|

اختتامیّه

جعفر مدرس‌صادقی

من دارم در به در به دنبال یک نفر می‌گردم که دلش بخواهد موسیقی گوش بدهد و به آن موسیقی و ساز و آوازی گوش بدهد که خودش دلش می‌خواهد، از گوش دادن لذت ببرد، از تماشا کردن لذت ببرد، فیلم تماشا کند و خودش نخواهد فیلم بسازد، نمایش تماشا کند و خودش نخواهد یک نمایش ببرد روی صحنه... یک نفر که فقط دلش بخواهد کتاب بخواند و از کتاب خواندن لذت ببرد. من دست آن کتابخوانی را که فقط برای دل خودش کتاب می‌خواند و فقط کتابی را که خودش دلش می‌خواهد بخواند می‌خواند می‌بوسم: قرار نیست برای این کتاب نقد بنویسد، قرار نیست در مورد این کتاب سخنرانی کند، یک مداد دستش نگرفته است تا زیر جمله‌هایی را که می‌خواهد نقل کند خط بکشد یا توی حاشیه‌ها علامت بزند. کتاب می‌خواند تا از کتاب خواندن لذت ببرد، مجله می‌خواند تا از مجله خواندن لذت ببرد. اگر در خواندن لذتی هست، مال وقتی‌ست که فقط همان چیزی را که دلت می‌خواهد می‌خوانی و برای دل خودت می‌خوانی و هیچ مداد و قلمی هم به دست نداری تا در حواشی علامت بزنی و یادداشتی بنویسی و دست خودت را گرم کنی برای معرّفی نوشتن و نقد نوشتن و اظهار نظر کردن. اگر تیراژ کتاب پایین است، به این دلیل است که ما خواننده‌ای که فقط برای دل خودش کتاب بخواند و از خواندن لذت ببرد نداریم یا کم داریم. و کم داشتن با نداشتن چه فرقی دارد؟ خواننده‌ها همه از دم مدّعی‌اند، خواننده‌ها نویسنده‌اند، منتقد و روزنامه‌نویس اند. نویسنده هنوز نتوانسته است مخاطب خودش را پیدا کند. مخاطب نویسنده یعنی مخاطبی که مدّعی نباشد، هیچ کاره‌ای نباشد، پذیرا باشد، خواننده باشد فقط. با فاصله و از کنار گود که نگاه می‌کنی، می‌بینی یکی دو هزار نفر نویسنده‌اند که برای هم می‌نویسند و نوشته‌های همدیگر را می‌خوانند و از توی این دایره‌ی بسته بیرون نمی‌آیند. ادبیّات محفلی و ادبیّات روشنفکری توی همین دایره‌ی بسته است که چرخ می‌زند. ادبیّات محفلی و ادبیّات روشنفکری نویسنده‌ی حرفه‌یی بیرون نمی‌دهد. نویسنده‌ی حرفه‌یی مخاطب عام لازم دارد. اگر نویسنده هنوز حرفه‌یی نیست، اگر نویسنده به حقوق صنفی خودش اهمیّتی نمی‌دهد و حقوق صنفی خودش را نمی‌شناسد و هیچ تلاشی هم در جهت دفاع از حقوق صنفی خودش به خرج نمی‌دهد، به این دلیل است که مخاطب عام ندارد. نویسنده هنوز خودش را به نام نویسنده به رسمیّت نمی‌شناسد. چلوکبابی‌ها اتحادیه‌ی صنفی دارند، نانوایی‌ها اتحادیه‌ی صنفی دارند، راننده‌های کامیون اتحادیه‌ی صنفی دارند، اما نویسنده‌ها اتحادیه‌ی صنفی ندارند و به دنبال آن هم نیستند. نویسنده هنوز باور نمی‌کند که نویسنده است. توی فرم درخواستی که دارد برای تجدید گواهی‌نامه‌ی رانندگی پُر می‌کند، شغل خودش را کارمند می‌نویسد یا مهندس می‌نویسد یا بازنشسته می‌نویسد. چی بنویسد؟ نویسنده بنویسد؟ آخه زندگی خودش را با حقوق کارمندی یا حقوق بازنشستگی‌اش می‌گذراند، نه با نویسندگی. از صبح تا ساعت چهار بعد از ظهر سر کار است (سر همان کاری که بابت آن حقوق می‌گیرد) و فقط آخر شب‌ها و آخر هفته‌ها و روزهای تعطیل می‌نشیند سر کار خودش (سر آن کاری که دوست دارد). نویسنده‌ی آخر شب‌ها و نویسنده‌ی آخر هفته‌ها و نویسنده‌ی تعطیلات، خب، معلوم است که توی فکر اتحادیه هم نیست، توی فکر انجمن صنفی هم نیست. کدام اتحادیه؟ کدام انجمن؟ سالی یکی دو بار یک بیانیه امضا می‌کند و اسم خودش را زیر اعلامیه‌های مجلس ترحیم می‌گذارد و فقط به این ترتیب دین خودش را به این حرفه ادا می‌کند. ترجمه حتا مداخل بیشتری دارد، زودتر به نتیجه می‌رسد، زحمت چندانی هم ندارد، روح نویسنده را هم درگیر خودش نمی‌کند. نویسنده از خودش و از کاری که دوست دارد فاصله می‌گیرد. به او توصیه می‌کنند فیلمنامه بنویسد. وسوسه‌ی فیلمنامه از آن وسوسه‌هاست که هیچ نویسنده‌ای از دست آن خلاصی ندارد. هم پول خوبی توش هست و هم خیلی زودتر به نتیجه می‌رسد و هم روح نویسنده را درگیر خودش نمی‌کند: نویسنده از خودش و از کاری که دوست دارد فاصله‌ی بیشتری می‌گیرد، نویسنده وارد یک قلمرو تازه‌ای می‌شود که هیچ ربطی به ادبیّات ندارد. سینما مخاطب عام دارد. توی فرم درخواستی که دارد برای تجدید گواهی‌نامه‌ی رانندگی پُر می‌کند، می‌نویسد فیلمنامه نویس، می‌نویسد بازیگر، می‌نویسد کارگردان، می‌نویسد مترجم، شاید هم کماکان بنویسد کارمند، بنویسد مهندس، بنویسد بازنشسته... هر چیزی که بگویی می‌نویسد، اما داستان‌نویس نمی‌نویسد و نویسنده هم نمی‌نویسد. نویسنده خواننده‌اش را گم کرده است. نویسنده از کنار گود می‌آید بیرون. نویسنده هیچ کار دیگری نمی‌کند. نویسنده فقط می‌نویسد.
من دارم در به در به دنبال یک نفر می‌گردم که دلش بخواهد موسیقی گوش بدهد و به آن موسیقی و ساز و آوازی گوش بدهد که خودش دلش می‌خواهد، از گوش دادن لذت ببرد، از تماشا کردن لذت ببرد، فیلم تماشا کند و خودش نخواهد فیلم بسازد، نمایش تماشا کند و خودش نخواهد یک نمایش ببرد روی صحنه... یک نفر که فقط دلش بخواهد کتاب بخواند و از کتاب خواندن لذت ببرد. من دست آن کتابخوانی را که فقط برای دل خودش کتاب می‌خواند و فقط کتابی را که خودش دلش می‌خواهد بخواند می‌خواند می‌بوسم: قرار نیست برای این کتاب نقد بنویسد، قرار نیست در مورد این کتاب سخنرانی کند، یک مداد دستش نگرفته است تا زیر جمله‌هایی را که می‌خواهد نقل کند خط بکشد یا توی حاشیه‌ها علامت بزند. کتاب می‌خواند تا از کتاب خواندن لذت ببرد، مجله می‌خواند تا از مجله خواندن لذت ببرد. اگر در خواندن لذتی هست، مال وقتی‌ست که فقط همان چیزی را که دلت می‌خواهد می‌خوانی و برای دل خودت می‌خوانی و هیچ مداد و قلمی هم به دست نداری تا در حواشی علامت بزنی و یادداشتی بنویسی و دست خودت را گرم کنی برای معرّفی نوشتن و نقد نوشتن و اظهار نظر کردن. اگر تیراژ کتاب پایین است، به این دلیل است که ما خواننده‌ای که فقط برای دل خودش کتاب بخواند و از خواندن لذت ببرد نداریم یا کم داریم. و کم داشتن با نداشتن چه فرقی دارد؟ خواننده‌ها همه از دم مدّعی‌اند، خواننده‌ها نویسنده‌اند، منتقد و روزنامه‌نویس اند. نویسنده هنوز نتوانسته است مخاطب خودش را پیدا کند. مخاطب نویسنده یعنی مخاطبی که مدّعی نباشد، هیچ کاره‌ای نباشد، پذیرا باشد، خواننده باشد فقط. با فاصله و از کنار گود که نگاه می‌کنی، می‌بینی یکی دو هزار نفر نویسنده‌اند که برای هم می‌نویسند و نوشته‌های همدیگر را می‌خوانند و از توی این دایره‌ی بسته بیرون نمی‌آیند. ادبیّات محفلی و ادبیّات روشنفکری توی همین دایره‌ی بسته است که چرخ می‌زند. ادبیّات محفلی و ادبیّات روشنفکری نویسنده‌ی حرفه‌یی بیرون نمی‌دهد. نویسنده‌ی حرفه‌یی مخاطب عام لازم دارد. اگر نویسنده هنوز حرفه‌یی نیست، اگر نویسنده به حقوق صنفی خودش اهمیّتی نمی‌دهد و حقوق صنفی خودش را نمی‌شناسد و هیچ تلاشی هم در جهت دفاع از حقوق صنفی خودش به خرج نمی‌دهد، به این دلیل است که مخاطب عام ندارد. نویسنده هنوز خودش را به نام نویسنده به رسمیّت نمی‌شناسد. چلوکبابی‌ها اتحادیه‌ی صنفی دارند، نانوایی‌ها اتحادیه‌ی صنفی دارند، راننده‌های کامیون اتحادیه‌ی صنفی دارند، اما نویسنده‌ها اتحادیه‌ی صنفی ندارند و به دنبال آن هم نیستند. نویسنده هنوز باور نمی‌کند که نویسنده است. توی فرم درخواستی که دارد برای تجدید گواهی‌نامه‌ی رانندگی پُر می‌کند، شغل خودش را کارمند می‌نویسد یا مهندس می‌نویسد یا بازنشسته می‌نویسد. چی بنویسد؟ نویسنده بنویسد؟ آخه زندگی خودش را با حقوق کارمندی یا حقوق بازنشستگی‌اش می‌گذراند، نه با نویسندگی. از صبح تا ساعت چهار بعد از ظهر سر کار است (سر همان کاری که بابت آن حقوق می‌گیرد) و فقط آخر شب‌ها و آخر هفته‌ها و روزهای تعطیل می‌نشیند سر کار خودش (سر آن کاری که دوست دارد). نویسنده‌ی آخر شب‌ها و نویسنده‌ی آخر هفته‌ها و نویسنده‌ی تعطیلات، خب، معلوم است که توی فکر اتحادیه هم نیست، توی فکر انجمن صنفی هم نیست. کدام اتحادیه؟ کدام انجمن؟ سالی یکی دو بار یک بیانیه امضا می‌کند و اسم خودش را زیر اعلامیه‌های مجلس ترحیم می‌گذارد و فقط به این ترتیب دین خودش را به این حرفه ادا می‌کند. ترجمه حتا مداخل بیشتری دارد، زودتر به نتیجه می‌رسد، زحمت چندانی هم ندارد، روح نویسنده را هم درگیر خودش نمی‌کند. نویسنده از خودش و از کاری که دوست دارد فاصله می‌گیرد. به او توصیه می‌کنند فیلمنامه بنویسد. وسوسه‌ی فیلمنامه از آن وسوسه‌هاست که هیچ نویسنده‌ای از دست آن خلاصی ندارد. هم پول خوبی توش هست و هم خیلی زودتر به نتیجه می‌رسد و هم روح نویسنده را درگیر خودش نمی‌کند: نویسنده از خودش و از کاری که دوست دارد فاصله‌ی بیشتری می‌گیرد، نویسنده وارد یک قلمرو تازه‌ای می‌شود که هیچ ربطی به ادبیّات ندارد. سینما مخاطب عام دارد. توی فرم درخواستی که دارد برای تجدید گواهی‌نامه‌ی رانندگی پُر می‌کند، می‌نویسد فیلمنامه نویس، می‌نویسد بازیگر، می‌نویسد کارگردان، می‌نویسد مترجم، شاید هم کماکان بنویسد کارمند، بنویسد مهندس، بنویسد بازنشسته... هر چیزی که بگویی می‌نویسد، اما داستان‌نویس نمی‌نویسد و نویسنده هم نمی‌نویسد. نویسنده خواننده‌اش را گم کرده است. نویسنده از کنار گود می‌آید بیرون. نویسنده هیچ کار دیگری نمی‌کند. نویسنده فقط می‌نویسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.