|

تهران؛ خط مقدم ائتلاف ضدتروریستی

اردشیر زارعی‌قنواتی . تحلیلگر مسایل بین‌الملل

به‌نظر می‌رسد پایان چرتکه‌اندازی‌ها و تضادهای گذشته در بین قدرت‌های ملی، منطقه و بین‌المللی با خطرات و تهدیدات روزافزون گروه تکفیری «داعش» به تدریج فرامی‌رسد و همه این بازیگران دیر یا زود باید موضع شفاف خود را در قبال سیر تحولات منطقه به‌خصوص در عراق و سوریه بیان کنند. به عکس، تصوری که تاکنون نسبت به این گروه وجود داشت و از آنان به‌عنوان گروهک تروریستی یا محلل آلترناتیو سنی‌ها در عراق و سوریه برای احقاق‌حقوق خود در عراق نام برده می‌شد، هم‌اینک اثبات شد که آنها پتانسیل بالقوه و بالفعل برای برهم‌زدن ثبات منطقه و امنیت بین‌المللی را خواهند داشت. آمریکا، اتحادیه اروپایی و کشورهای محافظه‌کار عربی خاورمیانه از این پس چاره‌ای ندارند غیر از اینکه تعارف و بازی‌های پشت‌پرده قبلی خود جهت استفاده ابزاری از این کارت خونین را کنار گذاشته و به یک همکاری و تعامل سازنده با محور شیعه به رهبری ایران که از همان ابتدا با این گروه تروریستی مرزبندی ساختاری داشته است، وارد شوند. در اینکه «داعش» و دیگر گروه‌های همسو با این جریان تروریستی با حمایت و چراغ‌سبز کشورهای غربی، شراکت خانوادگی کشورهای عرب خلیج‌فارس و خط ترانزیتی ترکیه برای بسیج مجاهدان جهت شرکت در جنگ داخلی سوریه و سقوط رژیم «بشار اسد» به کار گرفته شدند، جای هیچ‌گونه شک و تردیدی وجود ندارد. اما آنچه که امروز مهم است، متوقف‌نشدن در گذشته و اثبات اتهام در این خصوص که بیشتر اهمیت‌بخشیدن به مسیری خواهد بود که تضمین ثبات و امنیت منطقه در آینده را در نظر داشته باشد. دوران انطباق منافع بین دولت اسلامی با واشنگتن-بروکسل و حتی اکثر کشورهای عربی تمام شده است و این هیولا همچون ساخته دکتر«فرانکشتاین» می‌رود تا سازندگان خود را هم در غرقاب خون غرق کند. به همین دلیل شکل‌بخشی به هرگونه ائتلاف ضدتروریستی و همکاری منطقه‌ای - بین‌المللی علیه دولت اسلامی بدون تجدیدنظر در میراث گذشته این بازیگران ناممکن بوده و جبر زمانه ایجاب می‌کند که حداقل به‌لحاظ تاکتیکی سیاست جدیدی اتخاد شود.
به همین دلیل نقش ایران در معادلات جدید منطقه یک جایگاه کلیدی خواهد داشت و تهران به جهت سابقه و پتانسیل بالقوه و بالفعل خود در مبارزه با تروریسم داعش در این بین قادر است با در دست‌گرفتن ابتکارعمل، موقعیت آلترناتیوی خود را بر وضعیت کنونی تحمیل کند. از آنجا که تروریسم بنیادگرای تکفیری از دوره القاعده تا به امروز، بیشترین تضاد و تقابل با منافع ملی ایران را در بطن خود دارد، ظهور انطباق منافع جدید بین تهران- واشنگتن - بروکسل (که حتی زیر فشار آنان آنکارا و محور ریاض - دوحه را نیز درگیر این ماجرا کرده است) می‌تواند فرصت مساعدی را در اختیار دیپلماسی ایرانی قرار دهد تا هم جایگاه خود را در معادلات جدید تثبیت کند و هم اینکه مسبب بسامان‌شدن اوضاع فعلی سوریه شود. اظهارات «باراک اوباما» رییس‌جمهوری و ژنرال «مارتین دمپسی» رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا بعد از سربریدن «جیمز فولی» خبرنگار اسیر آمریکایی توسط جلاد بریتانیایی داعش، مبنی بر اینکه عزم جزم واشنگتن برای جنگ با دولت اسلامی حتی ورای مرزها به‌خصوص در سوریه مدنظر قرار دارد، موضوع بسیار حساس و مهمی است که برای مدیریت درست موضوع احتیاج به کنترل و نقش میانجیگرانه ایران جهت عدم تبدیل این فرصت به یک تهدید را می‌طلبد. از آنجا که ورود بدون اجازه رسمی آمریکا به حریم ارضی یا هوایی سوریه طبق قوانین بین‌المللی پذیرفتنی نبوده و می‌تواند یک دخالت یکجانبه تلقی شود که بعدا همچون مورد لیبی سبب سوءاستفاده شود، باید تهران به‌عنوان نزدیک‌ترین متحد دمشق قبل از آنکه دیر شود پیشنهاد «ایجاد ستاد بحران» با همکاری سوریه را کلید بزند. از طرف دیگر با توجه به تحولات هفته اخیر در سوریه که گروهک مذکور بار دیگر به‌نظر می‌رسد کانون تحرکات خود را به شمال سوریه منتقل کرده و حتی به موفقیت‌های میدانی همچون تسخیر بزرگ‌ترین پایگاه هوایی این کشور در حومه شهر «رقه» رسیده است، ضرورت ایفای نقش کاتالیزوری تهران دوچندان می‌شود.
سفر سه‌روزه «محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه ایران به عراق برای دیدار و رایزنی با رهبران سیاسی این کشور از جمله«حیدر عبادی» نخست‌وزیر جدید، نوری مالکی، هوشیار زیباری، فواد معصوم، سالم جبوری، عمار حکیم، مسعود بارزانی و جلال طالبانی رهبران رنگین‌کمانی این کشور برای تشکیل یک دولت فراگیر گویای یک تلاش سازنده برای شکل‌بخشی جهت یک مصالحه ملی بوده است. ظریف طی این دیدارها تاکید کرده است با توجه به روشن‌شدن ماهیت «داعش» هم‌اکنون تمام کشورهای منطقه و جامعه جهانی باید علیه آن وارد عمل شوند. این سخن وزیر امور خارجه ایران در هفته اخیر بارها از زبان رهبران اروپایی - آمریکایی و همچنین در خلال نشست اخیر کشورهای عربستان، قطر، امارات‌متحده، مصر و اردن در جده نیز به گوش رسیده است. به‌همین‌دلیل بستر لازم جهت یک ائتلاف منطقه و بین‌المللی هم‌اکنون مهیا شده و به همان دلیل که تهران بیشترین مرزبندی را با داعش از گذشته تا حال داشته و نقشی که می‌تواند در همکاری‌های ائتلاف ضدتروریستی در شراکت با دولت دمشق برای سرکوب داعش در این کشور ایفا کند، یک امر غیرقابل انکار خواهد بود. از آنجا که ورود یکجانبه آمریکا به حریم سرزمینی سوریه به بهانه حمله به مواضع داعش می‌تواند در آینده تغییرجهت داده و به‌عنوان چتری حمایتی برای دیگر نیروهای همسو با این کشور علیه دمشق مورد سوءاستفاده قرار گیرد، تهران باید ضمن ارایه نقشه‌راه برای عملی‌شدن سرکوب گروهک مذکور، با گرفتن تضمین‌های حقوقی و عملی لازم درخصوص شراکت سوریه در این طرح مانع از «انحراف موضوع» شود. شراکت ضمنی دمشق با میانجیگری ایران در ائتلاف ضدتروریستی که تلویحا توسط رهبران اروپایی -آمریکایی نیز مورد اشاره قرار گرفته است، در صورت نقش واسطه ایران و تضامین امنیتی حول دفاع از سوریه یک سودمندی دوگانه تلقی می‌شود از یک طرف تهران با ورود به این بازی، هژمونی منطقه خود جهت تضمین ثبات و امنیت منطقه را اثبات می‌کند و از طرف دیگر در صورت کشاندن پای غرب به مشارکت عملی با دولت سوریه برای سرکوب داعش سبب خروج اسد از شرایط کنونی را فراهم می‌کند. هرچند گفته می‌شود غرب تمایلی برای نزدیکی به بشار اسد جهت مبارزه با داعش ندارد، اما پراگمای سیاسی، واقعیت میدانی خود را بر تحولات منطقه به اثبات رسانده و همین رهبران نیز درک کرده‌اند که بدون مشارکت ایران و دمشق هرگونه مبارزه با داعش به موفقیت ختم نمی‌شود. این ائتلاف سیاسی برای ایران یک اولویت و الزام امنیتی برای تضمین ثبات منطقه است و برای سوریه نیز می‌تواند موجب ظهور یک فرصت طلایی در حوزه سیاسی و نظامی برای خروج از موقعیت ناخوشایند فعلی باشد. تحولات جدید در عراق نیز چنانچه با کارشکنی یا ندانم‌کاری بخش‌های فرقه یا قومی این کشور مواجه نشود، زمینه یک ائتلاف ملی با مشارکت همه طیف‌ها از شیعیان، سنی‌ها و کردها را می‌تواند فراهم کند و بستر مساعد فعلی برای رشدونمو داعش در این کشور را بخشکاند. هفته‌های اخیر بسیار تعیین‌کننده خواهد بود و بازیگری که اهمیت زمان را بهتر از دیگری درک کند، می‌تواند به همان نسبت نقش هژمونیک خود را در تحولات منطقه ایفا کرده و ابتکارعمل را به دست گیرد.
به‌نظر می‌رسد پایان چرتکه‌اندازی‌ها و تضادهای گذشته در بین قدرت‌های ملی، منطقه و بین‌المللی با خطرات و تهدیدات روزافزون گروه تکفیری «داعش» به تدریج فرامی‌رسد و همه این بازیگران دیر یا زود باید موضع شفاف خود را در قبال سیر تحولات منطقه به‌خصوص در عراق و سوریه بیان کنند. به عکس، تصوری که تاکنون نسبت به این گروه وجود داشت و از آنان به‌عنوان گروهک تروریستی یا محلل آلترناتیو سنی‌ها در عراق و سوریه برای احقاق‌حقوق خود در عراق نام برده می‌شد، هم‌اینک اثبات شد که آنها پتانسیل بالقوه و بالفعل برای برهم‌زدن ثبات منطقه و امنیت بین‌المللی را خواهند داشت. آمریکا، اتحادیه اروپایی و کشورهای محافظه‌کار عربی خاورمیانه از این پس چاره‌ای ندارند غیر از اینکه تعارف و بازی‌های پشت‌پرده قبلی خود جهت استفاده ابزاری از این کارت خونین را کنار گذاشته و به یک همکاری و تعامل سازنده با محور شیعه به رهبری ایران که از همان ابتدا با این گروه تروریستی مرزبندی ساختاری داشته است، وارد شوند. در اینکه «داعش» و دیگر گروه‌های همسو با این جریان تروریستی با حمایت و چراغ‌سبز کشورهای غربی، شراکت خانوادگی کشورهای عرب خلیج‌فارس و خط ترانزیتی ترکیه برای بسیج مجاهدان جهت شرکت در جنگ داخلی سوریه و سقوط رژیم «بشار اسد» به کار گرفته شدند، جای هیچ‌گونه شک و تردیدی وجود ندارد. اما آنچه که امروز مهم است، متوقف‌نشدن در گذشته و اثبات اتهام در این خصوص که بیشتر اهمیت‌بخشیدن به مسیری خواهد بود که تضمین ثبات و امنیت منطقه در آینده را در نظر داشته باشد. دوران انطباق منافع بین دولت اسلامی با واشنگتن-بروکسل و حتی اکثر کشورهای عربی تمام شده است و این هیولا همچون ساخته دکتر«فرانکشتاین» می‌رود تا سازندگان خود را هم در غرقاب خون غرق کند. به همین دلیل شکل‌بخشی به هرگونه ائتلاف ضدتروریستی و همکاری منطقه‌ای - بین‌المللی علیه دولت اسلامی بدون تجدیدنظر در میراث گذشته این بازیگران ناممکن بوده و جبر زمانه ایجاب می‌کند که حداقل به‌لحاظ تاکتیکی سیاست جدیدی اتخاد شود.
به همین دلیل نقش ایران در معادلات جدید منطقه یک جایگاه کلیدی خواهد داشت و تهران به جهت سابقه و پتانسیل بالقوه و بالفعل خود در مبارزه با تروریسم داعش در این بین قادر است با در دست‌گرفتن ابتکارعمل، موقعیت آلترناتیوی خود را بر وضعیت کنونی تحمیل کند. از آنجا که تروریسم بنیادگرای تکفیری از دوره القاعده تا به امروز، بیشترین تضاد و تقابل با منافع ملی ایران را در بطن خود دارد، ظهور انطباق منافع جدید بین تهران- واشنگتن - بروکسل (که حتی زیر فشار آنان آنکارا و محور ریاض - دوحه را نیز درگیر این ماجرا کرده است) می‌تواند فرصت مساعدی را در اختیار دیپلماسی ایرانی قرار دهد تا هم جایگاه خود را در معادلات جدید تثبیت کند و هم اینکه مسبب بسامان‌شدن اوضاع فعلی سوریه شود. اظهارات «باراک اوباما» رییس‌جمهوری و ژنرال «مارتین دمپسی» رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا بعد از سربریدن «جیمز فولی» خبرنگار اسیر آمریکایی توسط جلاد بریتانیایی داعش، مبنی بر اینکه عزم جزم واشنگتن برای جنگ با دولت اسلامی حتی ورای مرزها به‌خصوص در سوریه مدنظر قرار دارد، موضوع بسیار حساس و مهمی است که برای مدیریت درست موضوع احتیاج به کنترل و نقش میانجیگرانه ایران جهت عدم تبدیل این فرصت به یک تهدید را می‌طلبد. از آنجا که ورود بدون اجازه رسمی آمریکا به حریم ارضی یا هوایی سوریه طبق قوانین بین‌المللی پذیرفتنی نبوده و می‌تواند یک دخالت یکجانبه تلقی شود که بعدا همچون مورد لیبی سبب سوءاستفاده شود، باید تهران به‌عنوان نزدیک‌ترین متحد دمشق قبل از آنکه دیر شود پیشنهاد «ایجاد ستاد بحران» با همکاری سوریه را کلید بزند. از طرف دیگر با توجه به تحولات هفته اخیر در سوریه که گروهک مذکور بار دیگر به‌نظر می‌رسد کانون تحرکات خود را به شمال سوریه منتقل کرده و حتی به موفقیت‌های میدانی همچون تسخیر بزرگ‌ترین پایگاه هوایی این کشور در حومه شهر «رقه» رسیده است، ضرورت ایفای نقش کاتالیزوری تهران دوچندان می‌شود.
سفر سه‌روزه «محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه ایران به عراق برای دیدار و رایزنی با رهبران سیاسی این کشور از جمله«حیدر عبادی» نخست‌وزیر جدید، نوری مالکی، هوشیار زیباری، فواد معصوم، سالم جبوری، عمار حکیم، مسعود بارزانی و جلال طالبانی رهبران رنگین‌کمانی این کشور برای تشکیل یک دولت فراگیر گویای یک تلاش سازنده برای شکل‌بخشی جهت یک مصالحه ملی بوده است. ظریف طی این دیدارها تاکید کرده است با توجه به روشن‌شدن ماهیت «داعش» هم‌اکنون تمام کشورهای منطقه و جامعه جهانی باید علیه آن وارد عمل شوند. این سخن وزیر امور خارجه ایران در هفته اخیر بارها از زبان رهبران اروپایی - آمریکایی و همچنین در خلال نشست اخیر کشورهای عربستان، قطر، امارات‌متحده، مصر و اردن در جده نیز به گوش رسیده است. به‌همین‌دلیل بستر لازم جهت یک ائتلاف منطقه و بین‌المللی هم‌اکنون مهیا شده و به همان دلیل که تهران بیشترین مرزبندی را با داعش از گذشته تا حال داشته و نقشی که می‌تواند در همکاری‌های ائتلاف ضدتروریستی در شراکت با دولت دمشق برای سرکوب داعش در این کشور ایفا کند، یک امر غیرقابل انکار خواهد بود. از آنجا که ورود یکجانبه آمریکا به حریم سرزمینی سوریه به بهانه حمله به مواضع داعش می‌تواند در آینده تغییرجهت داده و به‌عنوان چتری حمایتی برای دیگر نیروهای همسو با این کشور علیه دمشق مورد سوءاستفاده قرار گیرد، تهران باید ضمن ارایه نقشه‌راه برای عملی‌شدن سرکوب گروهک مذکور، با گرفتن تضمین‌های حقوقی و عملی لازم درخصوص شراکت سوریه در این طرح مانع از «انحراف موضوع» شود. شراکت ضمنی دمشق با میانجیگری ایران در ائتلاف ضدتروریستی که تلویحا توسط رهبران اروپایی -آمریکایی نیز مورد اشاره قرار گرفته است، در صورت نقش واسطه ایران و تضامین امنیتی حول دفاع از سوریه یک سودمندی دوگانه تلقی می‌شود از یک طرف تهران با ورود به این بازی، هژمونی منطقه خود جهت تضمین ثبات و امنیت منطقه را اثبات می‌کند و از طرف دیگر در صورت کشاندن پای غرب به مشارکت عملی با دولت سوریه برای سرکوب داعش سبب خروج اسد از شرایط کنونی را فراهم می‌کند. هرچند گفته می‌شود غرب تمایلی برای نزدیکی به بشار اسد جهت مبارزه با داعش ندارد، اما پراگمای سیاسی، واقعیت میدانی خود را بر تحولات منطقه به اثبات رسانده و همین رهبران نیز درک کرده‌اند که بدون مشارکت ایران و دمشق هرگونه مبارزه با داعش به موفقیت ختم نمی‌شود. این ائتلاف سیاسی برای ایران یک اولویت و الزام امنیتی برای تضمین ثبات منطقه است و برای سوریه نیز می‌تواند موجب ظهور یک فرصت طلایی در حوزه سیاسی و نظامی برای خروج از موقعیت ناخوشایند فعلی باشد. تحولات جدید در عراق نیز چنانچه با کارشکنی یا ندانم‌کاری بخش‌های فرقه یا قومی این کشور مواجه نشود، زمینه یک ائتلاف ملی با مشارکت همه طیف‌ها از شیعیان، سنی‌ها و کردها را می‌تواند فراهم کند و بستر مساعد فعلی برای رشدونمو داعش در این کشور را بخشکاند. هفته‌های اخیر بسیار تعیین‌کننده خواهد بود و بازیگری که اهمیت زمان را بهتر از دیگری درک کند، می‌تواند به همان نسبت نقش هژمونیک خود را در تحولات منطقه ایفا کرده و ابتکارعمل را به دست گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.