سفر آخر شاه به آمریکا به روایت شاهد عینی
علی فراستی . عضو هیاتعلمی دانشگاه ایالتی کالیفرنیا
دوسفر آخر شاه به آمریکا در ۲۴آبان۱۳۵۶ (۱۵نوامبر۱۹۷۷) و ۳۰مهر۱۳۵۸ (۲۲اکتبر۱۹۷۹) بیش از سفرهای قبلی او خبرساز شدند. سفر سال۵۶ آخرین سفر رسمی شاه به آمریکا در مقام پادشاه و سفر آخرش پس از سرنگونشدن از پادشاهی و برای معالجه سرطان و سکونت در آمریکا صورت گرفت.
سفر ماقبل آخر شاه
سفر ماقبل آخر شاه در زمانی صورت گرفت که او در اوج قدرت و دیکتاتوری بود: جنبشهای چریکی را درهم شکسته، احزاب فرمایشی را منحل و نظام تکحزبی ایجاد کرده و آزادیهای نیمبند رسانهای را با بستن اکثر مطبوعات مستقل کاملا بسته بود و این اقدامات در زمان نیکسون و با حمایت ضمنی دولت وقت آمریکا صورت میگرفت. اما برخلاف انتظار او؛ جیمی کارتر، رییسجمهوری بعدی آمریکا که با شعارحقوق بشر به کاخسفید راه یافته بود، برای کاهش تنشهای بالقوه اجتماعی و سیاسی در کشورهای همپیمان خود خواهان گشایش فضای سیاسی و مشارکت دگراندیشان در روند توسعه کشورهای در حال توسعه شده بود. این سیاست با روندی که شاه در زمان نیکسون برای بستن فضا و سرکوب دگراندیشان انتخاب کرده بود، در تناقض قرار داشت. در شرایط خفقان سیاسی حاکم بر ایران، دانشجویان ایرانی مقیم خارج از کشور صدای آزادیخواهان و زندانیان سیاسی را به گوش جهانیان میرساندند. حضور بیش از ۵۰هزار دانشجوی ایرانی در آمریکا، جنبش دانشجویی خارج از کشور را از پتانسیل عظیم انسانی و انرژی مبارزاتی برخوردار کرده بود بهطوری که سفرهای شاه به آمریکا که مدتی پس از انتخاب هررییسجمهور آمریکا و تقریبا هرچهار سال یکبار تکرار میشد، با تظاهرات افشاگرانه دانشجویی همراه میشد. اما سفر آبانماه۵۶ با سایر سفرها تفاوت داشت. در زمان این سفر، من دانشجویی ۲۱ساله، مقیم واشنگتن و مسوول محلی یک تشکیلات دانشجویی بهنام «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» بودم. این سازمان دانشجویی پس از کودتای درونی سازمان مجاهدینخلق در سال۱۳۵۴ از یکی از جریانات منشعبشده از کنفدراسیون دانشجویان ایرانی جدا شده بود. اعضای واحد محلی این سازمان در واشنگتن پیش از آن عضو «انجمن اسلامی دانشجویان» تحت رهبری دکترابراهیم یزدی، (وزیر خارجه بعدی دولت بازرگان) بودند که بهدلیل نارضایتی از مشی غیرسیاسی و غیرمبارزاتی انجمن اسلامی از آن جدا شده و به «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» پیوسته بودند. این سازمان دانشجویی هدف خود را دفاع از مبارزان و مبارزات سیاسی داخل کشور و بهطور خاص دفاع از جریانات و رهبران مذهبی قرار داده بود. در اواخر تابستان۱۳۵۶ خبر رسید که شاه قرار است در پاییز به آمریکا آمده تا با جیمی کارتر؛ رییسجمهوری جدید آمریکا ملاقات کند، ولی تاریخ دقیق این سفر محرمانه نگاه داشته شده بود. هدف از محرمانه نگاهداشتن تاریخ سفر، غافلگیرکردن دانشجویان مبارز ایرانی بود تا نتوانند در اطراف کاخسفید برای برگزاری تظاهرات افشاگرانه تجمع کنند.
پیادهروهای مجاور کاخسفید محل دایمی تظاهرات آمریکاییان و غیرآمریکاییان و برای برگزاری هرتجمعی لازم بود اجازه پلیس محلی اخذ شود. در آن زمان سهمحوطه جداگانه بر اساس تقدم و تاخر به درخواستکنندگان تعلق میگرفت تا از تداخل گروههای تظاهرکننده ممانعت کنند. پیادهروی مجاور کاخسفید به اولین متقاضی، پیادهرو و پارک روبهروی کاخسفید به متقاضیدوم و پارک پشت کاخسفیدبه متقاضیسوم اختصاص داده میشد. اگر متقاضی دیگری خواهان برگزاری تظاهرات در همانروز و ساعت بود، یکپارک کوچک در سه، چهارخیابان آنطرفتر از کاخسفیدنیز، بهعنوان یک محل ذخیره در نظر گرفته شده بود.
ساواک و سفارت ایران در آمریکا هدفشان این بود که با عدماعلام علنی تاریخ سفر شاه؛ از طریق انجمنهای فرمایشی و خودساخته مجوز برگزاری تجمع استقبال از شاه را برای هر سهمحل اصلی در اطراف کاخسفید اخذ کنند و سپس با پرواز نظامیان ایرانی از تگزاس و جمعکردن عمال و بورسیههای حکومتی از سراسر آمریکا از شاه استقبال کرده و همزمان مانع حضور دانشجویان مخالف در نزدیکی کاخسفید شوند. این طرح بهخوبی پیش رفت، ولی در یک نقطه طرح ساواک بههم ریخت: من هر چندروز یکبار به اداره پلیس محلی رجوع میکردم تا ببینم تاریخی برای سفر شاه مشخص شده است یا نه. در یکی از رفتوآمدها اسم یک انجمن ناشناس ایرانی را روی تابلوی رزرواسیون محلهای تظاهرات دیدم. بلافاصله فرم درخواست برگزاری تظاهرات را برای «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» برای همانتاریخ و ساعت پرکرده و تحویل دادم و به این ترتیب دومین تقاضای برگزاری تظاهرات بنام یک گروه مخالف در اداره پلیس ثبت شد و طبعا پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید رسما در اختیار مخالفان قرار میگرفت. اینگونه طرح ساواک بهطور اتفاقی بههم ریخت و تاریخ ورود شاه به واشنگتن علنی شد.
از آن پس دههاگروه دانشجویی و محافل ناشناخته هوادار شاه، تقاضای برگزاری تظاهرات کردند و این تعداد متقاضی باعث تعجب مدیران اداره پلیس شد و بنابراین از همه درخواست کردند به جلسهای در اداره پلیس آمده تا بین آنها هماهنگی صورت گیرد. ساواکیها و عمال آنها برای اولینبار در یک جلسه با دانشجویان مخالف جمع شدند و پلیس از نمایندگان گروهها خواست موضع خود را مشخص کنند. به اینترتیب موافقان در یکطرف و مخالفان در طرف دیگر سالن نشستند. نظر به اینکه اولین درخواست توسط یکگروه هوادار شاه تحویل داده شده بود، قرار بر این شد پیادهرو مجاور کاخسفید به موافقان داده شود. متعاقبا بهدلیل اینکه دومین درخواست از طرف من بهعنوان یکمخالف تحویل داده شده بود؛ پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید به مخالفان تعلق گرفت. محوطه پشت کاخ نیز بهطور مساوی بین مخالفان و موافقان تقسیم و قرار شد فضای حایلی بین آنها ایجاد شود.
از آن پس هماهنگی بین گروههای دانشجویی مخالف آغاز شد، ولی انجمن اسلامی دانشجویان که گروههای چپی را التقاطی و کافر میدانستند، از شرکت در جلسات و هماهنگی با سایرین خودداری کرده و با نام جعلی «سازمان جوانان مسلمان» اولین تظاهرات سیاسی خود علیه شاه را در میدانی واقع در سه،چهارخیابان دورتر از کاخسفید برگزار کردند که بیشتر به تجمع هیاتهای مذهبی شباهت داشت تا یک تظاهرات دانشجویی.
تظاهرات با تهاجم دانشجویان مبارز به صف حامیان شاه به خشونت گرایید و صدهانفر از ساواکیها؛ نظامیان و عمال شاه زخمی و راهی بیمارستان شدند. پلیس برای متوقفکردن درگیریها وارد عمل شد و تلاش کرد با شلیک گاز اشکآور به درگیریها پایان دهد که بر اثر وزش باد به سمت جایگاه رسمی استقبال؛ گاز اشکآور به چشمان کارتر و شاه و فرح و همراهانشان رسید و منجر به پخش زنده صحنه اشکریختن رهبران دوکشور و همراهان آنها شد. بعدها شنیدم صدای شعار «مرگ برشاه» حین پخش زنده مراسم استقبال از تلویزیون ایران پخش شد. این واقعه تا سهروز که شاه در آمریکا حضور داشت، بهعنوان خبر اصلی تمامی خبرگزاریها و رسانههای همگانی جهان قرار گرفت و تظاهرات دانشجویی به صورت شبانهروزی بهمدت سهروز پیایی ادامه یافت. سالها بعد، از یکی از موسسان کانون نویسندگان ایران شنیدم که میگفت: «ما در ایران این تظاهرات را بهعنوان چراغ سبز آمریکا تلقی کردیم و برای همین بهدنبال برپایی شبهای شعر و سایر فعالیتهای مبارزاتی رفتیم.» به او توضیح دادم که دولت آمریکا هیچنقشی در این قضیه نداشت و چهبسا از بابت وقایع پیشآمده شرمنده شد و همهچیز از یک اتفاق ساده شروع شد و برنامه ساواک بههم ریخت. این تظاهرات نقطه اوج جنبش دانشجویی خارج از کشور بود. بعدها در زمان مدیریت قطبزاده بر سازمان رادیووتلویزیون فیلمهای تظاهرات طوری تنظیم و در کنار هم چیده شد که گویی آن گروهی که در چندخیابان آنطرفتر تجمع کرده بودند تظاهرات عظیم دانشجویی را برگزار کردند.
از آن پس با کشتار قم و سپس تبریز امواج انقلاب خروشانتر شد و دانشجویان مبارز خارج از کشور به حمایت از مردم در هر کشتار و خونریزی، دست به برگزاری تظاهرات در شهرهای مختلف اروپا و آمریکا زده و به مرور برای شرکت در انقلاب عازم میهن شدند.
آخرین سفر شاه به آمریکا
وقتی سفارت آمریکا در تهران به اشغال دانشجویان پیرو خطامام درآمد رییس انجمن دانشجویان خارجی دانشگاه پلیتکنیک ویرجینیا بودم و بهعنوان یک ایرانی مورد خطاب دانشجویان و استادان دانشگاه قرار میگرفتم. فشار اجتماعی بر دانشجویان ایرانی به اوج خود رسیده بود و به این منظور مجبور بودیم با کارگسترده توضیحی و رسانهای تا حدی فشار اجتماعی را کاهش داده و با رعایت زبان دیپلماتیک و آگاهی از حساسیتهای اجتماعی مردم آمریکا؛ علل نگرانی و خشم دانشجویان را برای مردم این کشور توضیح دهیم.
یکروز رادیوی محلی شهر از تعدادی دانشجویان خواست برای پاسخ به سوالات در یک برنامه زنده شرکت کنیم و ما تا حد توان تلاش کردیم انگیزههای این اقدام را تشریح کرده و نقش آمریکا در تحولات ۲۵سال منتهی به انقلاب۵۷ را برای مردم این کشور توضیح دهیم. بهعنوان رییس انجمن دانشجویان خارجی از یک استاد ایرانشناس دانشگاه جورج تاون که در بحبوحه ماجرای گروگانگیری به ایران سفر کرده بود دعوت کردم به دانشگاه آمده و اطلاعات خود در زمینه علل این ماجرا و مشاهداتش از ایران را برای دانشجویان و استادان تشریح کند. سالن دوهزارنفره سخنرانی مملو از جمعیت شد؛ چیزی که در سالهای قبل از آن برای یک موضوع سیاسی بیسابقه بود. تقریبا اکثر ایرانیان مقیم آمریکا در هر شهر و دانشگاهی با توجه به امکانات خود تلاش اجتماعی و اطلاعرسانی وسیعی را انجام دادند تا حدی که دوسال بعد یک روزنامهنگار چپ آمریکایی از من پرسید: «آن کمپین گسترده چگونه سازماندهی شد» به او پاسخ دادم که این کمپین هیچ سازماندهی و مدیریتی نداشت و ایرانیان مقیم آمریکا به ابتکار خود و بهزبان قابل فهم برای مردم آمریکا انگیزه دانشجویان را توضیح دادند و تلاش کردند از برخورد نظامی بین دو کشور جلوگیری کنند.
اقدام دانشجویان پیرو خط امام بهعنوان یک حرکت نمادین قابلفهم بود ولی پیامدهای آن اصلا چیزی نبود که دانشجویان و حتی مردم عادی جامعه انتظارش را میکشیدند. قطع مناسبات دیپلماتیک و اقتصادی آن هم که تا کنون شاهدش هستیم خارج از انتظار بود. انتقاد و شکایت ایرانیان، از نوع مناسبات بین دوکشور بود و همه خواستار حفظ مناسبات در عین احترام متقابل بودند... . هماکنون موضوع گروگانگیری برای مردم آمریکا به یک موضوع تاریخی تبدیل شده و نسل جوان آمریکا حتی اطلاعی از این واقعه ندارد. بهدلیل بیش از سهدهه تنش در مناسبات دو کشور، یکدیوار آهنین سوءتفاهم و کجفهمی در ایران و آمریکا نسبت به طرف مقابل شکل گرفته است. در این مدت نگاه عمومی ایرانیان به آمریکا از دو طریق تغذیه شده است: دریافتهای هالیوودی و گفتمان ضد آمریکایی در قرائت رسمی. هردو دریافتها در ابعاد زیادی خارج از واقعیات هستند.
همین مشکل به نوع دیگری در آمریکا خودنمایی میکند: نگاه عمومی آمریکاییان به ایران از طریق انتشار مستمر اخبار منفی، پخش تصاویر هولناک اعمال خشونت و فیلمهای منفی هالیوودی شکل گرفته است. برای تصحیح این دو نگاه باید همراه با گشودن راه مبادله بین دو کشور، به ریشهیابی کجفهمیها پرداخت. گذشته باید چراغ راه آینده باشد. نمیتوان در گذشته زیست و امیدوار بود آینده به خودی خود ساخته شود.
سفر ماقبل آخر شاه
سفر ماقبل آخر شاه در زمانی صورت گرفت که او در اوج قدرت و دیکتاتوری بود: جنبشهای چریکی را درهم شکسته، احزاب فرمایشی را منحل و نظام تکحزبی ایجاد کرده و آزادیهای نیمبند رسانهای را با بستن اکثر مطبوعات مستقل کاملا بسته بود و این اقدامات در زمان نیکسون و با حمایت ضمنی دولت وقت آمریکا صورت میگرفت. اما برخلاف انتظار او؛ جیمی کارتر، رییسجمهوری بعدی آمریکا که با شعارحقوق بشر به کاخسفید راه یافته بود، برای کاهش تنشهای بالقوه اجتماعی و سیاسی در کشورهای همپیمان خود خواهان گشایش فضای سیاسی و مشارکت دگراندیشان در روند توسعه کشورهای در حال توسعه شده بود. این سیاست با روندی که شاه در زمان نیکسون برای بستن فضا و سرکوب دگراندیشان انتخاب کرده بود، در تناقض قرار داشت. در شرایط خفقان سیاسی حاکم بر ایران، دانشجویان ایرانی مقیم خارج از کشور صدای آزادیخواهان و زندانیان سیاسی را به گوش جهانیان میرساندند. حضور بیش از ۵۰هزار دانشجوی ایرانی در آمریکا، جنبش دانشجویی خارج از کشور را از پتانسیل عظیم انسانی و انرژی مبارزاتی برخوردار کرده بود بهطوری که سفرهای شاه به آمریکا که مدتی پس از انتخاب هررییسجمهور آمریکا و تقریبا هرچهار سال یکبار تکرار میشد، با تظاهرات افشاگرانه دانشجویی همراه میشد. اما سفر آبانماه۵۶ با سایر سفرها تفاوت داشت. در زمان این سفر، من دانشجویی ۲۱ساله، مقیم واشنگتن و مسوول محلی یک تشکیلات دانشجویی بهنام «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» بودم. این سازمان دانشجویی پس از کودتای درونی سازمان مجاهدینخلق در سال۱۳۵۴ از یکی از جریانات منشعبشده از کنفدراسیون دانشجویان ایرانی جدا شده بود. اعضای واحد محلی این سازمان در واشنگتن پیش از آن عضو «انجمن اسلامی دانشجویان» تحت رهبری دکترابراهیم یزدی، (وزیر خارجه بعدی دولت بازرگان) بودند که بهدلیل نارضایتی از مشی غیرسیاسی و غیرمبارزاتی انجمن اسلامی از آن جدا شده و به «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» پیوسته بودند. این سازمان دانشجویی هدف خود را دفاع از مبارزان و مبارزات سیاسی داخل کشور و بهطور خاص دفاع از جریانات و رهبران مذهبی قرار داده بود. در اواخر تابستان۱۳۵۶ خبر رسید که شاه قرار است در پاییز به آمریکا آمده تا با جیمی کارتر؛ رییسجمهوری جدید آمریکا ملاقات کند، ولی تاریخ دقیق این سفر محرمانه نگاه داشته شده بود. هدف از محرمانه نگاهداشتن تاریخ سفر، غافلگیرکردن دانشجویان مبارز ایرانی بود تا نتوانند در اطراف کاخسفید برای برگزاری تظاهرات افشاگرانه تجمع کنند.
پیادهروهای مجاور کاخسفید محل دایمی تظاهرات آمریکاییان و غیرآمریکاییان و برای برگزاری هرتجمعی لازم بود اجازه پلیس محلی اخذ شود. در آن زمان سهمحوطه جداگانه بر اساس تقدم و تاخر به درخواستکنندگان تعلق میگرفت تا از تداخل گروههای تظاهرکننده ممانعت کنند. پیادهروی مجاور کاخسفید به اولین متقاضی، پیادهرو و پارک روبهروی کاخسفید به متقاضیدوم و پارک پشت کاخسفیدبه متقاضیسوم اختصاص داده میشد. اگر متقاضی دیگری خواهان برگزاری تظاهرات در همانروز و ساعت بود، یکپارک کوچک در سه، چهارخیابان آنطرفتر از کاخسفیدنیز، بهعنوان یک محل ذخیره در نظر گرفته شده بود.
ساواک و سفارت ایران در آمریکا هدفشان این بود که با عدماعلام علنی تاریخ سفر شاه؛ از طریق انجمنهای فرمایشی و خودساخته مجوز برگزاری تجمع استقبال از شاه را برای هر سهمحل اصلی در اطراف کاخسفید اخذ کنند و سپس با پرواز نظامیان ایرانی از تگزاس و جمعکردن عمال و بورسیههای حکومتی از سراسر آمریکا از شاه استقبال کرده و همزمان مانع حضور دانشجویان مخالف در نزدیکی کاخسفید شوند. این طرح بهخوبی پیش رفت، ولی در یک نقطه طرح ساواک بههم ریخت: من هر چندروز یکبار به اداره پلیس محلی رجوع میکردم تا ببینم تاریخی برای سفر شاه مشخص شده است یا نه. در یکی از رفتوآمدها اسم یک انجمن ناشناس ایرانی را روی تابلوی رزرواسیون محلهای تظاهرات دیدم. بلافاصله فرم درخواست برگزاری تظاهرات را برای «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» برای همانتاریخ و ساعت پرکرده و تحویل دادم و به این ترتیب دومین تقاضای برگزاری تظاهرات بنام یک گروه مخالف در اداره پلیس ثبت شد و طبعا پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید رسما در اختیار مخالفان قرار میگرفت. اینگونه طرح ساواک بهطور اتفاقی بههم ریخت و تاریخ ورود شاه به واشنگتن علنی شد.
از آن پس دههاگروه دانشجویی و محافل ناشناخته هوادار شاه، تقاضای برگزاری تظاهرات کردند و این تعداد متقاضی باعث تعجب مدیران اداره پلیس شد و بنابراین از همه درخواست کردند به جلسهای در اداره پلیس آمده تا بین آنها هماهنگی صورت گیرد. ساواکیها و عمال آنها برای اولینبار در یک جلسه با دانشجویان مخالف جمع شدند و پلیس از نمایندگان گروهها خواست موضع خود را مشخص کنند. به اینترتیب موافقان در یکطرف و مخالفان در طرف دیگر سالن نشستند. نظر به اینکه اولین درخواست توسط یکگروه هوادار شاه تحویل داده شده بود، قرار بر این شد پیادهرو مجاور کاخسفید به موافقان داده شود. متعاقبا بهدلیل اینکه دومین درخواست از طرف من بهعنوان یکمخالف تحویل داده شده بود؛ پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید به مخالفان تعلق گرفت. محوطه پشت کاخ نیز بهطور مساوی بین مخالفان و موافقان تقسیم و قرار شد فضای حایلی بین آنها ایجاد شود.
از آن پس هماهنگی بین گروههای دانشجویی مخالف آغاز شد، ولی انجمن اسلامی دانشجویان که گروههای چپی را التقاطی و کافر میدانستند، از شرکت در جلسات و هماهنگی با سایرین خودداری کرده و با نام جعلی «سازمان جوانان مسلمان» اولین تظاهرات سیاسی خود علیه شاه را در میدانی واقع در سه،چهارخیابان دورتر از کاخسفید برگزار کردند که بیشتر به تجمع هیاتهای مذهبی شباهت داشت تا یک تظاهرات دانشجویی.
تظاهرات با تهاجم دانشجویان مبارز به صف حامیان شاه به خشونت گرایید و صدهانفر از ساواکیها؛ نظامیان و عمال شاه زخمی و راهی بیمارستان شدند. پلیس برای متوقفکردن درگیریها وارد عمل شد و تلاش کرد با شلیک گاز اشکآور به درگیریها پایان دهد که بر اثر وزش باد به سمت جایگاه رسمی استقبال؛ گاز اشکآور به چشمان کارتر و شاه و فرح و همراهانشان رسید و منجر به پخش زنده صحنه اشکریختن رهبران دوکشور و همراهان آنها شد. بعدها شنیدم صدای شعار «مرگ برشاه» حین پخش زنده مراسم استقبال از تلویزیون ایران پخش شد. این واقعه تا سهروز که شاه در آمریکا حضور داشت، بهعنوان خبر اصلی تمامی خبرگزاریها و رسانههای همگانی جهان قرار گرفت و تظاهرات دانشجویی به صورت شبانهروزی بهمدت سهروز پیایی ادامه یافت. سالها بعد، از یکی از موسسان کانون نویسندگان ایران شنیدم که میگفت: «ما در ایران این تظاهرات را بهعنوان چراغ سبز آمریکا تلقی کردیم و برای همین بهدنبال برپایی شبهای شعر و سایر فعالیتهای مبارزاتی رفتیم.» به او توضیح دادم که دولت آمریکا هیچنقشی در این قضیه نداشت و چهبسا از بابت وقایع پیشآمده شرمنده شد و همهچیز از یک اتفاق ساده شروع شد و برنامه ساواک بههم ریخت. این تظاهرات نقطه اوج جنبش دانشجویی خارج از کشور بود. بعدها در زمان مدیریت قطبزاده بر سازمان رادیووتلویزیون فیلمهای تظاهرات طوری تنظیم و در کنار هم چیده شد که گویی آن گروهی که در چندخیابان آنطرفتر تجمع کرده بودند تظاهرات عظیم دانشجویی را برگزار کردند.
از آن پس با کشتار قم و سپس تبریز امواج انقلاب خروشانتر شد و دانشجویان مبارز خارج از کشور به حمایت از مردم در هر کشتار و خونریزی، دست به برگزاری تظاهرات در شهرهای مختلف اروپا و آمریکا زده و به مرور برای شرکت در انقلاب عازم میهن شدند.
آخرین سفر شاه به آمریکا
وقتی سفارت آمریکا در تهران به اشغال دانشجویان پیرو خطامام درآمد رییس انجمن دانشجویان خارجی دانشگاه پلیتکنیک ویرجینیا بودم و بهعنوان یک ایرانی مورد خطاب دانشجویان و استادان دانشگاه قرار میگرفتم. فشار اجتماعی بر دانشجویان ایرانی به اوج خود رسیده بود و به این منظور مجبور بودیم با کارگسترده توضیحی و رسانهای تا حدی فشار اجتماعی را کاهش داده و با رعایت زبان دیپلماتیک و آگاهی از حساسیتهای اجتماعی مردم آمریکا؛ علل نگرانی و خشم دانشجویان را برای مردم این کشور توضیح دهیم.
یکروز رادیوی محلی شهر از تعدادی دانشجویان خواست برای پاسخ به سوالات در یک برنامه زنده شرکت کنیم و ما تا حد توان تلاش کردیم انگیزههای این اقدام را تشریح کرده و نقش آمریکا در تحولات ۲۵سال منتهی به انقلاب۵۷ را برای مردم این کشور توضیح دهیم. بهعنوان رییس انجمن دانشجویان خارجی از یک استاد ایرانشناس دانشگاه جورج تاون که در بحبوحه ماجرای گروگانگیری به ایران سفر کرده بود دعوت کردم به دانشگاه آمده و اطلاعات خود در زمینه علل این ماجرا و مشاهداتش از ایران را برای دانشجویان و استادان تشریح کند. سالن دوهزارنفره سخنرانی مملو از جمعیت شد؛ چیزی که در سالهای قبل از آن برای یک موضوع سیاسی بیسابقه بود. تقریبا اکثر ایرانیان مقیم آمریکا در هر شهر و دانشگاهی با توجه به امکانات خود تلاش اجتماعی و اطلاعرسانی وسیعی را انجام دادند تا حدی که دوسال بعد یک روزنامهنگار چپ آمریکایی از من پرسید: «آن کمپین گسترده چگونه سازماندهی شد» به او پاسخ دادم که این کمپین هیچ سازماندهی و مدیریتی نداشت و ایرانیان مقیم آمریکا به ابتکار خود و بهزبان قابل فهم برای مردم آمریکا انگیزه دانشجویان را توضیح دادند و تلاش کردند از برخورد نظامی بین دو کشور جلوگیری کنند.
اقدام دانشجویان پیرو خط امام بهعنوان یک حرکت نمادین قابلفهم بود ولی پیامدهای آن اصلا چیزی نبود که دانشجویان و حتی مردم عادی جامعه انتظارش را میکشیدند. قطع مناسبات دیپلماتیک و اقتصادی آن هم که تا کنون شاهدش هستیم خارج از انتظار بود. انتقاد و شکایت ایرانیان، از نوع مناسبات بین دوکشور بود و همه خواستار حفظ مناسبات در عین احترام متقابل بودند... . هماکنون موضوع گروگانگیری برای مردم آمریکا به یک موضوع تاریخی تبدیل شده و نسل جوان آمریکا حتی اطلاعی از این واقعه ندارد. بهدلیل بیش از سهدهه تنش در مناسبات دو کشور، یکدیوار آهنین سوءتفاهم و کجفهمی در ایران و آمریکا نسبت به طرف مقابل شکل گرفته است. در این مدت نگاه عمومی ایرانیان به آمریکا از دو طریق تغذیه شده است: دریافتهای هالیوودی و گفتمان ضد آمریکایی در قرائت رسمی. هردو دریافتها در ابعاد زیادی خارج از واقعیات هستند.
همین مشکل به نوع دیگری در آمریکا خودنمایی میکند: نگاه عمومی آمریکاییان به ایران از طریق انتشار مستمر اخبار منفی، پخش تصاویر هولناک اعمال خشونت و فیلمهای منفی هالیوودی شکل گرفته است. برای تصحیح این دو نگاه باید همراه با گشودن راه مبادله بین دو کشور، به ریشهیابی کجفهمیها پرداخت. گذشته باید چراغ راه آینده باشد. نمیتوان در گذشته زیست و امیدوار بود آینده به خودی خود ساخته شود.
دوسفر آخر شاه به آمریکا در ۲۴آبان۱۳۵۶ (۱۵نوامبر۱۹۷۷) و ۳۰مهر۱۳۵۸ (۲۲اکتبر۱۹۷۹) بیش از سفرهای قبلی او خبرساز شدند. سفر سال۵۶ آخرین سفر رسمی شاه به آمریکا در مقام پادشاه و سفر آخرش پس از سرنگونشدن از پادشاهی و برای معالجه سرطان و سکونت در آمریکا صورت گرفت.
سفر ماقبل آخر شاه
سفر ماقبل آخر شاه در زمانی صورت گرفت که او در اوج قدرت و دیکتاتوری بود: جنبشهای چریکی را درهم شکسته، احزاب فرمایشی را منحل و نظام تکحزبی ایجاد کرده و آزادیهای نیمبند رسانهای را با بستن اکثر مطبوعات مستقل کاملا بسته بود و این اقدامات در زمان نیکسون و با حمایت ضمنی دولت وقت آمریکا صورت میگرفت. اما برخلاف انتظار او؛ جیمی کارتر، رییسجمهوری بعدی آمریکا که با شعارحقوق بشر به کاخسفید راه یافته بود، برای کاهش تنشهای بالقوه اجتماعی و سیاسی در کشورهای همپیمان خود خواهان گشایش فضای سیاسی و مشارکت دگراندیشان در روند توسعه کشورهای در حال توسعه شده بود. این سیاست با روندی که شاه در زمان نیکسون برای بستن فضا و سرکوب دگراندیشان انتخاب کرده بود، در تناقض قرار داشت. در شرایط خفقان سیاسی حاکم بر ایران، دانشجویان ایرانی مقیم خارج از کشور صدای آزادیخواهان و زندانیان سیاسی را به گوش جهانیان میرساندند. حضور بیش از ۵۰هزار دانشجوی ایرانی در آمریکا، جنبش دانشجویی خارج از کشور را از پتانسیل عظیم انسانی و انرژی مبارزاتی برخوردار کرده بود بهطوری که سفرهای شاه به آمریکا که مدتی پس از انتخاب هررییسجمهور آمریکا و تقریبا هرچهار سال یکبار تکرار میشد، با تظاهرات افشاگرانه دانشجویی همراه میشد. اما سفر آبانماه۵۶ با سایر سفرها تفاوت داشت. در زمان این سفر، من دانشجویی ۲۱ساله، مقیم واشنگتن و مسوول محلی یک تشکیلات دانشجویی بهنام «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» بودم. این سازمان دانشجویی پس از کودتای درونی سازمان مجاهدینخلق در سال۱۳۵۴ از یکی از جریانات منشعبشده از کنفدراسیون دانشجویان ایرانی جدا شده بود. اعضای واحد محلی این سازمان در واشنگتن پیش از آن عضو «انجمن اسلامی دانشجویان» تحت رهبری دکترابراهیم یزدی، (وزیر خارجه بعدی دولت بازرگان) بودند که بهدلیل نارضایتی از مشی غیرسیاسی و غیرمبارزاتی انجمن اسلامی از آن جدا شده و به «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» پیوسته بودند. این سازمان دانشجویی هدف خود را دفاع از مبارزان و مبارزات سیاسی داخل کشور و بهطور خاص دفاع از جریانات و رهبران مذهبی قرار داده بود. در اواخر تابستان۱۳۵۶ خبر رسید که شاه قرار است در پاییز به آمریکا آمده تا با جیمی کارتر؛ رییسجمهوری جدید آمریکا ملاقات کند، ولی تاریخ دقیق این سفر محرمانه نگاه داشته شده بود. هدف از محرمانه نگاهداشتن تاریخ سفر، غافلگیرکردن دانشجویان مبارز ایرانی بود تا نتوانند در اطراف کاخسفید برای برگزاری تظاهرات افشاگرانه تجمع کنند.
پیادهروهای مجاور کاخسفید محل دایمی تظاهرات آمریکاییان و غیرآمریکاییان و برای برگزاری هرتجمعی لازم بود اجازه پلیس محلی اخذ شود. در آن زمان سهمحوطه جداگانه بر اساس تقدم و تاخر به درخواستکنندگان تعلق میگرفت تا از تداخل گروههای تظاهرکننده ممانعت کنند. پیادهروی مجاور کاخسفید به اولین متقاضی، پیادهرو و پارک روبهروی کاخسفید به متقاضیدوم و پارک پشت کاخسفیدبه متقاضیسوم اختصاص داده میشد. اگر متقاضی دیگری خواهان برگزاری تظاهرات در همانروز و ساعت بود، یکپارک کوچک در سه، چهارخیابان آنطرفتر از کاخسفیدنیز، بهعنوان یک محل ذخیره در نظر گرفته شده بود.
ساواک و سفارت ایران در آمریکا هدفشان این بود که با عدماعلام علنی تاریخ سفر شاه؛ از طریق انجمنهای فرمایشی و خودساخته مجوز برگزاری تجمع استقبال از شاه را برای هر سهمحل اصلی در اطراف کاخسفید اخذ کنند و سپس با پرواز نظامیان ایرانی از تگزاس و جمعکردن عمال و بورسیههای حکومتی از سراسر آمریکا از شاه استقبال کرده و همزمان مانع حضور دانشجویان مخالف در نزدیکی کاخسفید شوند. این طرح بهخوبی پیش رفت، ولی در یک نقطه طرح ساواک بههم ریخت: من هر چندروز یکبار به اداره پلیس محلی رجوع میکردم تا ببینم تاریخی برای سفر شاه مشخص شده است یا نه. در یکی از رفتوآمدها اسم یک انجمن ناشناس ایرانی را روی تابلوی رزرواسیون محلهای تظاهرات دیدم. بلافاصله فرم درخواست برگزاری تظاهرات را برای «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» برای همانتاریخ و ساعت پرکرده و تحویل دادم و به این ترتیب دومین تقاضای برگزاری تظاهرات بنام یک گروه مخالف در اداره پلیس ثبت شد و طبعا پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید رسما در اختیار مخالفان قرار میگرفت. اینگونه طرح ساواک بهطور اتفاقی بههم ریخت و تاریخ ورود شاه به واشنگتن علنی شد.
از آن پس دههاگروه دانشجویی و محافل ناشناخته هوادار شاه، تقاضای برگزاری تظاهرات کردند و این تعداد متقاضی باعث تعجب مدیران اداره پلیس شد و بنابراین از همه درخواست کردند به جلسهای در اداره پلیس آمده تا بین آنها هماهنگی صورت گیرد. ساواکیها و عمال آنها برای اولینبار در یک جلسه با دانشجویان مخالف جمع شدند و پلیس از نمایندگان گروهها خواست موضع خود را مشخص کنند. به اینترتیب موافقان در یکطرف و مخالفان در طرف دیگر سالن نشستند. نظر به اینکه اولین درخواست توسط یکگروه هوادار شاه تحویل داده شده بود، قرار بر این شد پیادهرو مجاور کاخسفید به موافقان داده شود. متعاقبا بهدلیل اینکه دومین درخواست از طرف من بهعنوان یکمخالف تحویل داده شده بود؛ پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید به مخالفان تعلق گرفت. محوطه پشت کاخ نیز بهطور مساوی بین مخالفان و موافقان تقسیم و قرار شد فضای حایلی بین آنها ایجاد شود.
از آن پس هماهنگی بین گروههای دانشجویی مخالف آغاز شد، ولی انجمن اسلامی دانشجویان که گروههای چپی را التقاطی و کافر میدانستند، از شرکت در جلسات و هماهنگی با سایرین خودداری کرده و با نام جعلی «سازمان جوانان مسلمان» اولین تظاهرات سیاسی خود علیه شاه را در میدانی واقع در سه،چهارخیابان دورتر از کاخسفید برگزار کردند که بیشتر به تجمع هیاتهای مذهبی شباهت داشت تا یک تظاهرات دانشجویی.
تظاهرات با تهاجم دانشجویان مبارز به صف حامیان شاه به خشونت گرایید و صدهانفر از ساواکیها؛ نظامیان و عمال شاه زخمی و راهی بیمارستان شدند. پلیس برای متوقفکردن درگیریها وارد عمل شد و تلاش کرد با شلیک گاز اشکآور به درگیریها پایان دهد که بر اثر وزش باد به سمت جایگاه رسمی استقبال؛ گاز اشکآور به چشمان کارتر و شاه و فرح و همراهانشان رسید و منجر به پخش زنده صحنه اشکریختن رهبران دوکشور و همراهان آنها شد. بعدها شنیدم صدای شعار «مرگ برشاه» حین پخش زنده مراسم استقبال از تلویزیون ایران پخش شد. این واقعه تا سهروز که شاه در آمریکا حضور داشت، بهعنوان خبر اصلی تمامی خبرگزاریها و رسانههای همگانی جهان قرار گرفت و تظاهرات دانشجویی به صورت شبانهروزی بهمدت سهروز پیایی ادامه یافت. سالها بعد، از یکی از موسسان کانون نویسندگان ایران شنیدم که میگفت: «ما در ایران این تظاهرات را بهعنوان چراغ سبز آمریکا تلقی کردیم و برای همین بهدنبال برپایی شبهای شعر و سایر فعالیتهای مبارزاتی رفتیم.» به او توضیح دادم که دولت آمریکا هیچنقشی در این قضیه نداشت و چهبسا از بابت وقایع پیشآمده شرمنده شد و همهچیز از یک اتفاق ساده شروع شد و برنامه ساواک بههم ریخت. این تظاهرات نقطه اوج جنبش دانشجویی خارج از کشور بود. بعدها در زمان مدیریت قطبزاده بر سازمان رادیووتلویزیون فیلمهای تظاهرات طوری تنظیم و در کنار هم چیده شد که گویی آن گروهی که در چندخیابان آنطرفتر تجمع کرده بودند تظاهرات عظیم دانشجویی را برگزار کردند.
از آن پس با کشتار قم و سپس تبریز امواج انقلاب خروشانتر شد و دانشجویان مبارز خارج از کشور به حمایت از مردم در هر کشتار و خونریزی، دست به برگزاری تظاهرات در شهرهای مختلف اروپا و آمریکا زده و به مرور برای شرکت در انقلاب عازم میهن شدند.
آخرین سفر شاه به آمریکا
وقتی سفارت آمریکا در تهران به اشغال دانشجویان پیرو خطامام درآمد رییس انجمن دانشجویان خارجی دانشگاه پلیتکنیک ویرجینیا بودم و بهعنوان یک ایرانی مورد خطاب دانشجویان و استادان دانشگاه قرار میگرفتم. فشار اجتماعی بر دانشجویان ایرانی به اوج خود رسیده بود و به این منظور مجبور بودیم با کارگسترده توضیحی و رسانهای تا حدی فشار اجتماعی را کاهش داده و با رعایت زبان دیپلماتیک و آگاهی از حساسیتهای اجتماعی مردم آمریکا؛ علل نگرانی و خشم دانشجویان را برای مردم این کشور توضیح دهیم.
یکروز رادیوی محلی شهر از تعدادی دانشجویان خواست برای پاسخ به سوالات در یک برنامه زنده شرکت کنیم و ما تا حد توان تلاش کردیم انگیزههای این اقدام را تشریح کرده و نقش آمریکا در تحولات ۲۵سال منتهی به انقلاب۵۷ را برای مردم این کشور توضیح دهیم. بهعنوان رییس انجمن دانشجویان خارجی از یک استاد ایرانشناس دانشگاه جورج تاون که در بحبوحه ماجرای گروگانگیری به ایران سفر کرده بود دعوت کردم به دانشگاه آمده و اطلاعات خود در زمینه علل این ماجرا و مشاهداتش از ایران را برای دانشجویان و استادان تشریح کند. سالن دوهزارنفره سخنرانی مملو از جمعیت شد؛ چیزی که در سالهای قبل از آن برای یک موضوع سیاسی بیسابقه بود. تقریبا اکثر ایرانیان مقیم آمریکا در هر شهر و دانشگاهی با توجه به امکانات خود تلاش اجتماعی و اطلاعرسانی وسیعی را انجام دادند تا حدی که دوسال بعد یک روزنامهنگار چپ آمریکایی از من پرسید: «آن کمپین گسترده چگونه سازماندهی شد» به او پاسخ دادم که این کمپین هیچ سازماندهی و مدیریتی نداشت و ایرانیان مقیم آمریکا به ابتکار خود و بهزبان قابل فهم برای مردم آمریکا انگیزه دانشجویان را توضیح دادند و تلاش کردند از برخورد نظامی بین دو کشور جلوگیری کنند.
اقدام دانشجویان پیرو خط امام بهعنوان یک حرکت نمادین قابلفهم بود ولی پیامدهای آن اصلا چیزی نبود که دانشجویان و حتی مردم عادی جامعه انتظارش را میکشیدند. قطع مناسبات دیپلماتیک و اقتصادی آن هم که تا کنون شاهدش هستیم خارج از انتظار بود. انتقاد و شکایت ایرانیان، از نوع مناسبات بین دوکشور بود و همه خواستار حفظ مناسبات در عین احترام متقابل بودند... . هماکنون موضوع گروگانگیری برای مردم آمریکا به یک موضوع تاریخی تبدیل شده و نسل جوان آمریکا حتی اطلاعی از این واقعه ندارد. بهدلیل بیش از سهدهه تنش در مناسبات دو کشور، یکدیوار آهنین سوءتفاهم و کجفهمی در ایران و آمریکا نسبت به طرف مقابل شکل گرفته است. در این مدت نگاه عمومی ایرانیان به آمریکا از دو طریق تغذیه شده است: دریافتهای هالیوودی و گفتمان ضد آمریکایی در قرائت رسمی. هردو دریافتها در ابعاد زیادی خارج از واقعیات هستند.
همین مشکل به نوع دیگری در آمریکا خودنمایی میکند: نگاه عمومی آمریکاییان به ایران از طریق انتشار مستمر اخبار منفی، پخش تصاویر هولناک اعمال خشونت و فیلمهای منفی هالیوودی شکل گرفته است. برای تصحیح این دو نگاه باید همراه با گشودن راه مبادله بین دو کشور، به ریشهیابی کجفهمیها پرداخت. گذشته باید چراغ راه آینده باشد. نمیتوان در گذشته زیست و امیدوار بود آینده به خودی خود ساخته شود.
سفر ماقبل آخر شاه
سفر ماقبل آخر شاه در زمانی صورت گرفت که او در اوج قدرت و دیکتاتوری بود: جنبشهای چریکی را درهم شکسته، احزاب فرمایشی را منحل و نظام تکحزبی ایجاد کرده و آزادیهای نیمبند رسانهای را با بستن اکثر مطبوعات مستقل کاملا بسته بود و این اقدامات در زمان نیکسون و با حمایت ضمنی دولت وقت آمریکا صورت میگرفت. اما برخلاف انتظار او؛ جیمی کارتر، رییسجمهوری بعدی آمریکا که با شعارحقوق بشر به کاخسفید راه یافته بود، برای کاهش تنشهای بالقوه اجتماعی و سیاسی در کشورهای همپیمان خود خواهان گشایش فضای سیاسی و مشارکت دگراندیشان در روند توسعه کشورهای در حال توسعه شده بود. این سیاست با روندی که شاه در زمان نیکسون برای بستن فضا و سرکوب دگراندیشان انتخاب کرده بود، در تناقض قرار داشت. در شرایط خفقان سیاسی حاکم بر ایران، دانشجویان ایرانی مقیم خارج از کشور صدای آزادیخواهان و زندانیان سیاسی را به گوش جهانیان میرساندند. حضور بیش از ۵۰هزار دانشجوی ایرانی در آمریکا، جنبش دانشجویی خارج از کشور را از پتانسیل عظیم انسانی و انرژی مبارزاتی برخوردار کرده بود بهطوری که سفرهای شاه به آمریکا که مدتی پس از انتخاب هررییسجمهور آمریکا و تقریبا هرچهار سال یکبار تکرار میشد، با تظاهرات افشاگرانه دانشجویی همراه میشد. اما سفر آبانماه۵۶ با سایر سفرها تفاوت داشت. در زمان این سفر، من دانشجویی ۲۱ساله، مقیم واشنگتن و مسوول محلی یک تشکیلات دانشجویی بهنام «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» بودم. این سازمان دانشجویی پس از کودتای درونی سازمان مجاهدینخلق در سال۱۳۵۴ از یکی از جریانات منشعبشده از کنفدراسیون دانشجویان ایرانی جدا شده بود. اعضای واحد محلی این سازمان در واشنگتن پیش از آن عضو «انجمن اسلامی دانشجویان» تحت رهبری دکترابراهیم یزدی، (وزیر خارجه بعدی دولت بازرگان) بودند که بهدلیل نارضایتی از مشی غیرسیاسی و غیرمبارزاتی انجمن اسلامی از آن جدا شده و به «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» پیوسته بودند. این سازمان دانشجویی هدف خود را دفاع از مبارزان و مبارزات سیاسی داخل کشور و بهطور خاص دفاع از جریانات و رهبران مذهبی قرار داده بود. در اواخر تابستان۱۳۵۶ خبر رسید که شاه قرار است در پاییز به آمریکا آمده تا با جیمی کارتر؛ رییسجمهوری جدید آمریکا ملاقات کند، ولی تاریخ دقیق این سفر محرمانه نگاه داشته شده بود. هدف از محرمانه نگاهداشتن تاریخ سفر، غافلگیرکردن دانشجویان مبارز ایرانی بود تا نتوانند در اطراف کاخسفید برای برگزاری تظاهرات افشاگرانه تجمع کنند.
پیادهروهای مجاور کاخسفید محل دایمی تظاهرات آمریکاییان و غیرآمریکاییان و برای برگزاری هرتجمعی لازم بود اجازه پلیس محلی اخذ شود. در آن زمان سهمحوطه جداگانه بر اساس تقدم و تاخر به درخواستکنندگان تعلق میگرفت تا از تداخل گروههای تظاهرکننده ممانعت کنند. پیادهروی مجاور کاخسفید به اولین متقاضی، پیادهرو و پارک روبهروی کاخسفید به متقاضیدوم و پارک پشت کاخسفیدبه متقاضیسوم اختصاص داده میشد. اگر متقاضی دیگری خواهان برگزاری تظاهرات در همانروز و ساعت بود، یکپارک کوچک در سه، چهارخیابان آنطرفتر از کاخسفیدنیز، بهعنوان یک محل ذخیره در نظر گرفته شده بود.
ساواک و سفارت ایران در آمریکا هدفشان این بود که با عدماعلام علنی تاریخ سفر شاه؛ از طریق انجمنهای فرمایشی و خودساخته مجوز برگزاری تجمع استقبال از شاه را برای هر سهمحل اصلی در اطراف کاخسفید اخذ کنند و سپس با پرواز نظامیان ایرانی از تگزاس و جمعکردن عمال و بورسیههای حکومتی از سراسر آمریکا از شاه استقبال کرده و همزمان مانع حضور دانشجویان مخالف در نزدیکی کاخسفید شوند. این طرح بهخوبی پیش رفت، ولی در یک نقطه طرح ساواک بههم ریخت: من هر چندروز یکبار به اداره پلیس محلی رجوع میکردم تا ببینم تاریخی برای سفر شاه مشخص شده است یا نه. در یکی از رفتوآمدها اسم یک انجمن ناشناس ایرانی را روی تابلوی رزرواسیون محلهای تظاهرات دیدم. بلافاصله فرم درخواست برگزاری تظاهرات را برای «سازمان دانشجویان مسلمان ایرانی» برای همانتاریخ و ساعت پرکرده و تحویل دادم و به این ترتیب دومین تقاضای برگزاری تظاهرات بنام یک گروه مخالف در اداره پلیس ثبت شد و طبعا پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید رسما در اختیار مخالفان قرار میگرفت. اینگونه طرح ساواک بهطور اتفاقی بههم ریخت و تاریخ ورود شاه به واشنگتن علنی شد.
از آن پس دههاگروه دانشجویی و محافل ناشناخته هوادار شاه، تقاضای برگزاری تظاهرات کردند و این تعداد متقاضی باعث تعجب مدیران اداره پلیس شد و بنابراین از همه درخواست کردند به جلسهای در اداره پلیس آمده تا بین آنها هماهنگی صورت گیرد. ساواکیها و عمال آنها برای اولینبار در یک جلسه با دانشجویان مخالف جمع شدند و پلیس از نمایندگان گروهها خواست موضع خود را مشخص کنند. به اینترتیب موافقان در یکطرف و مخالفان در طرف دیگر سالن نشستند. نظر به اینکه اولین درخواست توسط یکگروه هوادار شاه تحویل داده شده بود، قرار بر این شد پیادهرو مجاور کاخسفید به موافقان داده شود. متعاقبا بهدلیل اینکه دومین درخواست از طرف من بهعنوان یکمخالف تحویل داده شده بود؛ پیادهرو و پارک مقابل کاخسفید به مخالفان تعلق گرفت. محوطه پشت کاخ نیز بهطور مساوی بین مخالفان و موافقان تقسیم و قرار شد فضای حایلی بین آنها ایجاد شود.
از آن پس هماهنگی بین گروههای دانشجویی مخالف آغاز شد، ولی انجمن اسلامی دانشجویان که گروههای چپی را التقاطی و کافر میدانستند، از شرکت در جلسات و هماهنگی با سایرین خودداری کرده و با نام جعلی «سازمان جوانان مسلمان» اولین تظاهرات سیاسی خود علیه شاه را در میدانی واقع در سه،چهارخیابان دورتر از کاخسفید برگزار کردند که بیشتر به تجمع هیاتهای مذهبی شباهت داشت تا یک تظاهرات دانشجویی.
تظاهرات با تهاجم دانشجویان مبارز به صف حامیان شاه به خشونت گرایید و صدهانفر از ساواکیها؛ نظامیان و عمال شاه زخمی و راهی بیمارستان شدند. پلیس برای متوقفکردن درگیریها وارد عمل شد و تلاش کرد با شلیک گاز اشکآور به درگیریها پایان دهد که بر اثر وزش باد به سمت جایگاه رسمی استقبال؛ گاز اشکآور به چشمان کارتر و شاه و فرح و همراهانشان رسید و منجر به پخش زنده صحنه اشکریختن رهبران دوکشور و همراهان آنها شد. بعدها شنیدم صدای شعار «مرگ برشاه» حین پخش زنده مراسم استقبال از تلویزیون ایران پخش شد. این واقعه تا سهروز که شاه در آمریکا حضور داشت، بهعنوان خبر اصلی تمامی خبرگزاریها و رسانههای همگانی جهان قرار گرفت و تظاهرات دانشجویی به صورت شبانهروزی بهمدت سهروز پیایی ادامه یافت. سالها بعد، از یکی از موسسان کانون نویسندگان ایران شنیدم که میگفت: «ما در ایران این تظاهرات را بهعنوان چراغ سبز آمریکا تلقی کردیم و برای همین بهدنبال برپایی شبهای شعر و سایر فعالیتهای مبارزاتی رفتیم.» به او توضیح دادم که دولت آمریکا هیچنقشی در این قضیه نداشت و چهبسا از بابت وقایع پیشآمده شرمنده شد و همهچیز از یک اتفاق ساده شروع شد و برنامه ساواک بههم ریخت. این تظاهرات نقطه اوج جنبش دانشجویی خارج از کشور بود. بعدها در زمان مدیریت قطبزاده بر سازمان رادیووتلویزیون فیلمهای تظاهرات طوری تنظیم و در کنار هم چیده شد که گویی آن گروهی که در چندخیابان آنطرفتر تجمع کرده بودند تظاهرات عظیم دانشجویی را برگزار کردند.
از آن پس با کشتار قم و سپس تبریز امواج انقلاب خروشانتر شد و دانشجویان مبارز خارج از کشور به حمایت از مردم در هر کشتار و خونریزی، دست به برگزاری تظاهرات در شهرهای مختلف اروپا و آمریکا زده و به مرور برای شرکت در انقلاب عازم میهن شدند.
آخرین سفر شاه به آمریکا
وقتی سفارت آمریکا در تهران به اشغال دانشجویان پیرو خطامام درآمد رییس انجمن دانشجویان خارجی دانشگاه پلیتکنیک ویرجینیا بودم و بهعنوان یک ایرانی مورد خطاب دانشجویان و استادان دانشگاه قرار میگرفتم. فشار اجتماعی بر دانشجویان ایرانی به اوج خود رسیده بود و به این منظور مجبور بودیم با کارگسترده توضیحی و رسانهای تا حدی فشار اجتماعی را کاهش داده و با رعایت زبان دیپلماتیک و آگاهی از حساسیتهای اجتماعی مردم آمریکا؛ علل نگرانی و خشم دانشجویان را برای مردم این کشور توضیح دهیم.
یکروز رادیوی محلی شهر از تعدادی دانشجویان خواست برای پاسخ به سوالات در یک برنامه زنده شرکت کنیم و ما تا حد توان تلاش کردیم انگیزههای این اقدام را تشریح کرده و نقش آمریکا در تحولات ۲۵سال منتهی به انقلاب۵۷ را برای مردم این کشور توضیح دهیم. بهعنوان رییس انجمن دانشجویان خارجی از یک استاد ایرانشناس دانشگاه جورج تاون که در بحبوحه ماجرای گروگانگیری به ایران سفر کرده بود دعوت کردم به دانشگاه آمده و اطلاعات خود در زمینه علل این ماجرا و مشاهداتش از ایران را برای دانشجویان و استادان تشریح کند. سالن دوهزارنفره سخنرانی مملو از جمعیت شد؛ چیزی که در سالهای قبل از آن برای یک موضوع سیاسی بیسابقه بود. تقریبا اکثر ایرانیان مقیم آمریکا در هر شهر و دانشگاهی با توجه به امکانات خود تلاش اجتماعی و اطلاعرسانی وسیعی را انجام دادند تا حدی که دوسال بعد یک روزنامهنگار چپ آمریکایی از من پرسید: «آن کمپین گسترده چگونه سازماندهی شد» به او پاسخ دادم که این کمپین هیچ سازماندهی و مدیریتی نداشت و ایرانیان مقیم آمریکا به ابتکار خود و بهزبان قابل فهم برای مردم آمریکا انگیزه دانشجویان را توضیح دادند و تلاش کردند از برخورد نظامی بین دو کشور جلوگیری کنند.
اقدام دانشجویان پیرو خط امام بهعنوان یک حرکت نمادین قابلفهم بود ولی پیامدهای آن اصلا چیزی نبود که دانشجویان و حتی مردم عادی جامعه انتظارش را میکشیدند. قطع مناسبات دیپلماتیک و اقتصادی آن هم که تا کنون شاهدش هستیم خارج از انتظار بود. انتقاد و شکایت ایرانیان، از نوع مناسبات بین دوکشور بود و همه خواستار حفظ مناسبات در عین احترام متقابل بودند... . هماکنون موضوع گروگانگیری برای مردم آمریکا به یک موضوع تاریخی تبدیل شده و نسل جوان آمریکا حتی اطلاعی از این واقعه ندارد. بهدلیل بیش از سهدهه تنش در مناسبات دو کشور، یکدیوار آهنین سوءتفاهم و کجفهمی در ایران و آمریکا نسبت به طرف مقابل شکل گرفته است. در این مدت نگاه عمومی ایرانیان به آمریکا از دو طریق تغذیه شده است: دریافتهای هالیوودی و گفتمان ضد آمریکایی در قرائت رسمی. هردو دریافتها در ابعاد زیادی خارج از واقعیات هستند.
همین مشکل به نوع دیگری در آمریکا خودنمایی میکند: نگاه عمومی آمریکاییان به ایران از طریق انتشار مستمر اخبار منفی، پخش تصاویر هولناک اعمال خشونت و فیلمهای منفی هالیوودی شکل گرفته است. برای تصحیح این دو نگاه باید همراه با گشودن راه مبادله بین دو کشور، به ریشهیابی کجفهمیها پرداخت. گذشته باید چراغ راه آینده باشد. نمیتوان در گذشته زیست و امیدوار بود آینده به خودی خود ساخته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.