشته است، ميتوان گفت، مفهومها همواره در بيرون نميمانند، بلکه مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه همواره بيرون ميمانند. استراتژي گفتهشده يک استراتژي عام نيست، نميتواند باشد. اين استراتژي سبک نقادانه بنيامين، سبکشناسي نقد کوتاه و هرگونه گزينگويهاي را خيليخوب توضيح ميدهد، اما لزوما درباره يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب نقد کارايي ندارد. آريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از سهگونه نقد سخن ميگويد. «نقد محافظهکارانه،» «نقد کينهتوزانه» و «نقد مولد.» از ديدگاه او نقد مولد، نقدي است که به مفهومسازي روي بياورد. آريان که دستکم از يک دهه پيش، بههمراه چند تن ديگر همواره در جستوجوي مفهومسازي در حوزه نقد ادبي در ايران بوده است، خواسته-ناخواسته با دشواريهاي گفتهشده روبهرو شده و کمتر در اين باب کامياب بوده است، بنابراين بهناگزير چنين دست گشوده به تمثيلپردازي روي آورده است. «نقدهاي کوتاه» اگر خوب نوشته شوند، شورمند، پرخون، تاثيرگذار و راهگشايند. اما نقد کوتاه همواره با يک دشواري ژنريک روبهرو است. در يک نقد کوتاه ويران کردن، به پرسش گرفتن و خط زدن تمثيلها و مفهومهايي که نقاد به کار گرفته است، به دست خود نقاد ناممکن است. مفهومهاي بهکار گرفتهشده در يک نقد کوتاه مفهومهايي ايستا هستند و امکان آزمون و کاربست آنها در موقعيتهاي گوناگون، زيروزبر کردن آنها، به چالش گرفتن آنها و گسترش آنها و حتي بدل کردن آنها به چيزي برعليه خود وجود ندارد. تمثيلپردازي ضامن اين ايستايي و انسجام است، تمثيل کليد انسجام، تشکل و پايايي نقد کوتاه است. تمثيل ما را به خوبي به سوي نظريهپردازي پيش ميبرد، اما در مجالي چنين کوتاه، با دشنهاي در دست، همزمان نظريه ادبي را از پاي در ميآورد. اما يکبار ديگر تاکيد ميکنم از ديدگاه نگارنده، اين تنهاوتنها «زخمخوردگان» نظريه ادبي، زخمخوردگاني که نقد کوتاه نوشتهاند هستند که ميتوانند چالشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد ادبي روزگار ما را درک و دريافت کنند و آن را به پيش برانند.
2 احمديآريان در آغاز بخش دوم، درباره بخش نخست نوشته است: «آنچه را گذشت با تسامح شايد بشود آسيبشناسي اجتماعي اين سالها ناميد.» او با تمام کوششي ميکند در بخش دوم، يکبار ديگر و با آنکه ميخواهد از نزديکتر به متون ادبي بپردازد و بوطيقاي ادبي دوران را واکاود، اما با نوشتن درباره «رمان شهري،» «رمان آپارتماني» و «زندگي روزمره» که بالمره امرهايي جامعهشناختياند، از پنجره باز ميگردد و از نو در جغرافياي «جامعهشناسي ادبي» استقرار مييابد. اما برخورد، درهم فرو رفت و سرهمبندي تمثيل و جامعهشناسي پيامدهايي ديگري را براي نقد او دارد. «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بيش از آنکه يک کتاب باشد، يا حتي يکيک رساله يا نقد بلند، سرهمبندي و مفصلبندي نقدهاي کوتاهي است که نقاد در سالهاي گذشته در روزنامه و مجلههاي ادبي نوشته است. نويسنده چون زائري در حال راهپيمايي طولاني در سراسر دهه گذشته است. هرچند نام کتاب در بردارنده «ديوار کاغذي» است و بر منطق ديوارها دلالت ميکند، اما ميتوان آن را جابهجا و دستکاري کرد و از «منطق راهها» هم سخن گفت. نقاد در جستوجوي راهي براي برونرفت از بنبست و ايستايي ادب دوران، راهپيمايي ميکند و از ديدههاي خود سخن ميگويد. او به ياري تمثيل اين دادهها و طيطريق را وارد مداري از «تامل،» «تاويل» و «تجربه ذهني» خويش ميکند. براي يک زائر تجربه دروني طي طريق، رنجها و تبديل و تبدلهاي روحي و ذهني و مکاشفات شخصي در راهپيمايي است، که خود راه را بدل به يک «زيارت» ميکند. نقش اتوبيوگرافينويسي در سبک نقادانه امير احمديآريان چيست؟ چه ميتواند باشد؟ او در بخشهاي گوناگون، در لابهلاي تصويرها، تمثيلها و مفهومهايي که در پيش مينهد و در لابهلا و همزمان با مفصلبندي اين نقدهاي کوتاه، از تجربههاي خود در نوشتن نقد، در روزنامهنگاري ادبي، در دانشگاه، در ترجمه، در فضاي سياسي پس از دوم خرداد و... سخن ميگويد. سبک نقادانه او آغشته به اتوبيوگرافينويسي است. اين نوشتن از خود، اين تامل در خود در پيوند با تمثيلپردازي، بدل به تاملات و مکاشفات زائر در طي طريق در ادب دوران ميشود. ميتوان بر «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» نامي ديگر هم نهاد: «مکاشفات امير احمديآريان.» يا دقيقتر: «راهپيمايي يک منتقد در جستوجوي ادب دوران.» تمثيلهاي بهکار گرفتهشده از سوي نقاد، تنهاوتنها در پيوند با گونهاي از اتوبيوگرافينويسي است که بدل به مکاشفات نقاد ميشود. قرار دادن تمثيل در افقي از تجربههاي شخصي و دريافتهاي خاص دريافتکننده. احمديآريان منتقدي به تمام معنا عرفي است. دور از پيرايههاي رازورزانه و دور از هالهگرايي. اما رويکرد او به آسيبشناسي ادبي و اجتماعي، جامعهشناسي ادبي و تمثيلپردازي او را از سوي «بوطيقاي جدل» که دربردارنده شورسياسي است، به سوي «بوطيقاي احتضار» ميراند، به سوي يک «آخرالزمان ادبي». آريان در قرائت آخرالزماني از ادبيات ايران به هيچ روي تنها نيست. اما پيوند تمثيل با اين روايت آخرالزماني آن را بيدرنگ در يک چارچوب الاهياتي قرار ميدهد. تمثيلهاي بنيامين نيز همزمان، سويهاي عرفي، مدرن، افشاکننده و هم سويهاي الاهياتي دارند. تمثيل، تصوير، شمايل و آيکون پيشاپيش و همواره در يک بوطيقاي الاهياتي درج و حکشده است. نقدهاي آريان مانند نوشتههاي بنيامين همزمان عرفي و هالهگريز و همچنين الاهياتياند. اين ناسازه خود رهآورد يک تناقض ديگر است. سبک نوشتاري آريان از درون يک ناسازه، از دل يک ناهمگوني زاده ميشود: آسودگي و رنج. در ميان دوستان بسيار شنيده ميشود که يکي از ويژگيهاي امير اين است که خيلي راحت از کنار چيزها ميگذرد، آشفته نميشود، خونسرد است و خيلي سرد با داغترين چيزها و رخدادها روبهرو ميشود. بسياري «نثر» اين کتاب را دوست نداشتهاند. بيشتر: نثر آنها را دلزده و مايوس کرده است. او آسوده، بيتکلف، سرد و در فاصله مينويسد اما با اتوبيوگرافينويسي، با گزارش از بنبستهاي ادب دوران، با پردهدري از ابتذال، همزمان رنجي بسيار بزرگ را هم به نمايش ميگذارد. اوج اين رنج در آن تصويري از کتاب آشکار ميشود که در آن نقاد ميگويد تنها راه شکافتن ديوارها، تنها راه برونرفت از بنبست موجود، سر کوبيدن بيپايان و ديوانهوار به ديوار است. نشانگر کوششي عبث اما همراه با اندکي اميد. تنهاوتنها اندکي اميد. اين پيوند سبکشناسانه آسودگي و رنج در بافت نوشتههاي بنيامين هم وجود دارد و به نظر ميرسد احمديآريان اين را از آنجا برگرفته باشد که چنين تاثيري مطلقا بد نيست و نشانه گفتوگوي ژرف نقاد با سنتي در پشت سر خويش است. اما مساله صرفا نثر آريان نيست. نثر او بيروح نيست. نقد و نثر او بيروح نيست. او زائري در جستوجوي روح دوران، يا دستکم شمايل دوران، يا شمايلهاي دوران است. نوشتههاي او اتفاقا يک سر روح است و گوشت و پوست ندارد. او در لايهها، گوشت و درون هيچ متن ادبي نميپيچد و در آن رسوخ نميکند. آريان از نزديک شدن به متنهاي ادبي امتناع ميکند. آيا اين امتناع يک امتناع سبکشناختي است؟ اگر بتوانيم، ما هم در اينجا از يک تمثيل براي بررسي «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بهرهگيريم، بايد بگويم نوشتن براي احمديآريان بهمثابه گونهاي از پرواز شناسايي است. او بر فراز دو دهه ميچرخد، پيدرپي عکسها و فريمهاي گوناگون ميگيرد و از کنار هم قراردادن اين تصويرها کوشش ميکند، موقعيت کلي ادبيات ايران در سالهاي گذشته را رصد کند. اين کتاب، مونتاژي از ده الي بيست نوشته گوناگون است. گونهاي از پرسهزني نگاهدار به منطق «پاساژها.» درباره بسياري از چيزها سخن گفته ميشود، بيآنکه نقاد در سوداي آن باشد که به درون يکي يا چند تا از اين متنها شيرجه زند. او در فاصله مينويسد. در فضاي نقادي ادبي ميتوان اين «فاصله» را «فاصله جامعهشناختي» ناميد. اين پارهنقدها، چونان عکسهاي پيدرپي و فريمهايي است که يک هواپيما از ارتفاع بالا گرفته است.
نشانه به رهايي، مقالههايي از والتر بنيامين، بابک احمدي، مقدمه، ص 45، نشر تندر
1 هنگام آن رسيده است، شايد هنگام آن رسيده باشد که براي فهم و دريافت ويژگيهاي سبکشناختي «نقد ادبي»، به شمارش واژهها و تعداد کلمات روي بياوريم. جستوجويي در باب کوتاهي و بلندي نقدها، درباب پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي اين کوتاهي و بلنديها. چگونه «تمثيل» راه خود را به درون متنهاي نقادانه باز ميکند؟ آيا «تمثيلگرايي» در نقد با کوتاهي و بلندي متنها پيوندي دارد؟ ميخواهم بيدرنگ، يک طبقهبندي بسيار بسيار ساده درباره نقد انجام دهم. نقد کوتاه، نقد بلند، رساله و سرانجام «کتابهاي نقد.» همانگونه که از داستان کوتاه، داستان بلند و رمان سخن ميگوييم، با همه تفاوتهاي سبکشناختي و هستيشناسانهشان. در اينجا نقد کوتاه را در معنايي ويژه به کار مياندازم و به هيچ روي ريويو، يادداشت و معرفي کتاب را در نظر نميگيرم. «نقد کوتاه،» نقدي است که هرچند کوتاه است اما بلندپرواز است و در سوداي ديدار با نظريه ادبي، فلسفه ادبيات و گفتوگو با مفهومها است. همه اينها با واژههايي بسيار اندک. تعداد واژهها، همواره پيامدهاي سبکشناختي و بلاغي داشته است. اما، اگر براي ما نقادان فارسي، تعداد واژهها در جايي، در سالهاي گذشته بدل به مساله شده باشد، آنجا، «صفحههاي ادبي روزنامهها» پس از دوم خرداد 76 بوده است. نوشتن نقد، آن هم نقدي آنچنان که گفته شد، نگاهدار به فلسفه ادبيات و نظريه ادبي، با تعداد واژههايي بسيار محدود، بسيار بسنده. براي ستونها بين 800 تا 1000 واژه، براي نيمصفحه 1500 تا 2000 واژه و براي يک صفحه کامل از 2800 تا 3500 واژه. امير احمديآريان در «شعار نويسي بر ديوار کاغذي» مينويسد: «برخلاف اغلب کشورهاي دنيا، در تاريخ ادبيات ايران داستان کوتاه گوي سبقت از رمان را ربوده است. حجم داستانهاي کوتاه قوي و قابلاعتناي نويسندگان فارسي زبان در اين يک قرن اخير، که عملا قدمت حيات ادبي داستان مدرن ما بوده، بهمراتب بيشتر از رمانهاي ماندگار است.» سبب هرچه باشد، ميتوان اين انگاره را گسترش داد و با بهرهگيري از آن در باب حوزههاي ديگر هم سخن گفت. ما کتابهاي نقد و رسالههاي نقادانه درخوري نداشتهايم، اما نقدهاي کوتاه درخشاني نوشتهايم. امير احمديآريان در مقدمه «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» در باب نقدنويسي در صفحههاي ادبي روزنامهها پس از دومخرداد 76 سخن ميگويد. در باب گشايشها، پيمايشها و چالشهاي نقد در اين صفحهها. صفحههايي که «پرورش يافت و رشد کرد و کمکم از تجمل به ضرورت بدل شد.» اما، جستاري که در پيشرو است، بيش از آن، در جستوجوي ضرورتهاي سبکشناختي نوشتن در چنين فضايي است. اما بازهم، پيشتر، بايد گفت نقد کوتاه در اين سالها از ديدگاه کمي و کيفي گسترش چشمگيري يافت و اکنون بيآنکه دستم بلرزد، با جرات ميتوان گفت درخشانترين نقدهاي کوتاه در ايران، در صدسال گذشته را نقادان همنسل من نوشتهاند. اين رهآورد يک فشردگي سبکشناختي، يک درهمشدن، يک جوشش و پيوند مولفههاي بسيار گوناگون در يک نوشتار کوتاه بوده است. يک «بحران نوشتارشناسانهي» تمامعيار. از ديدگاه نگارنده، کساني که در اين سالها در زمينه نوشتن نقد کوتاه قلمفرسايي نکردهاند، کمتر ميتوانند بخش بزرگي از چالشها و پيمايشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد روزگار ما را درک کنند. شيوه آغاز نقد، شيوه نامگذاري بر روي نقد، شيوه آوردن نمونه و شاهد مثال از متن، شيوه نقلقول از حوزههاي گوناگون نظريه ادبي، فلسفه، جامعهشناسي و...، شيوه طرح مساله، شيوه گسترش و پيشروي نقد و... در نقد کوتاه تفاوتهاي چشمگيري با بهکارگيري اين شيوهها در نوشتن يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب دارد. براي درک و دريافت سبک نقادانه احمديآريان همواره بايد گوشهچشمي به کتاب «نشانهاي به رهايي» داشت، در جستوجوي ريشههاي بنياميني. او دستکم از دو ديدگاه، به بنيامين نسب ميبرد: 1- پيوند سخن نقادانه با تمثيل 2- ناسوگواري بر از دسترفتن «هاله» اثر هنري و نگريستن به آن به مثابه يک امکان. بسياري از کساني که «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» را خواندهاند، از نثر روزنامهاي، شتابزدگي و نافريبايي سبک نقادانه او ناليدهاند. اما او هيچگاه شيدا و واله چنين هالههايي نبوده است و همواره از دست شدن «هاله»هاي سبکشناختي را به مثابه يک امکان و گونهاي از گشايش، تفسير و تاويل کرده است. او در جاي ديگري مينويسد: «مقالات بسياري در نقد مجموعه شعري يا رماني نوشته شدهاند که درک هر سطر از آنها نياز به رمل و اسطرلاب دارد. در واقع حکايت اينگونه نقدها حکايت جسدي است که آرايش شده باشد. اين آرايشها و زينتآلات در نقدهاي اين دسته از منتقدان همان نثر متکلف و پرطمطراق است که به دور خود ميپيچد، در دل خود مدام کلمه ميسازد و اين کلمههاي تازه ساختهشده را متلاشي ميکند و در نهايت هيچ نميگويد». نگاه او به نثر رمان نيز همينگونه است. هرچند، شيوه روايي بسياري از نقدهايي که بنيامين نوشته است، داراي پيچيدگيهاي بنيادين روايتشناسانه است، اما نقدهاي او با نگاهداري به مقاله «اثر هنري در دوران تکثير مکانيکي،» در جستوجوي بازسازي گونهاي از نقادي سياسي است که رهآورد تبخير هاله متنها است. بنيامين در همين مقاله مينويسد: «با از ميان رفتن اصالت در مورد توليد هنري کارکرد هنر نيز بهطور کامل دگرگون و معکوس ميشود. بهجاي آنکه استوار به مناسک آييني باشد، استوار به کنش ديگري يعني سياست ميگردد.» ايده نقد در نزد احمديآريان پيشاپيش با ايده تکثير پيوند خورده است. با رسانه، رسانايي، رسيدن به دست مخاطب و به ويژه با روزنامه. يا دستکم با مطبوعات. او از آن دسته نقادان اين نسل است که بر «ايده کتاب» شوريدهاند و نيروي سياسي نقد را نقدا، فورا در فضاي ادبي ما آزاد ساختهاند. اينها تظاهر به نقد نيستند، بلکه چيزي بيشتر، يعني تظاهرات نقداند. عنوان کتاب خود گوياي اسلوب نقادي نقاد است. نويسنده خود در مقدمه با قياس بين «مکالمات افلاتون» و «المقابسات» تاليف ابوحيان توحيدي کوشش ميکند نشان دهد کوتاهي، خلقالساعگي، شتابزدگي و عدم انسجام نقدهايي که در روزنامه نوشته شدهاند چگونه به گونهاي از «بوطيقاي جدل» و «بوطيقاي سياسي» راه ميبرد: «المقابسات سازمانيافتگي و عمق مکالمات افلاتون را ندارد و حاصل خواندنش، جز در چند مورد بخصوص در مباحثات مربوط به شعر و زبان، بيشتر مجموعهاي از ايدههاي پراکنده و سطحي است تا مواجهه با فکر عميق. اما چيزي در اين کتاب هست که در مکالمات نيست. شور جدل.» «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» که سرهمبندي و مفصلبندي از نقدهاي گوناگون نقاد است، در برابر کتاب شدن مقاومت ميکند. اين کتابي ضدکتاب است. اما اينها که گفتيم، ويژگي راهبردي سبک نقادي او نيستند. اين ويژگي همانا پيوند نقادي با تمثيل است. در يک نقد کوتاه مجال چنداني براي آوردن نقلقول، ارجاع به زمينههاي نظري و فلسفي، توضيح و تبيين مفهومها و آوردن نمونه از خود خود متني که نقد ميشود نيست. بنابراين، يکي از کردوکارهايي که ممکن است نقاد در پيش بگيرد روي آوردن به تمثيل است. تمثيل امکان بيان فشردهاي از نظر نقاد، پيوند متن و نظريه و همچنين ياري رساندن به انسجام بياني و ساختاري يک نقد کوتاه را فراهم ميکند. از اينرو نوشتن نقد کوتاه بدون ياري گرفتن از تمثيل تقريبا ناممکن است. بيجا نيست که دو تن از نظريهپردازان و فيلسوفاني که در کوتاهنويسي و گزينگويهنويسي چيرهدست بودهاند، همزمان تمثيلپردازان بزرگي نيز بودهاند. نيچه و بنيامين. احمديآريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از تمثيل بسيار بهره گرفته است. نويسنده به مثابه صخرهاي پابرجا در برابر امواج خروشان يا چون قايقراني سوار بر امواج. نويسنده چون ويروس. شهر چون ظرف رخ دادها يا شهر چون گونهاي از جوهر، گونهاي از فعلوانفعال شيميايي، نوشتن از شهر چونان واکنشي شيميايي. تمثيل «سراسر بين» از جرجي بنتام درباره ايدهها و روشهاي نظارت بر شهروندان، بهرهگيري از محفظه شيشهاي که دمين هرست با نام «هزار سال» ساخته است، براي بررسي چرخه توليد و زيست ادبي در ايران. بهرهگيري از نمايشنامه راديويي «جنگ جهانها»ي اورسن ولز براي واکاوي فضاي ترسخورده ادبي و سرانجام تصوير درخشان از نويسندهاي که در اين سالها در برابر بنبست، در برابر ديواري بلندي که در برابر او قد برافراشته است، کاري نميتواند بکند و ديوانهوار سر خود را به ديوار سخت ميکوبد تا بلکه راهي از ميان آن باز کند اما سواي اين، تمثيلپردازي رفتهرفته، سبب پيشروي به سوي گونهاي از مفهومسازي نيز ميشود. دستکم پيشروي به سوي پيش مفهومها. در فضاي ادبي مانند فضاي ادبي ايران که نظريه ادبي بسيار بيرمق و بيتوشوتوان است، نقاد در راه مفهومسازي با دشواريهاي گوناگوني چون غياب سنت مفهومسازي، ناشفاف بودن ترم و واژهها، نامشخص بودن تاريخ تحولات و زايش ترمها، فقدان تاريخ مدون نقد و همچنين ناآشنايي گسترده مخاطبان ادبيات با اين مفهومها روبهرو است. از اينرو تمثيلپردازي به نقاد اين ياري را ميرساند که بتواند يک ايده کلي را بر سر متن برنهد و سپس به جستوجو و واکاوي در آن بپردازد. وفاداري به تمثيلها و پيگيري آنها، کوشش براي توضيح و تبيين آنها، رفتهرفته نقاد را در آستانه پيشمفهومسازي و در راه مفهومسازي قرار ميدهد. با نگاهداري با آنچه که از مقدمه «نشانهاي به رهايي» و در باب تمثيل از والتر بنيامين نقل شد، نقد براي به «تحليل بردن» متن ناگزير است تا چيزي را از «بيرون» بردارد و در چارچوب متن جا دهد، نقاد همواره ناگزير است تا با زباني غيراز زبان متن درباره متن سخن گويد، او ناچار از ابدع يک زبان براي سخنگويي درباره متن است، اما مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه بيش از آنچه که بايد بيروني ميمانند، به دقيقه ابداع نميرسند، حتي به دقيقه اتصال، حتي مفصلبندي نميشوند، چون امکان گسترش، پيرايش و تخريب آنها وجود ندارد، اما تمثيل در اينجا يک راه ميانبر است. يک ضرورت سبکشناسانه. با توجه به آنچه که بابک احمدي درباره بنيامين نوشته است، ميتوان گفت، مفهومها همواره در بيرون نميمانند، بلکه مفهومها در چارچوب يک نقد کوتاه همواره بيرون ميمانند. استراتژي گفتهشده يک استراتژي عام نيست، نميتواند باشد. اين استراتژي سبک نقادانه بنيامين، سبکشناسي نقد کوتاه و هرگونه گزينگويهاي را خيليخوب توضيح ميدهد، اما لزوما درباره يک نقد بلند، يک رساله يا يک کتاب نقد کارايي ندارد. آريان در «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» از سهگونه نقد سخن ميگويد. «نقد محافظهکارانه،» «نقد کينهتوزانه» و «نقد مولد.» از ديدگاه او نقد مولد، نقدي است که به مفهومسازي روي بياورد. آريان که دستکم از يک دهه پيش، بههمراه چند تن ديگر همواره در جستوجوي مفهومسازي در حوزه نقد ادبي در ايران بوده است، خواسته-ناخواسته با دشواريهاي گفتهشده روبهرو شده و کمتر در اين باب کامياب بوده است، بنابراين بهناگزير چنين دست گشوده به تمثيلپردازي روي آورده است. «نقدهاي کوتاه» اگر خوب نوشته شوند، شورمند، پرخون، تاثيرگذار و راهگشايند. اما نقد کوتاه همواره با يک دشواري ژنريک روبهرو است. در يک نقد کوتاه ويران کردن، به پرسش گرفتن و خط زدن تمثيلها و مفهومهايي که نقاد به کار گرفته است، به دست خود نقاد ناممکن است. مفهومهاي بهکار گرفتهشده در يک نقد کوتاه مفهومهايي ايستا هستند و امکان آزمون و کاربست آنها در موقعيتهاي گوناگون، زيروزبر کردن آنها، به چالش گرفتن آنها و گسترش آنها و حتي بدل کردن آنها به چيزي برعليه خود وجود ندارد. تمثيلپردازي ضامن اين ايستايي و انسجام است، تمثيل کليد انسجام، تشکل و پايايي نقد کوتاه است. تمثيل ما را به خوبي به سوي نظريهپردازي پيش ميبرد، اما در مجالي چنين کوتاه، با دشنهاي در دست، همزمان نظريه ادبي را از پاي در ميآورد. اما يکبار ديگر تاکيد ميکنم از ديدگاه نگارنده، اين تنهاوتنها «زخمخوردگان» نظريه ادبي، زخمخوردگاني که نقد کوتاه نوشتهاند هستند که ميتوانند چالشهاي سبکشناختي و بلاغي نقد ادبي روزگار ما را درک و دريافت کنند و آن را به پيش برانند.
2 احمديآريان در آغاز بخش دوم، درباره بخش نخست نوشته است: «آنچه را گذشت با تسامح شايد بشود آسيبشناسي اجتماعي اين سالها ناميد.» او با تمام کوششي ميکند در بخش دوم، يکبار ديگر و با آنکه ميخواهد از نزديکتر به متون ادبي بپردازد و بوطيقاي ادبي دوران را واکاود، اما با نوشتن درباره «رمان شهري،» «رمان آپارتماني» و «زندگي روزمره» که بالمره امرهايي جامعهشناختياند، از پنجره باز ميگردد و از نو در جغرافياي «جامعهشناسي ادبي» استقرار مييابد. اما برخورد، درهم فرو رفت و سرهمبندي تمثيل و جامعهشناسي پيامدهايي ديگري را براي نقد او دارد. «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بيش از آنکه يک کتاب باشد، يا حتي يکيک رساله يا نقد بلند، سرهمبندي و مفصلبندي نقدهاي کوتاهي است که نقاد در سالهاي گذشته در روزنامه و مجلههاي ادبي نوشته است. نويسنده چون زائري در حال راهپيمايي طولاني در سراسر دهه گذشته است. هرچند نام کتاب در بردارنده «ديوار کاغذي» است و بر منطق ديوارها دلالت ميکند، اما ميتوان آن را جابهجا و دستکاري کرد و از «منطق راهها» هم سخن گفت. نقاد در جستوجوي راهي براي برونرفت از بنبست و ايستايي ادب دوران، راهپيمايي ميکند و از ديدههاي خود سخن ميگويد. او به ياري تمثيل اين دادهها و طيطريق را وارد مداري از «تامل،» «تاويل» و «تجربه ذهني» خويش ميکند. براي يک زائر تجربه دروني طي طريق، رنجها و تبديل و تبدلهاي روحي و ذهني و مکاشفات شخصي در راهپيمايي است، که خود راه را بدل به يک «زيارت» ميکند. نقش اتوبيوگرافينويسي در سبک نقادانه امير احمديآريان چيست؟ چه ميتواند باشد؟ او در بخشهاي گوناگون، در لابهلاي تصويرها، تمثيلها و مفهومهايي که در پيش مينهد و در لابهلا و همزمان با مفصلبندي اين نقدهاي کوتاه، از تجربههاي خود در نوشتن نقد، در روزنامهنگاري ادبي، در دانشگاه، در ترجمه، در فضاي سياسي پس از دوم خرداد و... سخن ميگويد. سبک نقادانه او آغشته به اتوبيوگرافينويسي است. اين نوشتن از خود، اين تامل در خود در پيوند با تمثيلپردازي، بدل به تاملات و مکاشفات زائر در طي طريق در ادب دوران ميشود. ميتوان بر «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» نامي ديگر هم نهاد: «مکاشفات امير احمديآريان.» يا دقيقتر: «راهپيمايي يک منتقد در جستوجوي ادب دوران.» تمثيلهاي بهکار گرفتهشده از سوي نقاد، تنهاوتنها در پيوند با گونهاي از اتوبيوگرافينويسي است که بدل به مکاشفات نقاد ميشود. قرار دادن تمثيل در افقي از تجربههاي شخصي و دريافتهاي خاص دريافتکننده. احمديآريان منتقدي به تمام معنا عرفي است. دور از پيرايههاي رازورزانه و دور از هالهگرايي. اما رويکرد او به آسيبشناسي ادبي و اجتماعي، جامعهشناسي ادبي و تمثيلپردازي او را از سوي «بوطيقاي جدل» که دربردارنده شورسياسي است، به سوي «بوطيقاي احتضار» ميراند، به سوي يک «آخرالزمان ادبي». آريان در قرائت آخرالزماني از ادبيات ايران به هيچ روي تنها نيست. اما پيوند تمثيل با اين روايت آخرالزماني آن را بيدرنگ در يک چارچوب الاهياتي قرار ميدهد. تمثيلهاي بنيامين نيز همزمان، سويهاي عرفي، مدرن، افشاکننده و هم سويهاي الاهياتي دارند. تمثيل، تصوير، شمايل و آيکون پيشاپيش و همواره در يک بوطيقاي الاهياتي درج و حکشده است. نقدهاي آريان مانند نوشتههاي بنيامين همزمان عرفي و هالهگريز و همچنين الاهياتياند. اين ناسازه خود رهآورد يک تناقض ديگر است. سبک نوشتاري آريان از درون يک ناسازه، از دل يک ناهمگوني زاده ميشود: آسودگي و رنج. در ميان دوستان بسيار شنيده ميشود که يکي از ويژگيهاي امير اين است که خيلي راحت از کنار چيزها ميگذرد، آشفته نميشود، خونسرد است و خيلي سرد با داغترين چيزها و رخدادها روبهرو ميشود. بسياري «نثر» اين کتاب را دوست نداشتهاند. بيشتر: نثر آنها را دلزده و مايوس کرده است. او آسوده، بيتکلف، سرد و در فاصله مينويسد اما با اتوبيوگرافينويسي، با گزارش از بنبستهاي ادب دوران، با پردهدري از ابتذال، همزمان رنجي بسيار بزرگ را هم به نمايش ميگذارد. اوج اين رنج در آن تصويري از کتاب آشکار ميشود که در آن نقاد ميگويد تنها راه شکافتن ديوارها، تنها راه برونرفت از بنبست موجود، سر کوبيدن بيپايان و ديوانهوار به ديوار است. نشانگر کوششي عبث اما همراه با اندکي اميد. تنهاوتنها اندکي اميد. اين پيوند سبکشناسانه آسودگي و رنج در بافت نوشتههاي بنيامين هم وجود دارد و به نظر ميرسد احمديآريان اين را از آنجا برگرفته باشد که چنين تاثيري مطلقا بد نيست و نشانه گفتوگوي ژرف نقاد با سنتي در پشت سر خويش است. اما مساله صرفا نثر آريان نيست. نثر او بيروح نيست. نقد و نثر او بيروح نيست. او زائري در جستوجوي روح دوران، يا دستکم شمايل دوران، يا شمايلهاي دوران است. نوشتههاي او اتفاقا يک سر روح است و گوشت و پوست ندارد. او در لايهها، گوشت و درون هيچ متن ادبي نميپيچد و در آن رسوخ نميکند. آريان از نزديک شدن به متنهاي ادبي امتناع ميکند. آيا اين امتناع يک امتناع سبکشناختي است؟ اگر بتوانيم، ما هم در اينجا از يک تمثيل براي بررسي «شعارنويسي بر ديوار کاغذي» بهرهگيريم، بايد بگويم نوشتن براي احمديآريان بهمثابه گونهاي از پرواز شناسايي است. او بر فراز دو دهه ميچرخد، پيدرپي عکسها و فريمهاي گوناگون ميگيرد و از کنار هم قراردادن اين تصويرها کوشش ميکند، موقعيت کلي ادبيات ايران در سالهاي گذشته را رصد کند. اين کتاب، مونتاژي از ده الي بيست نوشته گوناگون است. گونهاي از پرسهزني نگاهدار به منطق «پاساژها.» درباره بسياري از چيزها سخن گفته ميشود، بيآنکه نقاد در سوداي آن باشد که به درون يکي يا چند تا از اين متنها شيرجه زند. او در فاصله مينويسد. در فضاي نقادي ادبي ميتوان اين «فاصله» را «فاصله جامعهشناختي» ناميد. اين پارهنقدها، چونان عکسهاي پيدرپي و فريمهايي است که يک هواپيما از ارتفاع بالا گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.