|

فصل مشترک ایران و کشورهای اسلامی

محمدتقی فاضل‌میبدی . عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم

امپراتوری عثمانی حدود شش‌قرن بر بخش‌های مهم خاورمیانه و قسمتی از شمال آفریقا و در حوزه مدیترانه خلافت کرد. این امپراتوری بعد از حکومت عباسیان که بیش از پنج‌قرن بر دنیای اسلام حکومت می‌کردند، از پهناورترین و مقتدرترین خلافت‌های اسلامی بوده است. تا انقراض خلافت عثمانیان حکومت بر محور خلافت می‌چرخید و این شخص خلیفه بود که در کشور پهناور اسلامی تصمیم می‌گرفت. پس از جنگ‌جهانی اول و فروپاشی دنیای خلافت عثمانی و تجزیه کشورها و با پیدایش فلسفه‌های سیاسی جدید، اداره کشورها شکل دیگری به خود گرفت. ترکیه که مرکز خلافت عثمانی بود با آمدن آتاتورک مدرنیته را با خود به همراه آورد و جمهوریت شکل مدرن حکومت شد. کسانی که دغدغه حکومت اسلامی داشتند یا اسلام سلطنتی را می‌خواستند، با جمهوریت از در مخالفت برآمدند و شیوه درست حکمرانی را سنت سلف می‌دانستند تا با آن احکام شریعت را به اجرا درآورند. اخوان‌المسلمین در مصر و سایر گروه‌های سلفی چون وهابیت در عربستان و بعدها القاعده، طالبان، النصره و از همه افراطی‌تر داعش و بوکوحرام ادعای این را دارند که باید شریعت اسلام به شکل پیشین (سلف) زنده و اجرا شود. ما به نقدوبررسی این جریان‌های فکری در این نوشته کوتاه وارد نمی‌شویم. - در نوشته‌ای در روزنامه «شرق» درباره ریشه‌های فکری و فقهی داعش مطالبی آوردم - اما آنچه مورد اهتمام است، موضع کنونی کشورهای اسلامی در منطقه در قبال این جریان‌های تند و خشونت‌بار فکری است که خلافت اسلامی را در سر می‌پرورانند. بر این باورم که این رویداد علاوه بر بستر فکری و فقهی بستر‌های سیاسی و بین‌الدول منطقه‌ای دارد که نمی‌توان از کنار آن گذشت و تنها با برخورد نظامی آن را به کنار زد.
1- از چیزهایی که بستر نفوذ این حرکت‌های افراطی را آماده کرده، سیاست‌های فرقه‌گرایی در برخی کشورهای اسلامی است. امروزه وهابیت به‌عنوان یک مذهب اقلیت اسلامی خود را برحق می‌بیند و سایر فرقه‌ها و مذاهب اسلامی را باطل می‌شمارد و در این راه شیوه‌های خشنی را در پیش گرفته است و بر این باور است که با بازگشت به سنت سلف می‌توان جهان را اداره کرد. هر نوع بنای مذهبی که خارج از این فرقه باشد انهدام آن را واجب می‌شمارد یا در نگاه برخی شیعیان تندرو- که متاسفانه این دعواها به شبکه‌های ماهواره‌ای کشیده شده است- فرقه‌های اهل سنت باید از حقوق اجتماعی محروم باشند چون خارج از مدار ولایت زندگی می‌کنند یا عکس آن در عربستان است که باید شیعه‌ها در انزوای سیاسی قرار گیرند، کاری که در این چندسال در عراق توسط سیاست حاکم صورت می‌گرفت، در حالی که مرجعی چون آیت‌الله سیستانی، اهل‌سنت را برادران خود می‌خواند. این سیاست‌ها به‌طور طبیعی راه را برای نفوذ گروه‌‌های افراطی فراهم کرده و می‌کند.
2- بستر سیاسی دیگری که زمینه رشد این گروه‌ها را فراهم می‌کند، اختلاف کشورهای اسلامی بر مبناهای ایدئولوژیکی است. ایران، ترکیه، عربستان و مصر چهار کشور بزرگ منطقه هستند که می‌توانند با کنارگذاشتن اختلافات ایدئولوژیکی و برمبنای عقلانیت و حفظ منافع جلو رشد این گروه‌های تندرو را بگیرند و در کنار هم، برای نجات برخی از کشورهایی که می‌روند به جنگ‌های ناپایدار فرقه‌ای گرفتار شوند، سیاست واحدی را اتخاذ کنند. چرا باید کشورهای غربی در حوزه بالکان مسلمانان را از دست صرب‌ها نجات دهند؛ البته اگر نمی‌بود نسل‌کشی ادامه پیدا می‌کرد. چرا دیکتاتورهای منطقه باید توسط ارتش آمریکا یا ناتو سقوط کنند؟ چرا باید حکومتی به نام طالبان در افغانستان با آن تفکر ارتجاعی پدید ‌آید تا به دست آمریکا نابود شود و حالا مصیبت بزرگی که در عراق و سوریه برای مسلمانان پیش آمده و مسلمانان را به حکم فقهی و به نام خدا و رسول می‌کشند و شیعه و سنی را در برابر هم قرار داده و می‌دهند، چرا کشورهای بزرگ اسلامی با سیاست واحد برای دفع این بلایا نمی‌کوشند و در کنار هم سخن نمی‌گویند؟ مگر پیامبر اسلام نفرمودند: «من اصبح ولم یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم»، اگر کسی برای رفع گرفتاری مسلمین اهتمام نورزد، او مسلمان نیست. مگر کشورهای بزرگ اسلامی منطقه اهل یک آیین، قبله و قرآن نیستند؟ چرا باید بقای قدرت بر بقای وحدت مسلمین پیشی گیرد؟ اگر وزرای خارجه ایران، عربستان، مصر و سایر بلاد اسلامی بر سر یک میز، منهای مسایل قومی و قبیله‌ای، بنشینند و سیاست واحدی در برابر این گروه‌های افراطی بگیرند و چند میلیون مسلمان را از این جنگ‌های جاهلانه نجات دهند، چه مشکلی ایجاد می‌شود؟ مگر در قرآن نیامده است که قتل یک انسان معادل قتل همه انسان‌هاست؟ (من قتل نفسا بغیر نفس او فساد فی‌الارض فکانما قتل الناس جمیعا، بقره /32). نگارنده براین باور است که این گروه‌های افراطی به اصطلاح دینی از جاهایی هدایت می‌شوند تا آبروی شریعت را پاک بریزند و اسلام را از چشم جهانیان بدنام کنند. امروز فضا به گونه‌ای رقم می‌خورد که تا از اسلام و قرآن سخن می‌گویی به خشونت‌طلبی متهم می‌شوی. اگر کسی با نگاه عالمانه و منصفانه به قرآن کریم نظر بیفکند، نه‌تنها تمام مسلمانان در کنار هم، که تمام انسان‌ها را از هر دین و آیینی، در کنار هم می‌بیند. متاسفانه اختلاف دول کشورهای اسلامی و همه‌چیز را ایدئولوژیکی نگاه کردن باعث فقر، عقب‌ماندگی و کشتارهای خونین میان شهروندان شده است. روزانه چندمیلیون بشکه نفت از کشورهای مسلمان‌نشین سرازیر انبارهای کشتی‌های غول‌پیکر و راهی کشورهای پیشرفته می‌شود؛ اما در غالب کشورهای اسلامی بیشتر مردم در فقر و محرومیت به‌سر می‌برند. غالب اخبار جنگ و کشتار مربوط به کشورهای اسلامی و این منطقه نفت‌خیز است. اگر میان دول مسلمان اتفاق نظر در اینگونه موارد بود، تعداد دوهزارو200نفر از زن، کودک و غیرنظامی در غزه به دست اسراییل جان می‌باختند و هزاران انسان بی‌خانمان می‌شد؟ از پیام‌های جاودانه اسلام در روزهای نخست مهارکردن خون و جلوگیری از اسراف در قتل بود و قتل را فقط در قصاص، آن هم یکی از سه راه پیشنهادی بود و عفو را مقدم‌تر و مطلوب‌تر از قصاص دانست و جنگ‌های میدانی را تنها برای دفاع جایز شمرد. کشتن ایزدی‌ها و غیرمسلمانان در عراق و مسیحیان توسط گروه بوکوحرام خلاف اصل مسلم قرآن‌کریم است چه رسد به کشتار مسلمان به دست مسلمانی دیگر.
3- در کنار ضرورت اتحاد دول اسلامی در برابر گروه‌های افراطی، اتحاد عالمان و مفتیان مسلمان است. چرا یک شورای افتا از میان علمای شیعه و سنی در برابر این نوع رویدادها تشکیل نمی‌شود. مگر امام‌علی(ع) با خلفای زمان خود درباره مسایل مهم جهان اسلام به شور نمی‌نشستند؟ مگر خلیفه دوم بار‌ها امام‌علی(ع) را به شور دعوت نکرد؟ در این روزگار چگونه می‌شود که سران کشورهای اسلامی با دول غیراسلامی راحت‌تر می‌نشینند و مسایل خود را حل‌وفصل می‌کنند؛ اما میان عربستان، ایران، مصر و عراق چنین نشست‌های دوستانه وجود ندارد. در این زمان خیلی از رسانه‌های دنیا برای مشوش‌کردن چهره رحمانی اسلام به اوضاع فعلی مسلمین استناد می‌کنند. مسلمانی به‌طرز فجیعی به دست مسلمان دیگر سر بریده می‌شود. هر لحظه ممکن است جنگ‌های خونینی که در مسیحیت میان پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها وجود داشت، میان مسلمانان در زمان حاضر تکرار شود. نمی‌توان گفت در این میان تنها قاتلان مسوولند. در نگاه دیپلماسی، عالمان و حاکمانی را که می‌توانستند جلو این خون‌ریزی‌ها را بگیرند، نمی‌توان مبرا دانست. «‌دار التقریب بین المذاهب» باید در کنار «دارالتقریب بین الدول» صورت گیرد. اگر همه علمای الازهر مصر در کنار علمای فیضیه ایران و هر دو در کنار مفتیان عربستان بنشینند و به توافقی برسند؛ اما روسای کشورها در کنار هم نباشند نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. نکته پایانی اینکه حرکت‌های افراطی و ستیزه‌جویانه، چه در عرصه سیاست و چه در عرصه مذهب، دود آن به چشم ملت‌ها خواهد رفت و کشورهای اسلامی را گرفتار خواهد کرد. در دنیای امروز جز از راه مسالمت و اینکه دولت‌ها در کنار هم بنشینند و رودررو سخن بگویند وکینه‌ها را از دل فرو شویند و منافع ملت‌ها را پاس بدارند و گذشته‌ها را در حد ممکن یادآور نشوند، راه دیگری برای تحقق صلح و مبارزه با افراطی‌گری وجود ندارد. شاید معدود افرادی باشند که منافع خود را در این تندروی‌ها ببینند و زمینه را برای ستیز میان دول و عرصه را برای ایجاد خشونت فراهم کنند؛ اما باید بهوش بود که چنین زمینه‌هایی در کشورهای اسلامی به‌وجود نیاید و حقوق هر انسانی در هر آیینی به‌طور برابر حفظ شود. به تعبیر یکی از عارفان: هر کس در این سرای در‌آید نانش دهید و از آیینش نپرسید. به‌فرموده امام‌علی(ع) «اما اخ لک فی‌الدین و اما نظیرلک فی الخلق.»
بیا که رونق این کارخانه کم نشود
به زهد همچو تویی یا به فسق همچو منی (حافظ)

امپراتوری عثمانی حدود شش‌قرن بر بخش‌های مهم خاورمیانه و قسمتی از شمال آفریقا و در حوزه مدیترانه خلافت کرد. این امپراتوری بعد از حکومت عباسیان که بیش از پنج‌قرن بر دنیای اسلام حکومت می‌کردند، از پهناورترین و مقتدرترین خلافت‌های اسلامی بوده است. تا انقراض خلافت عثمانیان حکومت بر محور خلافت می‌چرخید و این شخص خلیفه بود که در کشور پهناور اسلامی تصمیم می‌گرفت. پس از جنگ‌جهانی اول و فروپاشی دنیای خلافت عثمانی و تجزیه کشورها و با پیدایش فلسفه‌های سیاسی جدید، اداره کشورها شکل دیگری به خود گرفت. ترکیه که مرکز خلافت عثمانی بود با آمدن آتاتورک مدرنیته را با خود به همراه آورد و جمهوریت شکل مدرن حکومت شد. کسانی که دغدغه حکومت اسلامی داشتند یا اسلام سلطنتی را می‌خواستند، با جمهوریت از در مخالفت برآمدند و شیوه درست حکمرانی را سنت سلف می‌دانستند تا با آن احکام شریعت را به اجرا درآورند. اخوان‌المسلمین در مصر و سایر گروه‌های سلفی چون وهابیت در عربستان و بعدها القاعده، طالبان، النصره و از همه افراطی‌تر داعش و بوکوحرام ادعای این را دارند که باید شریعت اسلام به شکل پیشین (سلف) زنده و اجرا شود. ما به نقدوبررسی این جریان‌های فکری در این نوشته کوتاه وارد نمی‌شویم. - در نوشته‌ای در روزنامه «شرق» درباره ریشه‌های فکری و فقهی داعش مطالبی آوردم - اما آنچه مورد اهتمام است، موضع کنونی کشورهای اسلامی در منطقه در قبال این جریان‌های تند و خشونت‌بار فکری است که خلافت اسلامی را در سر می‌پرورانند. بر این باورم که این رویداد علاوه بر بستر فکری و فقهی بستر‌های سیاسی و بین‌الدول منطقه‌ای دارد که نمی‌توان از کنار آن گذشت و تنها با برخورد نظامی آن را به کنار زد.
1- از چیزهایی که بستر نفوذ این حرکت‌های افراطی را آماده کرده، سیاست‌های فرقه‌گرایی در برخی کشورهای اسلامی است. امروزه وهابیت به‌عنوان یک مذهب اقلیت اسلامی خود را برحق می‌بیند و سایر فرقه‌ها و مذاهب اسلامی را باطل می‌شمارد و در این راه شیوه‌های خشنی را در پیش گرفته است و بر این باور است که با بازگشت به سنت سلف می‌توان جهان را اداره کرد. هر نوع بنای مذهبی که خارج از این فرقه باشد انهدام آن را واجب می‌شمارد یا در نگاه برخی شیعیان تندرو- که متاسفانه این دعواها به شبکه‌های ماهواره‌ای کشیده شده است- فرقه‌های اهل سنت باید از حقوق اجتماعی محروم باشند چون خارج از مدار ولایت زندگی می‌کنند یا عکس آن در عربستان است که باید شیعه‌ها در انزوای سیاسی قرار گیرند، کاری که در این چندسال در عراق توسط سیاست حاکم صورت می‌گرفت، در حالی که مرجعی چون آیت‌الله سیستانی، اهل‌سنت را برادران خود می‌خواند. این سیاست‌ها به‌طور طبیعی راه را برای نفوذ گروه‌‌های افراطی فراهم کرده و می‌کند.
2- بستر سیاسی دیگری که زمینه رشد این گروه‌ها را فراهم می‌کند، اختلاف کشورهای اسلامی بر مبناهای ایدئولوژیکی است. ایران، ترکیه، عربستان و مصر چهار کشور بزرگ منطقه هستند که می‌توانند با کنارگذاشتن اختلافات ایدئولوژیکی و برمبنای عقلانیت و حفظ منافع جلو رشد این گروه‌های تندرو را بگیرند و در کنار هم، برای نجات برخی از کشورهایی که می‌روند به جنگ‌های ناپایدار فرقه‌ای گرفتار شوند، سیاست واحدی را اتخاذ کنند. چرا باید کشورهای غربی در حوزه بالکان مسلمانان را از دست صرب‌ها نجات دهند؛ البته اگر نمی‌بود نسل‌کشی ادامه پیدا می‌کرد. چرا دیکتاتورهای منطقه باید توسط ارتش آمریکا یا ناتو سقوط کنند؟ چرا باید حکومتی به نام طالبان در افغانستان با آن تفکر ارتجاعی پدید ‌آید تا به دست آمریکا نابود شود و حالا مصیبت بزرگی که در عراق و سوریه برای مسلمانان پیش آمده و مسلمانان را به حکم فقهی و به نام خدا و رسول می‌کشند و شیعه و سنی را در برابر هم قرار داده و می‌دهند، چرا کشورهای بزرگ اسلامی با سیاست واحد برای دفع این بلایا نمی‌کوشند و در کنار هم سخن نمی‌گویند؟ مگر پیامبر اسلام نفرمودند: «من اصبح ولم یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم»، اگر کسی برای رفع گرفتاری مسلمین اهتمام نورزد، او مسلمان نیست. مگر کشورهای بزرگ اسلامی منطقه اهل یک آیین، قبله و قرآن نیستند؟ چرا باید بقای قدرت بر بقای وحدت مسلمین پیشی گیرد؟ اگر وزرای خارجه ایران، عربستان، مصر و سایر بلاد اسلامی بر سر یک میز، منهای مسایل قومی و قبیله‌ای، بنشینند و سیاست واحدی در برابر این گروه‌های افراطی بگیرند و چند میلیون مسلمان را از این جنگ‌های جاهلانه نجات دهند، چه مشکلی ایجاد می‌شود؟ مگر در قرآن نیامده است که قتل یک انسان معادل قتل همه انسان‌هاست؟ (من قتل نفسا بغیر نفس او فساد فی‌الارض فکانما قتل الناس جمیعا، بقره /32). نگارنده براین باور است که این گروه‌های افراطی به اصطلاح دینی از جاهایی هدایت می‌شوند تا آبروی شریعت را پاک بریزند و اسلام را از چشم جهانیان بدنام کنند. امروز فضا به گونه‌ای رقم می‌خورد که تا از اسلام و قرآن سخن می‌گویی به خشونت‌طلبی متهم می‌شوی. اگر کسی با نگاه عالمانه و منصفانه به قرآن کریم نظر بیفکند، نه‌تنها تمام مسلمانان در کنار هم، که تمام انسان‌ها را از هر دین و آیینی، در کنار هم می‌بیند. متاسفانه اختلاف دول کشورهای اسلامی و همه‌چیز را ایدئولوژیکی نگاه کردن باعث فقر، عقب‌ماندگی و کشتارهای خونین میان شهروندان شده است. روزانه چندمیلیون بشکه نفت از کشورهای مسلمان‌نشین سرازیر انبارهای کشتی‌های غول‌پیکر و راهی کشورهای پیشرفته می‌شود؛ اما در غالب کشورهای اسلامی بیشتر مردم در فقر و محرومیت به‌سر می‌برند. غالب اخبار جنگ و کشتار مربوط به کشورهای اسلامی و این منطقه نفت‌خیز است. اگر میان دول مسلمان اتفاق نظر در اینگونه موارد بود، تعداد دوهزارو200نفر از زن، کودک و غیرنظامی در غزه به دست اسراییل جان می‌باختند و هزاران انسان بی‌خانمان می‌شد؟ از پیام‌های جاودانه اسلام در روزهای نخست مهارکردن خون و جلوگیری از اسراف در قتل بود و قتل را فقط در قصاص، آن هم یکی از سه راه پیشنهادی بود و عفو را مقدم‌تر و مطلوب‌تر از قصاص دانست و جنگ‌های میدانی را تنها برای دفاع جایز شمرد. کشتن ایزدی‌ها و غیرمسلمانان در عراق و مسیحیان توسط گروه بوکوحرام خلاف اصل مسلم قرآن‌کریم است چه رسد به کشتار مسلمان به دست مسلمانی دیگر.
3- در کنار ضرورت اتحاد دول اسلامی در برابر گروه‌های افراطی، اتحاد عالمان و مفتیان مسلمان است. چرا یک شورای افتا از میان علمای شیعه و سنی در برابر این نوع رویدادها تشکیل نمی‌شود. مگر امام‌علی(ع) با خلفای زمان خود درباره مسایل مهم جهان اسلام به شور نمی‌نشستند؟ مگر خلیفه دوم بار‌ها امام‌علی(ع) را به شور دعوت نکرد؟ در این روزگار چگونه می‌شود که سران کشورهای اسلامی با دول غیراسلامی راحت‌تر می‌نشینند و مسایل خود را حل‌وفصل می‌کنند؛ اما میان عربستان، ایران، مصر و عراق چنین نشست‌های دوستانه وجود ندارد. در این زمان خیلی از رسانه‌های دنیا برای مشوش‌کردن چهره رحمانی اسلام به اوضاع فعلی مسلمین استناد می‌کنند. مسلمانی به‌طرز فجیعی به دست مسلمان دیگر سر بریده می‌شود. هر لحظه ممکن است جنگ‌های خونینی که در مسیحیت میان پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها وجود داشت، میان مسلمانان در زمان حاضر تکرار شود. نمی‌توان گفت در این میان تنها قاتلان مسوولند. در نگاه دیپلماسی، عالمان و حاکمانی را که می‌توانستند جلو این خون‌ریزی‌ها را بگیرند، نمی‌توان مبرا دانست. «‌دار التقریب بین المذاهب» باید در کنار «دارالتقریب بین الدول» صورت گیرد. اگر همه علمای الازهر مصر در کنار علمای فیضیه ایران و هر دو در کنار مفتیان عربستان بنشینند و به توافقی برسند؛ اما روسای کشورها در کنار هم نباشند نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. نکته پایانی اینکه حرکت‌های افراطی و ستیزه‌جویانه، چه در عرصه سیاست و چه در عرصه مذهب، دود آن به چشم ملت‌ها خواهد رفت و کشورهای اسلامی را گرفتار خواهد کرد. در دنیای امروز جز از راه مسالمت و اینکه دولت‌ها در کنار هم بنشینند و رودررو سخن بگویند وکینه‌ها را از دل فرو شویند و منافع ملت‌ها را پاس بدارند و گذشته‌ها را در حد ممکن یادآور نشوند، راه دیگری برای تحقق صلح و مبارزه با افراطی‌گری وجود ندارد. شاید معدود افرادی باشند که منافع خود را در این تندروی‌ها ببینند و زمینه را برای ستیز میان دول و عرصه را برای ایجاد خشونت فراهم کنند؛ اما باید بهوش بود که چنین زمینه‌هایی در کشورهای اسلامی به‌وجود نیاید و حقوق هر انسانی در هر آیینی به‌طور برابر حفظ شود. به تعبیر یکی از عارفان: هر کس در این سرای در‌آید نانش دهید و از آیینش نپرسید. به‌فرموده امام‌علی(ع) «اما اخ لک فی‌الدین و اما نظیرلک فی الخلق.»
بیا که رونق این کارخانه کم نشود
به زهد همچو تویی یا به فسق همچو منی (حافظ)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.