|

«فرانکفورت» نسخه درمان ما نیست

غلامرضا نوعی

طی چندروز گذشته شاهد پوشش وسیع اخبار نمایشگاه کتاب فرانکفورت به‌عنوان بزرگ‌ترین رویداد سالانه در عرصه نشر و کتاب جهان در رسانه‌‌های داخلی بودیم. در این دوره از نمایشگاه فرانکفورت تعدادی از خبرنگاران حوزه کتاب با حمایت وزارت فرهنگ‌وارشاداسلامی، به آن سامان اعزام شده‌اند. در لابه‌لای این اخبار و گزارش‌ها، اشارات و گلایه‌هایی هم به عدم جهانی‌شدن آثار ایرانی، عدم فروش گسترده حقوق نشر کتاب ایرانی دیده می‌شد. در نگاه اول، این خواسته بجا و بحق جلوه می‌کند؛ اما آنگاه که به کنه قضیه پرداخته می‌شود به روشنی می‌توان دریافت که هنوز راه درازی برای رسیدن به آمال و آرزوهایمان داریم. اولین گام در این جهانی شدن آثار ایرانی، شناخت قواعد و ضوابط این بازار است. نشر کشورمان سال‌هاست که رفتار جزیره‌‌ای دارد، هنوز تولیداتمان به‌شدت بومی هستند و از اولین اصل بازاریابی یعنی نیاز مشتری غفلت ورزیده‌ایم و تنها به عناوین دهان‌پرکنی چون، منادی و مهد فرهنگ و تمدن در جهان، کفایت کرده‌‌ایم. سالیانی است بر این باوریم که مضامین موجود در ادبیات کلاسیک ما قابلیت عرضه در سطح جهان را دارد، اما کمتر ناشری به فکر تولید آثاری جذاب برای مخاطب غیرفارسی‌زبان بوده است. داشتن اثر هرچند با محتوای عالی به‌تنهایی کفایت نمی‌کند. ناشر ایرانی باید بتواند آثاری متناسب با ذوق مخاطب غیرایرانی با فرهنگی متفاوت فراهم آورد. سال گذشته ترجمه‌ای از شاهنامه با ترجمه دکتراحمد صدری در آمریکا با تصویرسازی متفاوت و جذاب منتشر شد؛ این اثر، در مدت کوتاهی، تقریبا چهاربرابر تیراژ کتاب‌های چاپ داخل منتشر و مورد استقبال قرار گرفت. استقبال از اینگونه کتاب‌ها و تلاش‌های فردی نشان می‌دهد، ظرفیت کافی در متون وجود دارد اما تا تبدیل آن به کالایی جذاب برای دیگران، راه درازی در پیش است. البته محدودیت زبانی و موانع قانونی هم مزید بر علت شده است. با همین قوانین موجود سالانه هزاران کتاب از کشورهای مختلف و دیگر فرهنگ‌ها در ایران ترجمه و گاه افست می‌شود و در برخی موارد به‌طرز بسیار سخیفی از جمله تبدیل کلماتی مانند سگ و خوک مورد ممیزی ظاهری و نه محتوایی قرار می‌گیرد؛ اما اگر ناشری قصد انتشار کتابی به زبان غیرفارسی، برای مخاطب خارج از مرزها داشته باشد باز هم با همان محدودیت‌ها مواجه می‌شود. در حالی که لزومی به این‌همه سختگیری برای آثاری که برای مخاطب غیرایرانی تالیف و آماده‌سازی شده، وجود ندارد. این موانع ساختاری و محتوایی تنها یک طرف قضیه است. ناشر ایرانی برای فروش همان آثار محدود خود نیز با مشکلاتی نظیر عدم پایبندی به قوانین کپی‌رایت مواجه است. اینک ناشر خارجی به چشم یک شریک تجاری با ناشر ایرانی وارد گفت‌وگو نمی‌شود؛ آنان بر عدم پیوستن ایران به قوانین و معاهدات جهانی حق کپی‌رایت واقفند و به‌روشنی می‌دانند هر مسافر فرانکفورت با چمدانی کتاب برای ترجمه، بدون پرداخت حق رایت به کشور برمی‌گردد بنابراین گفت‌وگو و خرید حق کپی رایت برای او بی‌معنی است!
عدم حمایت شفاف و روشمند از انتشار آثار ایرانی در خارج توسط نهاد‌های دولتی نیز از نکات قابل‌توجه در این حوزه است. اینک بسیاری از کشورها با اعطای «گرنت» به انتشار جهانی آثار خود کمک می‌کنند اما در کشورمان تاکنون قدمی در این راه برداشته نشده است. به‌طور مشخص می‌توان به مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی در سال 1389 اشاره کرد که ضمن تصویب اساسنامه «مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی» وابسته به سازمان فرهنگ و ارتباطات؛ ماموریت‌های بسیاری در حوزه ساماندهی و گسترش ترجمه معارف اسلامی و علوم انسانی از زبان‌های فارسی و عربی به سایر زبان‌ها و نشر و توزیع منابع ترجمه‌شده در نقاط مختلف جهان برای آن مرکز تعریف کرد. اما این مصوبه هم چندان به‌کار ناشران ایرانی نیامده و ضوابط و حمایت شفافی برای ناشران این حوزه هم اعلام نشده است. به‌هرحال در شرایطی که صنعت نشر در داخل با موانع فراوانی مواجه است و در برخی حوزه‌‌ها عملا به نفس‌نفس افتاده، حضور موثر و رقابت با غول‌های نشر جهان از این بیمار با حال نزارش توقع زیادی است. اگر دلسوزان حوزه فرهنگ، خواهان حضور سرافرازانه آثار ایرانی در خارج از مرزها هستند باید دولت و نهاد‌های موثر فرهنگی را متوجه زیرساخت‌ها کنند در غیر این صورت هرساله همین نقدها و نظرها به شکلی ملال‌آور تکرار خواهد شد.
طی چندروز گذشته شاهد پوشش وسیع اخبار نمایشگاه کتاب فرانکفورت به‌عنوان بزرگ‌ترین رویداد سالانه در عرصه نشر و کتاب جهان در رسانه‌‌های داخلی بودیم. در این دوره از نمایشگاه فرانکفورت تعدادی از خبرنگاران حوزه کتاب با حمایت وزارت فرهنگ‌وارشاداسلامی، به آن سامان اعزام شده‌اند. در لابه‌لای این اخبار و گزارش‌ها، اشارات و گلایه‌هایی هم به عدم جهانی‌شدن آثار ایرانی، عدم فروش گسترده حقوق نشر کتاب ایرانی دیده می‌شد. در نگاه اول، این خواسته بجا و بحق جلوه می‌کند؛ اما آنگاه که به کنه قضیه پرداخته می‌شود به روشنی می‌توان دریافت که هنوز راه درازی برای رسیدن به آمال و آرزوهایمان داریم. اولین گام در این جهانی شدن آثار ایرانی، شناخت قواعد و ضوابط این بازار است. نشر کشورمان سال‌هاست که رفتار جزیره‌‌ای دارد، هنوز تولیداتمان به‌شدت بومی هستند و از اولین اصل بازاریابی یعنی نیاز مشتری غفلت ورزیده‌ایم و تنها به عناوین دهان‌پرکنی چون، منادی و مهد فرهنگ و تمدن در جهان، کفایت کرده‌‌ایم. سالیانی است بر این باوریم که مضامین موجود در ادبیات کلاسیک ما قابلیت عرضه در سطح جهان را دارد، اما کمتر ناشری به فکر تولید آثاری جذاب برای مخاطب غیرفارسی‌زبان بوده است. داشتن اثر هرچند با محتوای عالی به‌تنهایی کفایت نمی‌کند. ناشر ایرانی باید بتواند آثاری متناسب با ذوق مخاطب غیرایرانی با فرهنگی متفاوت فراهم آورد. سال گذشته ترجمه‌ای از شاهنامه با ترجمه دکتراحمد صدری در آمریکا با تصویرسازی متفاوت و جذاب منتشر شد؛ این اثر، در مدت کوتاهی، تقریبا چهاربرابر تیراژ کتاب‌های چاپ داخل منتشر و مورد استقبال قرار گرفت. استقبال از اینگونه کتاب‌ها و تلاش‌های فردی نشان می‌دهد، ظرفیت کافی در متون وجود دارد اما تا تبدیل آن به کالایی جذاب برای دیگران، راه درازی در پیش است. البته محدودیت زبانی و موانع قانونی هم مزید بر علت شده است. با همین قوانین موجود سالانه هزاران کتاب از کشورهای مختلف و دیگر فرهنگ‌ها در ایران ترجمه و گاه افست می‌شود و در برخی موارد به‌طرز بسیار سخیفی از جمله تبدیل کلماتی مانند سگ و خوک مورد ممیزی ظاهری و نه محتوایی قرار می‌گیرد؛ اما اگر ناشری قصد انتشار کتابی به زبان غیرفارسی، برای مخاطب خارج از مرزها داشته باشد باز هم با همان محدودیت‌ها مواجه می‌شود. در حالی که لزومی به این‌همه سختگیری برای آثاری که برای مخاطب غیرایرانی تالیف و آماده‌سازی شده، وجود ندارد. این موانع ساختاری و محتوایی تنها یک طرف قضیه است. ناشر ایرانی برای فروش همان آثار محدود خود نیز با مشکلاتی نظیر عدم پایبندی به قوانین کپی‌رایت مواجه است. اینک ناشر خارجی به چشم یک شریک تجاری با ناشر ایرانی وارد گفت‌وگو نمی‌شود؛ آنان بر عدم پیوستن ایران به قوانین و معاهدات جهانی حق کپی‌رایت واقفند و به‌روشنی می‌دانند هر مسافر فرانکفورت با چمدانی کتاب برای ترجمه، بدون پرداخت حق رایت به کشور برمی‌گردد بنابراین گفت‌وگو و خرید حق کپی رایت برای او بی‌معنی است!
عدم حمایت شفاف و روشمند از انتشار آثار ایرانی در خارج توسط نهاد‌های دولتی نیز از نکات قابل‌توجه در این حوزه است. اینک بسیاری از کشورها با اعطای «گرنت» به انتشار جهانی آثار خود کمک می‌کنند اما در کشورمان تاکنون قدمی در این راه برداشته نشده است. به‌طور مشخص می‌توان به مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی در سال 1389 اشاره کرد که ضمن تصویب اساسنامه «مرکز ساماندهی ترجمه و نشر معارف اسلامی و علوم انسانی» وابسته به سازمان فرهنگ و ارتباطات؛ ماموریت‌های بسیاری در حوزه ساماندهی و گسترش ترجمه معارف اسلامی و علوم انسانی از زبان‌های فارسی و عربی به سایر زبان‌ها و نشر و توزیع منابع ترجمه‌شده در نقاط مختلف جهان برای آن مرکز تعریف کرد. اما این مصوبه هم چندان به‌کار ناشران ایرانی نیامده و ضوابط و حمایت شفافی برای ناشران این حوزه هم اعلام نشده است. به‌هرحال در شرایطی که صنعت نشر در داخل با موانع فراوانی مواجه است و در برخی حوزه‌‌ها عملا به نفس‌نفس افتاده، حضور موثر و رقابت با غول‌های نشر جهان از این بیمار با حال نزارش توقع زیادی است. اگر دلسوزان حوزه فرهنگ، خواهان حضور سرافرازانه آثار ایرانی در خارج از مرزها هستند باید دولت و نهاد‌های موثر فرهنگی را متوجه زیرساخت‌ها کنند در غیر این صورت هرساله همین نقدها و نظرها به شکلی ملال‌آور تکرار خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.