|

نگاهی به «اینک آن انسان» و «زرتشت نیچه»

اینک دیونیزوس

علی اخوت

«او هوای بلندی‌ها را استشمام می‌کند؛ هوایی تازه و سرزنده. کار او فرو‌ریختن یکسره بت‌های ایده‌آلیسم بر فراز واقعیت است. آدمی باید برای چنین هوایی ساخته شده باشد، وگرنه خطر سرماخوردگی بسیار است. یخ نزدیک و تنهایی هولناک است. » توصیف نیچه از «فراانسان»؛ در «دیوانه‌ترین» کتابش «اکسه اومو»، کمی پیش از فروپاشی روانی، در طول پاییز «بارور و حاصلخیز» 1888 که انگورچینی‌های آن وفور نعمت بی‌نظیری داشت؛ همان سالی که «غروب بت‌ها»، «نیچه علیه واگنر»، «دیتی‌رامب‌های دیونیزوس» و «دجال» نوشته شد. دقیق‌ترین برگردان اکسه اومو از نظر مترجم فارسی (بهروز صفدری) را باید در زبان محاوره‌ای جست‌وجو کرد: «اینه‌هاش» یا «این هم آن آدمه». هر آنچه مشخصه زندگی پرفرازونشیب نیچه است را می‌توان در این کتاب دید. احساس سرشار زندگی که در کارگاه طولانی تمرین و تجربه به دست آورده است، ‌دردهای همیشگی جسمانی، ‌معده و صفرا و سردردهای شدید که امان او را می‌برید و ضعف قوا که او را در جزییات و ویژگی‌ها، تباه شده و در مجموع سالم و پرقدرت می‌کرد. و فشاری که به خود وارد کرد تا «به دست طبیبان مدعی، ‌تیمار و نازپرورده و معتاد به دارو نشود.» اینها همه حاکی از اطمینان غریزی این آلمانی بود. حرف‌هایی که او زد نیاز به گوش‌های ورم‌کرده داشت؛ گوش‌هایی که نهایتا در فرانسه او را شنیدند.
بهروز صفدری تاکنون دو کتاب از نیچه ترجمه کرده است: «اینک آن انسان» و «زرتشت نیچه». اولی ترجمه منقحی است از اثر مشهور نیچه «اکسه اومو» به همراه دو مقدمه از ویراستاران آلمانی و فرانسوی این کتاب سارا کوفمن و اریک بلوندل. کوفمن از مشهورترین شارحان نیچه است و دو کتاب با عنوان «انفجار 1؛ اکسه اموی نیچه» و «انفجار 2؛ فرزندان نیچه» درباره او تالیف کرده. کسی که عمر خود را صرف تحقیق در آثار نیچه و فروید کرد و در پایان مانند استاد خود، ژیل دلوز زندگی‌اش را با خودکشی به پایان رساند. «اکسه اومو» به گفته سارا کوفمن، بند نافی را که وصل‌کننده نیچه به گذشته اوست برای همیشه قطع و او را از آنچه بوده و تولید کرده جدا می‌کند. اما این کتاب مشرف به آینده هم هست و وعده اثری را می‌دهد که در زیر آفتاب پاییزی در حال رسیدن است. کوفمن معتقد است اکسه اومو نوعی از خودزندگی‌نوشت است که در عمل و به ریشه‌ای‌ترین گونه ممکن این ژانر ادبی را از بیخ‌و‌بن دگرگون می‌کند. این عجیب‌ترین متن اتوبیوگرافیک و به گفته تناقض‌آمیز نیچه، «غیرشخصی‌ترین» نوع اتوبیوگرافی است که تاکنون نوشته شده، با بیشترین ارجاع به «من». «عظمت وظیفه «من» و حقارت معاصرانم» اما نیچه از کدام نیچه سخن می‌گوید؟ نیچه سرزنده و زایا؟ نیچه نیهیلیست و رنجور و بیمار؟ نیچه ادبیات روسیه؟ نیچه اگزیستانسیالیسم فرانسوی؟ نیچه زیبایی‌شناسی؟ نیچه حقیقت‌های نسبی پست‌مدرنیسم؟ نیچه ویرانگر حقیقت کلی؟ یا نیچه سازنده حقیقت و «آفتاب نیمروز»؟
سوژه فراانسان نیچه معطوف به قدرت است و در عین اعتقاد عمیق به پوچی زندگی، به ادامه‌دادن ادامه می‌دهد. از نظر او قهرمان تراژدی شاد است. نیچه با نقد رفتار بردگان و گله‌ها در برابر ارباب، امکان تعریف سوژه توانمند فردی را با توانایی نه‌گفتن به وضعیت موجود و آری‌گفتن به خلق جهانی نو تعریف می‌کند. «نیچه فکر می‌کند که با نوشتن تبدیل سرشت همه ارزش‌ها، ‌که نخستین بخش آن را با عنوان دجال منتشر کرد، ‌تکلیفش، ماموریتش، سرنوشتش را به انجام رسانده و آخر سر به همان کسی که هست تبدیل شده است: انسان سرنوشت، ‌حامل فاتوم یا تقدیری نو برای بشریت: انسانی که باید تاریخ را بشکند و دو نیمه کند، ‌هر آنچه را که تاکنون تقدس‌یافته به گونه‌ای «فاجعه‌بار» متلاشی کند و همه بت‌ها را سرنگون کند. این دیگر نه یک انسان بلکه دینامیت است، ‌ماده منفجره‌ای که زمین را به لرزه می‌اندازد، آن را به رعشه و پیچ و تاب می‌افکند، کوه‌ها و دره‌ها را جابه‌جا می‌کند.»
در ایران نیز مثل خیلی جاهای دیگر، نیچه به‌خاطر خصلت شعری و گزین‌گویه‌ای متن خود قابلیت تبدیل‌شدن به نویسنده‌ای عامه‌پسند را داشت. همین موضوع سبب شد تا در دو دهه اخیر ترجمه‌های گزینشی و اشتباه پرشماری از آثار او با قطع و صفحه‌آرایی شیک و موردپسند بازار در کنار آثار پائولو کوییلو و جبران خلیل جبران در پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها قرار بگیرد. البته چیزی که در این هیاهو از نیچه نزد خوانندگان فارسی شکل گرفت تصویری کج‌و‌معوج از او بود. «چنین گفت زرتشت» با ترجمه داریوش آشوری از جمله ترجمه‌های قدیمی و باارزشی بود که خوانندگان فارسی را با تصویری واقعی از نیچه آشنا کرد. «چنین گفت زرتشت» مهم‌ترین کتاب نیچه است که بیش از بقیه آثار او در سراسر جهان خوانده شده است. اما نثر شاعرانه این اثر اجازه فراروی از متن و پی‌بردن به منظور نیچه در شرح داستانی پر فرازونشیب از یکی از پیامبران اسطوره‌ای را برای خواننده سخت می‌کند. از این‌رو، بهروز صفدری دست به ترجمه کتابی در شرح «پیشگفتار چنین گفت زرتشت» زد. کتاب «زرتشت نیچه» نوشته پیر اِبر-سوفرن به این منظور برای تعمق و کنکاش در اندیشه نیچه نوشته شده است. پیر ابر-سوفرن در بخشی از مقدمه این اثر می‌نویسد: «در این کتاب نیچه از مطالعه‌ای که هنوز به پایان نرسیده، کنار گذاشته می‌شود و در بهترین حالت، جز چند گزین‌گویه خوش‌ساخت چیزی به یاد نمی‌ماند. گزین‌گویه‌هایی که به تنهایی و جدا از بافت اصلی چه‌بسا بدترین تعابیر نادرست را ‌برانگیزند. پس این کتاب، اثری که همزمان این همه جذاب و گمراه‌کننده است، چه معنایی دارد؟ چرا گفتارش هنوز به ما مربوط می‌شود؟ روشن‌کردن این نکته‌ها هدف جستار حاضر است که کلیدهایی را که نیچه در پیشگفتار زرتشت برای خواندن این اثر و کل آثارش در اختیار ما می‌گذارد، خاطرنشان می‌کند.»
«او هوای بلندی‌ها را استشمام می‌کند؛ هوایی تازه و سرزنده. کار او فرو‌ریختن یکسره بت‌های ایده‌آلیسم بر فراز واقعیت است. آدمی باید برای چنین هوایی ساخته شده باشد، وگرنه خطر سرماخوردگی بسیار است. یخ نزدیک و تنهایی هولناک است. » توصیف نیچه از «فراانسان»؛ در «دیوانه‌ترین» کتابش «اکسه اومو»، کمی پیش از فروپاشی روانی، در طول پاییز «بارور و حاصلخیز» 1888 که انگورچینی‌های آن وفور نعمت بی‌نظیری داشت؛ همان سالی که «غروب بت‌ها»، «نیچه علیه واگنر»، «دیتی‌رامب‌های دیونیزوس» و «دجال» نوشته شد. دقیق‌ترین برگردان اکسه اومو از نظر مترجم فارسی (بهروز صفدری) را باید در زبان محاوره‌ای جست‌وجو کرد: «اینه‌هاش» یا «این هم آن آدمه». هر آنچه مشخصه زندگی پرفرازونشیب نیچه است را می‌توان در این کتاب دید. احساس سرشار زندگی که در کارگاه طولانی تمرین و تجربه به دست آورده است، ‌دردهای همیشگی جسمانی، ‌معده و صفرا و سردردهای شدید که امان او را می‌برید و ضعف قوا که او را در جزییات و ویژگی‌ها، تباه شده و در مجموع سالم و پرقدرت می‌کرد. و فشاری که به خود وارد کرد تا «به دست طبیبان مدعی، ‌تیمار و نازپرورده و معتاد به دارو نشود.» اینها همه حاکی از اطمینان غریزی این آلمانی بود. حرف‌هایی که او زد نیاز به گوش‌های ورم‌کرده داشت؛ گوش‌هایی که نهایتا در فرانسه او را شنیدند.
بهروز صفدری تاکنون دو کتاب از نیچه ترجمه کرده است: «اینک آن انسان» و «زرتشت نیچه». اولی ترجمه منقحی است از اثر مشهور نیچه «اکسه اومو» به همراه دو مقدمه از ویراستاران آلمانی و فرانسوی این کتاب سارا کوفمن و اریک بلوندل. کوفمن از مشهورترین شارحان نیچه است و دو کتاب با عنوان «انفجار 1؛ اکسه اموی نیچه» و «انفجار 2؛ فرزندان نیچه» درباره او تالیف کرده. کسی که عمر خود را صرف تحقیق در آثار نیچه و فروید کرد و در پایان مانند استاد خود، ژیل دلوز زندگی‌اش را با خودکشی به پایان رساند. «اکسه اومو» به گفته سارا کوفمن، بند نافی را که وصل‌کننده نیچه به گذشته اوست برای همیشه قطع و او را از آنچه بوده و تولید کرده جدا می‌کند. اما این کتاب مشرف به آینده هم هست و وعده اثری را می‌دهد که در زیر آفتاب پاییزی در حال رسیدن است. کوفمن معتقد است اکسه اومو نوعی از خودزندگی‌نوشت است که در عمل و به ریشه‌ای‌ترین گونه ممکن این ژانر ادبی را از بیخ‌و‌بن دگرگون می‌کند. این عجیب‌ترین متن اتوبیوگرافیک و به گفته تناقض‌آمیز نیچه، «غیرشخصی‌ترین» نوع اتوبیوگرافی است که تاکنون نوشته شده، با بیشترین ارجاع به «من». «عظمت وظیفه «من» و حقارت معاصرانم» اما نیچه از کدام نیچه سخن می‌گوید؟ نیچه سرزنده و زایا؟ نیچه نیهیلیست و رنجور و بیمار؟ نیچه ادبیات روسیه؟ نیچه اگزیستانسیالیسم فرانسوی؟ نیچه زیبایی‌شناسی؟ نیچه حقیقت‌های نسبی پست‌مدرنیسم؟ نیچه ویرانگر حقیقت کلی؟ یا نیچه سازنده حقیقت و «آفتاب نیمروز»؟
سوژه فراانسان نیچه معطوف به قدرت است و در عین اعتقاد عمیق به پوچی زندگی، به ادامه‌دادن ادامه می‌دهد. از نظر او قهرمان تراژدی شاد است. نیچه با نقد رفتار بردگان و گله‌ها در برابر ارباب، امکان تعریف سوژه توانمند فردی را با توانایی نه‌گفتن به وضعیت موجود و آری‌گفتن به خلق جهانی نو تعریف می‌کند. «نیچه فکر می‌کند که با نوشتن تبدیل سرشت همه ارزش‌ها، ‌که نخستین بخش آن را با عنوان دجال منتشر کرد، ‌تکلیفش، ماموریتش، سرنوشتش را به انجام رسانده و آخر سر به همان کسی که هست تبدیل شده است: انسان سرنوشت، ‌حامل فاتوم یا تقدیری نو برای بشریت: انسانی که باید تاریخ را بشکند و دو نیمه کند، ‌هر آنچه را که تاکنون تقدس‌یافته به گونه‌ای «فاجعه‌بار» متلاشی کند و همه بت‌ها را سرنگون کند. این دیگر نه یک انسان بلکه دینامیت است، ‌ماده منفجره‌ای که زمین را به لرزه می‌اندازد، آن را به رعشه و پیچ و تاب می‌افکند، کوه‌ها و دره‌ها را جابه‌جا می‌کند.»
در ایران نیز مثل خیلی جاهای دیگر، نیچه به‌خاطر خصلت شعری و گزین‌گویه‌ای متن خود قابلیت تبدیل‌شدن به نویسنده‌ای عامه‌پسند را داشت. همین موضوع سبب شد تا در دو دهه اخیر ترجمه‌های گزینشی و اشتباه پرشماری از آثار او با قطع و صفحه‌آرایی شیک و موردپسند بازار در کنار آثار پائولو کوییلو و جبران خلیل جبران در پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها قرار بگیرد. البته چیزی که در این هیاهو از نیچه نزد خوانندگان فارسی شکل گرفت تصویری کج‌و‌معوج از او بود. «چنین گفت زرتشت» با ترجمه داریوش آشوری از جمله ترجمه‌های قدیمی و باارزشی بود که خوانندگان فارسی را با تصویری واقعی از نیچه آشنا کرد. «چنین گفت زرتشت» مهم‌ترین کتاب نیچه است که بیش از بقیه آثار او در سراسر جهان خوانده شده است. اما نثر شاعرانه این اثر اجازه فراروی از متن و پی‌بردن به منظور نیچه در شرح داستانی پر فرازونشیب از یکی از پیامبران اسطوره‌ای را برای خواننده سخت می‌کند. از این‌رو، بهروز صفدری دست به ترجمه کتابی در شرح «پیشگفتار چنین گفت زرتشت» زد. کتاب «زرتشت نیچه» نوشته پیر اِبر-سوفرن به این منظور برای تعمق و کنکاش در اندیشه نیچه نوشته شده است. پیر ابر-سوفرن در بخشی از مقدمه این اثر می‌نویسد: «در این کتاب نیچه از مطالعه‌ای که هنوز به پایان نرسیده، کنار گذاشته می‌شود و در بهترین حالت، جز چند گزین‌گویه خوش‌ساخت چیزی به یاد نمی‌ماند. گزین‌گویه‌هایی که به تنهایی و جدا از بافت اصلی چه‌بسا بدترین تعابیر نادرست را ‌برانگیزند. پس این کتاب، اثری که همزمان این همه جذاب و گمراه‌کننده است، چه معنایی دارد؟ چرا گفتارش هنوز به ما مربوط می‌شود؟ روشن‌کردن این نکته‌ها هدف جستار حاضر است که کلیدهایی را که نیچه در پیشگفتار زرتشت برای خواندن این اثر و کل آثارش در اختیار ما می‌گذارد، خاطرنشان می‌کند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.