|

داستان هنر مفهومی، بخش چهارم

ضرباهنگ زندگی

علیرضا امیرحاجبی

در بخش قبل به شخصیت‌های ماجراجو و البته معترضی چون آبرامویچ و اپنهایم پرداختیم و به این نکته اشاره کردیم که موقعیت و روحیه این هنرمندان آنچنان با الگوهای یک هنرمند شسته‌و‌رفته در هماهنگی نبود. جوانانی که به انگیزه‌های متفاوت روحی و روانی دست به ابداع آثاری موقتی در حوزه اجرا می‌زدند که تاثیری جالب‌توجه بر دیگران و مخاطبان داشت اما تمام ماجرای هنر مفهومی به دراز کشیدن جلوی آفتاب یا ساعت‌ها روبه‌روی هم نشستن ختم نمی‌شود. رادیکالیسم در بسیاری از مواقع در همین هنر مفهومی عقب‌نشینی کرده و جای خود را به تفکرات بنیادین و ممارست در اجرا داده است. بخش مهمی از جریان هنر مفهومی را می‌توان در عقاید و آثار گروه کلیسای جادسون نیویورک جست‌وجو کرد. گروهی از هنرمندان جوان از جمله ایون رینر، اسیو‌پاکستون و دیوید گردون. این سه‌نفر از شاگردان مرس کانینگهام کورئوگرافر معروف آمریکایی بودند که با تاسیس گروه جادسون راه‌و‌روش خود در رقص مدرن و هنر اجرا، طراحی و در معرض دید عموم قرار دادند. آنها چندسال بعد در نوعی مانیفست کامل، تمامی اصول و ضوابط هنر خود را بیان کردند. مینی مالیسم در اجرا از این بیانیه که همراه با تحلیل یکی از آثار رینر به نام «تریو‌ای» بود آغاز شد. در این مقاله مشروح این هنرمندان با بررسی تطبیقی بین مجسمه‌سازی مینی مالیستی و رقص پیوندی را میان اجرای زنده با هنرهای پلاستیک برقرار کردند. این بیانیه با تاکید بر فرمولی کاملا جدید به عمل «حذف» و «جایگزینی» اشاره کرده و سپس روشی تازه برای مصرف انرژی در زمان اجرا ارایه می‌دهند. آنها بر این نکته پافشاری دارند که حرکات می‌تواند مستقل قابل تکرار، ساده و خودبسنده باشند. در مرکز این ایده مینی‌مالیستی چیزی بود که رینر آن را تعریف می‌کند: «نمایش مهارت‌های تکنیکی، ارایه بدن و ویژگی‌های یک اجرا‌گر، زیاد نمی‌تواند به کار ساخت معنا کمک کند.»این نکته‌ای است که سایر هنرمندان مفهومی مانند سول‌لویت، قبلا به آن اشاره می‌کردند اما این بخش از نکات مینی‌مالیسم اجرایی بود. در بخش دیگر، رینر و پاکستون سعی کردند عناصر متعدد زندگی روزمره را به میان اجراهایشان بیاورند و مخاطب را درگیر همان چیزهایی کنند که خود هر روز به‌طور خودکار انجامشان می‌دهد. رینر می‌گوید: «هم‌اکنون طرح‌های جدید آشکار شده است. ازجمله ایستادن، راه رفتن، دویدن، خوردن، حمل آجر، تماشا کردن فیلم، حرکت دادن یا مورد حرکت قرار گرفتن.»در اجرایی جالب‌توجه به نام ترانزیت استیو پاکستون همین حرکات را به نمایش می‌گذارد. این درست همان چیزی بود که به اشکال مختلف هنرمندان فلاکسوس و سپس پاپ آرت نیز در بخش تجسمی به دنبالش بودند. البته نباید اشتباه کرد. مینی‌مالیسم در حوزه اجرا بر اصول سادگی و تکرار تاکید داشت و با جداکردن حرکات بنیادین بدن، همان‌طور که در بالا ذکر کردم، سعی داشت زبانی کاملا جدید را به جامعه هنری ارایه دهد. اشتراک نظر رقصندگان مینی‌مال با هنرمندان پاپ آرت صرفا در بکار‌گیری از عناصر زندگی روزمره بود و نه در زیباشناسی. رینر نیز به مانند بسیاری از هنرمندان مفهومی، ایده و فکر را در اولویت قرار می‌داد اما معتقد بود که ایده تنها از راه عمل فکرکردن حاصل نمی‌شود و حرکت و خود بدن نیز طی پروسه خلاقیت به زایش ایده کمک فراوان می‌کند. با اینکه هنر مفهومی در بسیاری از موارد ریشه‌های خود را از مینی‌مالیسم تجسمی می‌گیرد اما خود نیز در حالتی موازی به توسعه هنر مینی‌مال نیز کمک کرده است. اینجاست که دقیقا نمی‌توان یکی را بر دیگری ارجحیت داد. بخش دیگری از دستاوردهای هنر مفهومی را باید در ایده‌ها و آثار جان کیج اندیشمند و موسیقیدان آمریکایی جست‌وجو کرد که با تاثیرگرفتن از فلسفه ذن‌بودیسم توانست نظام فکری مستحکمی را در هنر مفهومی بنیان گذارد. سیستمی مبتنی بر خلق زیبایی به کمک شانس و اتفاق. نظریات و آثار موسیقایی و اجرایی کیج توانست هنرمندانی چون دیوید تودور، کریستین وولف در بخش موسیقی و نیز آلن کاپرا را دربخش تجسمی به خود جذب کند. آلن کاپرا بر مبنای همین فلسفه پیشنهادی کیج، پروژه‌ها و آثار موفقی را خلق کرد و هنر اتفاقی تبدیل به یکی از مهم‌ترین زیر شاخه‌های هنرهای مفهومی شد. به‌طور مثال وی با روی هم قرار‌دادن مکعب‌های بزرگ یخ و بازنمایی چیزی مانند برج‌های مسکونی توسط این قالب‌های یخ در گرمای لس‌آنجلس مفهوم زوال و تبدیل یک شکل به شکل دیگر را به نمایش گذاشت که درست مانند بمب در جامعه هنر آن زمان ترکید. خود جان کیج هم آثار تاثیرگذاری در زمینه موسیقی اتفاقی خلق کرد. البته باید به یک نکته توجه داشت و آن این است که ایده‌های کیج یا دیگر هنرمندان مفهومی در هر حال دارای تاریخ مصرف خاصی بودند و در حال‌حاضر به عنوان هنری کلاسیک معرفی می‌شوند. منظور این است که تجربه کردن این ایده اشکالی ندارد اما جوامع دیگر به هنر اتفاقی نیازی ندارند. بله هنر کیج عالی و شگفت‌انگیز بود، اما تاریخ مصرفش تمام شده مثل هر کالای مصرفی دیگر.
در بخش قبل به شخصیت‌های ماجراجو و البته معترضی چون آبرامویچ و اپنهایم پرداختیم و به این نکته اشاره کردیم که موقعیت و روحیه این هنرمندان آنچنان با الگوهای یک هنرمند شسته‌و‌رفته در هماهنگی نبود. جوانانی که به انگیزه‌های متفاوت روحی و روانی دست به ابداع آثاری موقتی در حوزه اجرا می‌زدند که تاثیری جالب‌توجه بر دیگران و مخاطبان داشت اما تمام ماجرای هنر مفهومی به دراز کشیدن جلوی آفتاب یا ساعت‌ها روبه‌روی هم نشستن ختم نمی‌شود. رادیکالیسم در بسیاری از مواقع در همین هنر مفهومی عقب‌نشینی کرده و جای خود را به تفکرات بنیادین و ممارست در اجرا داده است. بخش مهمی از جریان هنر مفهومی را می‌توان در عقاید و آثار گروه کلیسای جادسون نیویورک جست‌وجو کرد. گروهی از هنرمندان جوان از جمله ایون رینر، اسیو‌پاکستون و دیوید گردون. این سه‌نفر از شاگردان مرس کانینگهام کورئوگرافر معروف آمریکایی بودند که با تاسیس گروه جادسون راه‌و‌روش خود در رقص مدرن و هنر اجرا، طراحی و در معرض دید عموم قرار دادند. آنها چندسال بعد در نوعی مانیفست کامل، تمامی اصول و ضوابط هنر خود را بیان کردند. مینی مالیسم در اجرا از این بیانیه که همراه با تحلیل یکی از آثار رینر به نام «تریو‌ای» بود آغاز شد. در این مقاله مشروح این هنرمندان با بررسی تطبیقی بین مجسمه‌سازی مینی مالیستی و رقص پیوندی را میان اجرای زنده با هنرهای پلاستیک برقرار کردند. این بیانیه با تاکید بر فرمولی کاملا جدید به عمل «حذف» و «جایگزینی» اشاره کرده و سپس روشی تازه برای مصرف انرژی در زمان اجرا ارایه می‌دهند. آنها بر این نکته پافشاری دارند که حرکات می‌تواند مستقل قابل تکرار، ساده و خودبسنده باشند. در مرکز این ایده مینی‌مالیستی چیزی بود که رینر آن را تعریف می‌کند: «نمایش مهارت‌های تکنیکی، ارایه بدن و ویژگی‌های یک اجرا‌گر، زیاد نمی‌تواند به کار ساخت معنا کمک کند.»این نکته‌ای است که سایر هنرمندان مفهومی مانند سول‌لویت، قبلا به آن اشاره می‌کردند اما این بخش از نکات مینی‌مالیسم اجرایی بود. در بخش دیگر، رینر و پاکستون سعی کردند عناصر متعدد زندگی روزمره را به میان اجراهایشان بیاورند و مخاطب را درگیر همان چیزهایی کنند که خود هر روز به‌طور خودکار انجامشان می‌دهد. رینر می‌گوید: «هم‌اکنون طرح‌های جدید آشکار شده است. ازجمله ایستادن، راه رفتن، دویدن، خوردن، حمل آجر، تماشا کردن فیلم، حرکت دادن یا مورد حرکت قرار گرفتن.»در اجرایی جالب‌توجه به نام ترانزیت استیو پاکستون همین حرکات را به نمایش می‌گذارد. این درست همان چیزی بود که به اشکال مختلف هنرمندان فلاکسوس و سپس پاپ آرت نیز در بخش تجسمی به دنبالش بودند. البته نباید اشتباه کرد. مینی‌مالیسم در حوزه اجرا بر اصول سادگی و تکرار تاکید داشت و با جداکردن حرکات بنیادین بدن، همان‌طور که در بالا ذکر کردم، سعی داشت زبانی کاملا جدید را به جامعه هنری ارایه دهد. اشتراک نظر رقصندگان مینی‌مال با هنرمندان پاپ آرت صرفا در بکار‌گیری از عناصر زندگی روزمره بود و نه در زیباشناسی. رینر نیز به مانند بسیاری از هنرمندان مفهومی، ایده و فکر را در اولویت قرار می‌داد اما معتقد بود که ایده تنها از راه عمل فکرکردن حاصل نمی‌شود و حرکت و خود بدن نیز طی پروسه خلاقیت به زایش ایده کمک فراوان می‌کند. با اینکه هنر مفهومی در بسیاری از موارد ریشه‌های خود را از مینی‌مالیسم تجسمی می‌گیرد اما خود نیز در حالتی موازی به توسعه هنر مینی‌مال نیز کمک کرده است. اینجاست که دقیقا نمی‌توان یکی را بر دیگری ارجحیت داد. بخش دیگری از دستاوردهای هنر مفهومی را باید در ایده‌ها و آثار جان کیج اندیشمند و موسیقیدان آمریکایی جست‌وجو کرد که با تاثیرگرفتن از فلسفه ذن‌بودیسم توانست نظام فکری مستحکمی را در هنر مفهومی بنیان گذارد. سیستمی مبتنی بر خلق زیبایی به کمک شانس و اتفاق. نظریات و آثار موسیقایی و اجرایی کیج توانست هنرمندانی چون دیوید تودور، کریستین وولف در بخش موسیقی و نیز آلن کاپرا را دربخش تجسمی به خود جذب کند. آلن کاپرا بر مبنای همین فلسفه پیشنهادی کیج، پروژه‌ها و آثار موفقی را خلق کرد و هنر اتفاقی تبدیل به یکی از مهم‌ترین زیر شاخه‌های هنرهای مفهومی شد. به‌طور مثال وی با روی هم قرار‌دادن مکعب‌های بزرگ یخ و بازنمایی چیزی مانند برج‌های مسکونی توسط این قالب‌های یخ در گرمای لس‌آنجلس مفهوم زوال و تبدیل یک شکل به شکل دیگر را به نمایش گذاشت که درست مانند بمب در جامعه هنر آن زمان ترکید. خود جان کیج هم آثار تاثیرگذاری در زمینه موسیقی اتفاقی خلق کرد. البته باید به یک نکته توجه داشت و آن این است که ایده‌های کیج یا دیگر هنرمندان مفهومی در هر حال دارای تاریخ مصرف خاصی بودند و در حال‌حاضر به عنوان هنری کلاسیک معرفی می‌شوند. منظور این است که تجربه کردن این ایده اشکالی ندارد اما جوامع دیگر به هنر اتفاقی نیازی ندارند. بله هنر کیج عالی و شگفت‌انگیز بود، اما تاریخ مصرفش تمام شده مثل هر کالای مصرفی دیگر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.