|

درباره فرم و مضمون شعر فارسی

«از هفت‌پیکر تا هشت‌بهشت» با عنوان فرعی تاملاتی در شعر فارسی، عنوان کتابی است از محمدجعفر محجوب که به‌تازگی در نشر مروارید منتشر شده است. این کتاب مجموعه‌ای از آثار تحقیقی محمدجعفر محجوب در بستر وسیع ادبیات فارسی است. برخی از این آثار به بررسی فرم و قالب در شعر فارسی پرداخته‌اند و برخی دیگر به مضامین آن.
فردوسی، مولوی، حافظ، سعدی، عبیدزاکانی و... از جمله شاعرانی هستند که در این کتاب، آثارشان نقد و بررسی شده است. مقالاتی که در این کتاب گرد ‌آمده‌اند، به‌‌ترتیب تاریخی پشت‌هم قرار گرفته‌اند و عناوین و موضوعات متنوعی هم دارند. در یکی از مقالات به قصیده به‌عنوان قدیمی‌ترین قالب شعر فارسی پرداخته شده و در یکی دیگر به مثنوی‌سرایی در زبان فارسی تا پایان قرن پنجم هجری. همچنین نفوذ کار و کردار عیاران در شاهنامه، سیر عشق در شعر فارسی و سیر عشق در داستان ویس و رامین موضوع برخی دیگر از مقالات این کتاب است.
به‌جز اینها، در مقالات دیگری به وامق و عذرای عنصری، مولوی و شمس‌تبریزی، زبان سعدی و پیوند آن با زندگی، سعدی و حافظ، آثار عبید زاکانی و... پرداخته شده است. در بخشی از مقاله اول کتاب با عنوان «قصیده، قدیم‌ترین قالب شعر فارسی» آمده: «در کتاب‌های ادب گفته شده است که علت قصیده‌نامیدن این نوع شعر آن است که شاعر در آن از یک قصد واحد پیروی می‌کند و چون یک مقصود بیش ندارد، آن را قصیده گفته‌اند. لیکن بدین توجیه می‌توان چنین ایراد کرد که در سایر انواع شعر نیز شاعر یک مقصد بیش ندارد. مثلا غزل یا عاشقانه است یا عارفانه یا نصیحت‌آمیز و مانند آن. قطعه نیز برای بیان مقصودی خاص و واحد سروده می‌شود. رباعی و دوبیتی نیز کوچک‌تر از آنند که گوینده بتواند در آنها بیش از یک مقصود را بیان کند...» این نمونه‌ای از یکی از مقالاتی است که محجوب درباره فرم شعری نوشته و در آن به تفصیل درباره قصیده صحبت کرده است. اما یکی از مقالات خواندنی این کتاب، «سعدی-حافظ» است که محجوب این متن را درباره مقام سعدی و حافظ در ادبیات فارسی و وجوه مختلف کارهای آنها نوشته است.
او سعدی را «اولین و بزرگ‌ترین آموزگار سخن دری» می‌نامد و بر اهمیت زبان در آثار سعدی تاکید می‌کند. اما با این‌حال، در پاسخ به این پرسش که بزرگ‌ترین شاعر ایرانی کیست، می‌نویسد: «با آنکه این امر خیلی کلی و داوری در باب آن دشوار است و در هر حال خالی از جنبه عاطفی و احساسی و اظهارنظر شخصی و فردی نمی‌تواند بود، بنده صریحا و واضحا عرض می‌کنم که اگر شعر را آن گهر والا و پالوده و لطیف عاطفه آدمی بدانیم و معنی و مفهوم و بلندی فکر و عظمت اندیشه و شخصیت را نیز در آن دخیل بگیریم، در این صورت در نظر بنده بزرگ‌ترین شاعر فارسی‌زبان که تاکنون دیده‌ام حافظ است و سالیان درازی است که بر این عقیده‌ام... بنده حافظ را واجد بلندی شعر فردوسی، عمق و عظمت اندیشه خیام، ظرافت بیان نظامی، شور و حال مولانا و شیرینی سخن شیخ اجل سعدی می‌دانم. حافظ حالت مغناطیسی قوی داشته که چون به دیوان شاعران بزرگ یا کوچک برمی‌خورده.»
«از هفت‌پیکر تا هشت‌بهشت» با عنوان فرعی تاملاتی در شعر فارسی، عنوان کتابی است از محمدجعفر محجوب که به‌تازگی در نشر مروارید منتشر شده است. این کتاب مجموعه‌ای از آثار تحقیقی محمدجعفر محجوب در بستر وسیع ادبیات فارسی است. برخی از این آثار به بررسی فرم و قالب در شعر فارسی پرداخته‌اند و برخی دیگر به مضامین آن.
فردوسی، مولوی، حافظ، سعدی، عبیدزاکانی و... از جمله شاعرانی هستند که در این کتاب، آثارشان نقد و بررسی شده است. مقالاتی که در این کتاب گرد ‌آمده‌اند، به‌‌ترتیب تاریخی پشت‌هم قرار گرفته‌اند و عناوین و موضوعات متنوعی هم دارند. در یکی از مقالات به قصیده به‌عنوان قدیمی‌ترین قالب شعر فارسی پرداخته شده و در یکی دیگر به مثنوی‌سرایی در زبان فارسی تا پایان قرن پنجم هجری. همچنین نفوذ کار و کردار عیاران در شاهنامه، سیر عشق در شعر فارسی و سیر عشق در داستان ویس و رامین موضوع برخی دیگر از مقالات این کتاب است.
به‌جز اینها، در مقالات دیگری به وامق و عذرای عنصری، مولوی و شمس‌تبریزی، زبان سعدی و پیوند آن با زندگی، سعدی و حافظ، آثار عبید زاکانی و... پرداخته شده است. در بخشی از مقاله اول کتاب با عنوان «قصیده، قدیم‌ترین قالب شعر فارسی» آمده: «در کتاب‌های ادب گفته شده است که علت قصیده‌نامیدن این نوع شعر آن است که شاعر در آن از یک قصد واحد پیروی می‌کند و چون یک مقصود بیش ندارد، آن را قصیده گفته‌اند. لیکن بدین توجیه می‌توان چنین ایراد کرد که در سایر انواع شعر نیز شاعر یک مقصد بیش ندارد. مثلا غزل یا عاشقانه است یا عارفانه یا نصیحت‌آمیز و مانند آن. قطعه نیز برای بیان مقصودی خاص و واحد سروده می‌شود. رباعی و دوبیتی نیز کوچک‌تر از آنند که گوینده بتواند در آنها بیش از یک مقصود را بیان کند...» این نمونه‌ای از یکی از مقالاتی است که محجوب درباره فرم شعری نوشته و در آن به تفصیل درباره قصیده صحبت کرده است. اما یکی از مقالات خواندنی این کتاب، «سعدی-حافظ» است که محجوب این متن را درباره مقام سعدی و حافظ در ادبیات فارسی و وجوه مختلف کارهای آنها نوشته است.
او سعدی را «اولین و بزرگ‌ترین آموزگار سخن دری» می‌نامد و بر اهمیت زبان در آثار سعدی تاکید می‌کند. اما با این‌حال، در پاسخ به این پرسش که بزرگ‌ترین شاعر ایرانی کیست، می‌نویسد: «با آنکه این امر خیلی کلی و داوری در باب آن دشوار است و در هر حال خالی از جنبه عاطفی و احساسی و اظهارنظر شخصی و فردی نمی‌تواند بود، بنده صریحا و واضحا عرض می‌کنم که اگر شعر را آن گهر والا و پالوده و لطیف عاطفه آدمی بدانیم و معنی و مفهوم و بلندی فکر و عظمت اندیشه و شخصیت را نیز در آن دخیل بگیریم، در این صورت در نظر بنده بزرگ‌ترین شاعر فارسی‌زبان که تاکنون دیده‌ام حافظ است و سالیان درازی است که بر این عقیده‌ام... بنده حافظ را واجد بلندی شعر فردوسی، عمق و عظمت اندیشه خیام، ظرافت بیان نظامی، شور و حال مولانا و شیرینی سخن شیخ اجل سعدی می‌دانم. حافظ حالت مغناطیسی قوی داشته که چون به دیوان شاعران بزرگ یا کوچک برمی‌خورده.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.