|

امید فلسفه

کامل حسینی

استراگون انگار باز در تلاش است برای از پا در آوردن پوتین‌هایش؛ باز دست بر نمی‌دارد: نمی‌شود کاری کرد.
ولادیمیر: دارم به این عقیده می‌رسم. عقیده‌ای که تمام زندگی سعی کردم از خودم دورش کنم. می‌گفتم عاقل باش ولادیمیر، هنوز همه راه‌ها را نرفته‌ای. سپس دوباره تلاشم را از سر گرفتم.
در انتظار گودو، ساموئل بکت
گویی در نگاه سایمون کریچلی، این دیالوگ کوتاه، داستان زایش فلسفه است. جهانی که در آن استراگون‌ها فراوانند، اما ناامید از حقیقت، معنا و تغییرند. این جهان تنها جهانی نیست که استراگون در آن می‌زید. ولادیمیرها هم جای خود را دارند که در ضمیرشان انتظار گودو را می‌کشند و همچنان در تلاشند که معنا را دوباره بازیابند و تغییر خوشبینانه را تجربه و همه راه‌ها را طی کنند. شاید ولادیمیر معتقد به تجسم معناها و معنویتی باشد که انتظارش را می‌کشد و چون هنوز تمام راه‌ها را نرفته و نمی‌تواند، اما این راه همچنان ادامه دارد، پس باید رفت و ناامید نشد. در واقع ولادیمیرشدن با ناامیدی استراگون آغاز می‌شود. به قول کریچلی، فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود؛ ایده‌ای غنی که حاوی تفسیر زیبا از ماجراهای فلسفی است.
مارکس زمانی گفته بود فیلسوفان سعی دارند جهان را تفسیر کنند اما مساله اصلی تغییر جهان است؛ مساله‌ای که با گفته سایمون کریچلی قرابت دارد. اما ناامیدی بشر و فلسفه از چیست؟ فلسفه فرانسیس بیکن راه را برای تسلط بشر بر طبیعت آغاز کرد. بشر با اندیشه بیکن احساس رهایی نهایی و دستیابی به خوشبختی داشت که پایان مشکلات و ناامیدی را اعلام می‌کرد. غافل از آنکه فرانسیس بیکن مسیری گشوده بود که انسان می‌توانست طبیعت را مقهور خود کند. انقلاب صنعتی و مسایل دیگر توهمی در انسان ایجاد کرد که صنعتی‌شدن تجلی‌گاه خوشبختی بشر باشد. اگرچه کانت با محدودخواندن عقل بشری و ناتوانی مطلق عقل نظری از درک متافیزیک و موهوم‌خواندن آن و با طرح عقل عملی، سوژه را به سوی پویایی عدالت و کرامت انسانی سوق داد تا مانع از پسروی انسان به مادیت محض شود، اما سونامی افکار زمانه همه چیز را در خود غرق کرد و افکار کانت در دنیای عمل‌گرایانه حذف شد.
قضیه مضحک اما غم‌انگیز انسان مدرن این بود که با انتخاب عقل ابزاری، عقل و معنویت را به سخره گرفت و معرفت بشری را از آن دور کرد. درست زمانی‌که نطفه سرمایه‌داری جهانی بسته شد و دنیا را آبستن افکاری کرد که به موجب آن، علوم تحصلی بر سر راه بشریت سبز شد، دستاوردهای فکری و ساختار علوم انسانی در خدمت جریان اثبات‌گرایی بود. متفکری همچون اگوست کنت متاثر از همین نگاه پوزیتیویستی بود که جامعه‌شناسی را فیزیک اجتماعی خواند. این نام‌گذاری در جاافتادن تفکرات اثبات‌گرایی و بیزاری از تفکر و احساس انسانی نقش داشت؛ فرآیندی که تمام حقایق روحی و اخلاقی را با تحلیل آماری و آزمایشگاهی و تحصلی می‌سنجید و می‌شناخت. تولد این جریان که بعدها با رشد سرسام‌آور خود، در قالب هیولای فرانکشتاین ظاهر شد با قدرت ویرانگرش (استعمارگری) همراه با جذابیتی ظاهری که در وجودش عجین شده بود (صنایع و تکنولوژی) باعث بیداری فلسفه و کشف عنصری ناامیدکننده در این هیولا بود؛ هیولایی که بال تکنولوژیک آن باعث پنهان‌ماندن جنبه فسادآور و تخریبگرش بود. فرانکشتاین بورژوازی می‌دانست که بشریت مسحور قدرت صنعت و اختراعات شده و با استفاده از این حفره ذهنی، روح و فکر و اخلاقیات را فاقد ارزش می‌داند و با شخصی‌خواندن این‌دست از مسایل بشر، آنها را تنها متوجه ارضای نیازهای مادی کرد. فلسفه با نظاره تباهی ذهن، سوژه مکتب فرانکفورت را آفرید و توانست نقاب از چهره مسحورکننده اما ویرانگر این هیولا بردارد. آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری، فکر و محصولات عینی روشنگری را به چالش کشیدند؛ به‌عنوان مثال با رشد صنعت، انسان نسبت به رفاه و آسایش بیشتر خوش‌بین بود اما بعدها پی برد که این راه در نهایت به بردگی دوباره انسان‌ها ختم می‌شود (هرچند نمی‌توان منکر جنبه‌های مثبت صنعت بود). حمله آدورنو به رسانه‌ها، به‌خصوص سینما مثال خوبی است. در نظر آدورنو هنر و سرگرمی‌هایی مثل فیلم و سینما تنها لعابی سحرآمیز بر واقعیت رسانه است و نمی‌توانند روح و روان بشر را سیراب کنند و جز بازتولید ارزش گروهی سرمایه‌دار پیام دیگری ندارد. با وجود اینکه بخش عمده معرفت بشری از مشی پوزیتیویستی و سرمایه‌داری ناامید شده اما آنها (روحیه پوزیتیویستی و سرمایه‌داری) به نحو ویروسی تغییریافته و همچنان پیشرفته‌تر به حیات خود ادامه می‌دهند و انسان امروزی را همچون «ولادیمیر» از معنا تهی کرده و راه را گم می‌کند. اما ولادیمیر امیدی معوق دارد تا با ناامیدی‌اش مبارزه کند و امید نه‌تنها با خود رنج و سیاهی بلکه فلسفه و روشنایی و سرانجام معنا را به بار می‌آورد.
استراگون: منتظر چی هستی، همیشه تا آخرین لحظه انتظار می‌کشی.
ولادیمیر: [متفکرانه] آخرین لحظه... [می‌اندیشد.] امید معوق، به رنج منجر می‌شود، کی این رو گفته؟
نگاه کریچلی و اهمیت دو چندانی که برای مذهب قایل است، می‌کوشد در زمانه پوچ‌گرایی، روح امید را در کالبد مادی بشر بدمد. در زمانه‌ای که جنبش سرمایه‌داری روح و اخلاقیات را در پای سرمایه ذبح کرده. در نظر آدورنو سرمایه‌داری سیستمی سازگار با جنبه روحی و انسانی بشر نیست و او کاملا از آن ناامید بود و صراحتا اعلام کرد که بدیلی برای آن نیست، اما سرمایه‌داری هرچه باشد راه نجات و شکوفایی نیست. شاید برداشت درست و فهم منطقی مارکس درباره نجات اخلاقیات و جنبه روحانی انسان از زیر یوغ سرمایه، امید فلسفه‌ای باشد که به طور مطلق از سرمایه‌داری ناامید است. ناامید از جهانی که در آن عقل، عدالت و کرامت انسانی با زنجیر ثروت و مادیت به بند کشیده شده است. فراموش نکنیم که سرمایه‌داری در قرن حاضر باعث دورافتادن و گسیختگی روزافزون معنویت از اخلاق شده، چراکه گوشت و خون را برداشته و تنها استخوانی باقی گذاشته است. جایی‌که برای بشریت و فلسفه سرآغاز ناامیدی است. اینکه «فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود» درک مساله روح و پاره‌شدن ریسمانی را گزارش می‌دهد که پیش‌تر معنویت و اخلاق را به هم پیوند زده بود. در دنیای امروز، سیستم و کلیتی که همراه با سرمایه مانع سیر انسان‌ها در معنویت و روح اخلاقی می‌شود، فلسفه را با ناامیدی شدیدی روبه‌رو کرده است. ذهن امروزی تشخیص می‌دهد که دنیای نولیبرال با خلق جهان امروزی چشمان ما را نابینا می‌کند تا نتوانیم دو حیرت را در فلسفه تجربه کنیم: نخست حیرت ارسطویی برای کشف معمای هستی و کلیت و معنویت؛ دیگری حیرت کانتی نسبت به وجدان درون و متعلقاتش همچون آزادی و عدالت. به این ‌ترتیب تشخیص این نابینایی، آغاز ناامیدی وتولد فلسفه‌ای دیگر است. در حقیقت آغازگر فلسفه واقعی است. در این هنگام است که باید بار دیگر سخن انقلابی سایمون کریچلی را تکرار کرد: «فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود». پس آغازگر اصلی فلسفه در واقع نوعی ناامیدی است که به‌مثابه یک زایشگاه، انسانی نو در خود پرورش می‌دهد. این آغاز نویدبخش جهانی درخور انسانیت است.
منابع:
1-فلسفه قاره‌ای، سایمون کریچلی، ترجمه خشایار دیهیمی، نشر ماهی، 1390
2- «فلسفه و ناامیدی»، سایمون کریچلی، روزنامه شرق، 20اردیبهشت1391، ص12
استراگون انگار باز در تلاش است برای از پا در آوردن پوتین‌هایش؛ باز دست بر نمی‌دارد: نمی‌شود کاری کرد.
ولادیمیر: دارم به این عقیده می‌رسم. عقیده‌ای که تمام زندگی سعی کردم از خودم دورش کنم. می‌گفتم عاقل باش ولادیمیر، هنوز همه راه‌ها را نرفته‌ای. سپس دوباره تلاشم را از سر گرفتم.
در انتظار گودو، ساموئل بکت
گویی در نگاه سایمون کریچلی، این دیالوگ کوتاه، داستان زایش فلسفه است. جهانی که در آن استراگون‌ها فراوانند، اما ناامید از حقیقت، معنا و تغییرند. این جهان تنها جهانی نیست که استراگون در آن می‌زید. ولادیمیرها هم جای خود را دارند که در ضمیرشان انتظار گودو را می‌کشند و همچنان در تلاشند که معنا را دوباره بازیابند و تغییر خوشبینانه را تجربه و همه راه‌ها را طی کنند. شاید ولادیمیر معتقد به تجسم معناها و معنویتی باشد که انتظارش را می‌کشد و چون هنوز تمام راه‌ها را نرفته و نمی‌تواند، اما این راه همچنان ادامه دارد، پس باید رفت و ناامید نشد. در واقع ولادیمیرشدن با ناامیدی استراگون آغاز می‌شود. به قول کریچلی، فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود؛ ایده‌ای غنی که حاوی تفسیر زیبا از ماجراهای فلسفی است.
مارکس زمانی گفته بود فیلسوفان سعی دارند جهان را تفسیر کنند اما مساله اصلی تغییر جهان است؛ مساله‌ای که با گفته سایمون کریچلی قرابت دارد. اما ناامیدی بشر و فلسفه از چیست؟ فلسفه فرانسیس بیکن راه را برای تسلط بشر بر طبیعت آغاز کرد. بشر با اندیشه بیکن احساس رهایی نهایی و دستیابی به خوشبختی داشت که پایان مشکلات و ناامیدی را اعلام می‌کرد. غافل از آنکه فرانسیس بیکن مسیری گشوده بود که انسان می‌توانست طبیعت را مقهور خود کند. انقلاب صنعتی و مسایل دیگر توهمی در انسان ایجاد کرد که صنعتی‌شدن تجلی‌گاه خوشبختی بشر باشد. اگرچه کانت با محدودخواندن عقل بشری و ناتوانی مطلق عقل نظری از درک متافیزیک و موهوم‌خواندن آن و با طرح عقل عملی، سوژه را به سوی پویایی عدالت و کرامت انسانی سوق داد تا مانع از پسروی انسان به مادیت محض شود، اما سونامی افکار زمانه همه چیز را در خود غرق کرد و افکار کانت در دنیای عمل‌گرایانه حذف شد.
قضیه مضحک اما غم‌انگیز انسان مدرن این بود که با انتخاب عقل ابزاری، عقل و معنویت را به سخره گرفت و معرفت بشری را از آن دور کرد. درست زمانی‌که نطفه سرمایه‌داری جهانی بسته شد و دنیا را آبستن افکاری کرد که به موجب آن، علوم تحصلی بر سر راه بشریت سبز شد، دستاوردهای فکری و ساختار علوم انسانی در خدمت جریان اثبات‌گرایی بود. متفکری همچون اگوست کنت متاثر از همین نگاه پوزیتیویستی بود که جامعه‌شناسی را فیزیک اجتماعی خواند. این نام‌گذاری در جاافتادن تفکرات اثبات‌گرایی و بیزاری از تفکر و احساس انسانی نقش داشت؛ فرآیندی که تمام حقایق روحی و اخلاقی را با تحلیل آماری و آزمایشگاهی و تحصلی می‌سنجید و می‌شناخت. تولد این جریان که بعدها با رشد سرسام‌آور خود، در قالب هیولای فرانکشتاین ظاهر شد با قدرت ویرانگرش (استعمارگری) همراه با جذابیتی ظاهری که در وجودش عجین شده بود (صنایع و تکنولوژی) باعث بیداری فلسفه و کشف عنصری ناامیدکننده در این هیولا بود؛ هیولایی که بال تکنولوژیک آن باعث پنهان‌ماندن جنبه فسادآور و تخریبگرش بود. فرانکشتاین بورژوازی می‌دانست که بشریت مسحور قدرت صنعت و اختراعات شده و با استفاده از این حفره ذهنی، روح و فکر و اخلاقیات را فاقد ارزش می‌داند و با شخصی‌خواندن این‌دست از مسایل بشر، آنها را تنها متوجه ارضای نیازهای مادی کرد. فلسفه با نظاره تباهی ذهن، سوژه مکتب فرانکفورت را آفرید و توانست نقاب از چهره مسحورکننده اما ویرانگر این هیولا بردارد. آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری، فکر و محصولات عینی روشنگری را به چالش کشیدند؛ به‌عنوان مثال با رشد صنعت، انسان نسبت به رفاه و آسایش بیشتر خوش‌بین بود اما بعدها پی برد که این راه در نهایت به بردگی دوباره انسان‌ها ختم می‌شود (هرچند نمی‌توان منکر جنبه‌های مثبت صنعت بود). حمله آدورنو به رسانه‌ها، به‌خصوص سینما مثال خوبی است. در نظر آدورنو هنر و سرگرمی‌هایی مثل فیلم و سینما تنها لعابی سحرآمیز بر واقعیت رسانه است و نمی‌توانند روح و روان بشر را سیراب کنند و جز بازتولید ارزش گروهی سرمایه‌دار پیام دیگری ندارد. با وجود اینکه بخش عمده معرفت بشری از مشی پوزیتیویستی و سرمایه‌داری ناامید شده اما آنها (روحیه پوزیتیویستی و سرمایه‌داری) به نحو ویروسی تغییریافته و همچنان پیشرفته‌تر به حیات خود ادامه می‌دهند و انسان امروزی را همچون «ولادیمیر» از معنا تهی کرده و راه را گم می‌کند. اما ولادیمیر امیدی معوق دارد تا با ناامیدی‌اش مبارزه کند و امید نه‌تنها با خود رنج و سیاهی بلکه فلسفه و روشنایی و سرانجام معنا را به بار می‌آورد.
استراگون: منتظر چی هستی، همیشه تا آخرین لحظه انتظار می‌کشی.
ولادیمیر: [متفکرانه] آخرین لحظه... [می‌اندیشد.] امید معوق، به رنج منجر می‌شود، کی این رو گفته؟
نگاه کریچلی و اهمیت دو چندانی که برای مذهب قایل است، می‌کوشد در زمانه پوچ‌گرایی، روح امید را در کالبد مادی بشر بدمد. در زمانه‌ای که جنبش سرمایه‌داری روح و اخلاقیات را در پای سرمایه ذبح کرده. در نظر آدورنو سرمایه‌داری سیستمی سازگار با جنبه روحی و انسانی بشر نیست و او کاملا از آن ناامید بود و صراحتا اعلام کرد که بدیلی برای آن نیست، اما سرمایه‌داری هرچه باشد راه نجات و شکوفایی نیست. شاید برداشت درست و فهم منطقی مارکس درباره نجات اخلاقیات و جنبه روحانی انسان از زیر یوغ سرمایه، امید فلسفه‌ای باشد که به طور مطلق از سرمایه‌داری ناامید است. ناامید از جهانی که در آن عقل، عدالت و کرامت انسانی با زنجیر ثروت و مادیت به بند کشیده شده است. فراموش نکنیم که سرمایه‌داری در قرن حاضر باعث دورافتادن و گسیختگی روزافزون معنویت از اخلاق شده، چراکه گوشت و خون را برداشته و تنها استخوانی باقی گذاشته است. جایی‌که برای بشریت و فلسفه سرآغاز ناامیدی است. اینکه «فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود» درک مساله روح و پاره‌شدن ریسمانی را گزارش می‌دهد که پیش‌تر معنویت و اخلاق را به هم پیوند زده بود. در دنیای امروز، سیستم و کلیتی که همراه با سرمایه مانع سیر انسان‌ها در معنویت و روح اخلاقی می‌شود، فلسفه را با ناامیدی شدیدی روبه‌رو کرده است. ذهن امروزی تشخیص می‌دهد که دنیای نولیبرال با خلق جهان امروزی چشمان ما را نابینا می‌کند تا نتوانیم دو حیرت را در فلسفه تجربه کنیم: نخست حیرت ارسطویی برای کشف معمای هستی و کلیت و معنویت؛ دیگری حیرت کانتی نسبت به وجدان درون و متعلقاتش همچون آزادی و عدالت. به این ‌ترتیب تشخیص این نابینایی، آغاز ناامیدی وتولد فلسفه‌ای دیگر است. در حقیقت آغازگر فلسفه واقعی است. در این هنگام است که باید بار دیگر سخن انقلابی سایمون کریچلی را تکرار کرد: «فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود». پس آغازگر اصلی فلسفه در واقع نوعی ناامیدی است که به‌مثابه یک زایشگاه، انسانی نو در خود پرورش می‌دهد. این آغاز نویدبخش جهانی درخور انسانیت است.
منابع:
1-فلسفه قاره‌ای، سایمون کریچلی، ترجمه خشایار دیهیمی، نشر ماهی، 1390
2- «فلسفه و ناامیدی»، سایمون کریچلی، روزنامه شرق، 20اردیبهشت1391، ص12

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.