مواضع راهبردی اوباما در مقابله با آشوب «داعش»
صلاحالدین هرسنی . کارشناس مسایل خاورمیانه
امنیت در خاورمیانه اصلیترین دغدغه جامعه، نخبگان، نهادهای سیاسی و رهبران کاخسفید محسوب میشود. خاورمیانه در زمره آن دسته از حوزههای جغرافیایی محسوب میشود که از اهمیت ویژهای در ادراک و رهیافت راهبردشناسانه آمریکا برخوردار است. به عبارت دیگر، بخش قابلتوجهی از حوزه منافع و امنیت ملی آمریکا مربوط این حوزه جغرافیایی است. از آنجاییکه خاورمیانه در دوران بعد از جنگ سرد و البته تحتتاثیر حوادث تروریستی 11 سپتامبر محور سیاست امنیتی آمریکا محسوب شده است، به همین دلیل بخش اعظمی از کارگزاران اجرایی این کشور مساهمت خود را برای مقابله با تهدیدها و چالشهای منطقهای آن هم بر اساس تجارب و قابلیتهای راهبردی به انجام رساندهاند. مقابله با آشوب طالبان، القاعده و پایاندادن به سلطه صدام بخشی از قابلیتهای راهبردی آمریکا بعد از حوادث تروریستی 11 سپتامبر بوده است. اما در روزگاران اخیر، خطر بهجامانده از بقایای حزب بعث و برخی از نیروهای جهادی در قالب دولت اسلامی عراق و شام موسوم به داعش ظهور کرده که با مجهزکردن خود به راهبردهای تکفیری و حمایت از سوی برخی از کشورهای منطقهای بهویژه قطر و عربستان، فتنه و آشوبی متوجه
حوزههای متنوعی از جغرافیای خاورمیانه کرده است. این آشوب از آنجاییکه نتوانست بهوسیله رویکردهای پدافندی کشورهای دستخوش بحران خنثی شود، آمریکا را برای مقابله با چنین فتنه و آشوبی به مقابله واداشته است. هماینک الگوهای رفتاری داعش در نگاه کارگزاران کاخسفید بهویژه فرد طراز اول یعنی باراک اوباما مبتنی بر نشانگانی از رادیکالیسم منطقهای تحلیل شده است و آن را عاملی بنیادین برای بسیاری از تضادهای شکلگرفته در این حوزه جغرافیایی دانسته است. البته در طول ششسال صدارت اوباما در کاخ سفید، مواضع راهبردی اوباما مبتنی بر دیپلماسی فشار، اصرار بر ادامه کاربرد سازوکارهای قدرت نرم و گسترش دموکراسی برای امنیت منطقهای خاورمیانه بوده است. دیپلماسی فشار او بر جلوههایی چون: گزینه ترغیب جهت تعدیل رفتارهای رادیکال، گزینه ترغیب درباره مشوقهای اقتصادی، گزینه ترغیب درباره تضمینهای امنیتی، گزینه ترغیب درباره محرکهای سیاسی و گزینه اغوا تاکید دارد. اما این دیپلماسی در نگاه برخی از منتقدان راهبردیاش، بهمنزله عقبنشینی راهبردی و بیتصمیمی در شرایط بحرانی و آشوب تلقی میشود مزید بر آن همین منتقدان با اتکا بر تجربههای گذشته
رهبران آمریکا در مواجهه با بحرانهای خاورمیانه به اوباما یادآور شدهاند که بهکارگیری دیپلماسی مبتنی بر قدرت نرم برای محیطهای بحرانی خاورمیانه اثربخشی لازم را نخواهد داشت. به این ترتیب در شرایط بحران و با توجه به این نکته که خطر بزرگتری چون داعش برای امنیت خاورمیانه در کمین است، در محیط جغرافیایی خاورمیانه آنچه متضمن ایمنسازی برای محیطی بحرانی و منافع ملی آمریکا بهکار میآید، همان قدرت سخت است و اوباما تحت این الزام و فشار منتقدانش برای اجرا و عملیاتیکردن قدرت سخت آمریکا چارهای ندارد جز آنکه بخواهد نیروی هوایی و سناریوهای حملات موشکی را در کنار نیروهای ویژه ناوهای هواپیمابر برای مهار حلقههای تروریستی که داعش جدیدترین نمود آن بعد از القاعده و طالبان است، در خلیجفارس و شرق دریای مدیترانه مستقر کند. به این ترتیب تهدید روبهتصاعد داعش از یک طرف و ناتوانی کشورها و دولتهای زخمخورده از آسیب داعش از طرف دیگر، پای آمریکا به رهبری اوباما را برای مقابله با این فرقه تروریستی به خاورمیانه باز و امکان بازگشت آمریکا به عراق را فراهم کرده است. به این ترتیب راهبرد اوباما از وضعیت قدرت نرم به قدرت سخت تغییر
یافته است. قدرت سخت اوباما در مواجهه با مهار آشوب داعش مبتنی بر جلوههایی چون: اجرای محدودیتهای اجرایی در سازماندهی گروههای شورشی، الگوی مهار و بازدارندگی، بازدارندگی و مهار نظامی و بازدارندگی و مهار راهبردی است. به این ترتیب اوباما با الگوی تهاجمی و تغییر قدرت نرم به سخت و البته تحت انتقاد محافظهکاران کنگره، شورای سیاستگذاری و برخی از منتقدان سرسخت او یعنی میت رامنی و مک کین به این نتیجه رسیده است که راهبرد قدرت سخت با توجه به محیط پرآشوب خاورمیانه موثرتر از راهبرد نرم و ترویج دموکراسی است. در چنین شرایطی اوباما حوزههای محیطی در تصرف داعش بهویژه عراق را وارد فاز جدیدی از تغییرات میدانی گسترده کرده است. در این راستا نیروی هوایی ایالات متحده با هواپیماهای اف18 خود در کنار عملیات ناو هواپیمابر خود در خلیجفارس علیه مواضع داعش وارد عمل شده است. البته راهبرد تهاجمی جدید اوباما که تحتفشار منتقدان او تغییر جهت داده، موقتی است چراکه او خطر داعش را آنچنان جدی نگرفته و خطر آن را همچون خطر یک تیم بسکتبال آماتور دانشگاهی در مقابل بسکتبال (NBA) آمریکا دانسته است. بیان چنین مواضع متافوریسمی و استعاری ناشی از
تداوم رویکرد نرم اوباما در مواجهه با بحرانهای خاورمیانه است. به این معنی که راهبرد نرم او که مستظهر به شعار تغییر بوده، نمیتواند با تغییر در راهبرد سخت تداوم داشته باشد. این مواضع در فراز دیگری از مواضع او اعلام شده است. برای مثال او در پاسخ به پرسش گزارشگر فارین پالیسی در اتخاذ چنین رویکردی اظهار داشته تغییر این راهبرد ناشی از شرایطی است که در عراق در حال وقوع است و با توجه به روند تصاعدی نسلکشی که تهدیدات داعش محرک آن است، وارد کارزار با آشوب این فرقه تروریستی شده است. لذا او قصد ندارد در راستای تغییر موقتی راهبرد خود، سربازهای آمریکایی را به عراق بفرستد و قصد پیادهسازی نیروهای لجستیکی و پیادهنظام خود در مناطق مختلف عراق را داشته باشد. نکته آنکه در شرایط کنونی که آمریکا به نقشآفرینی مجدد نظامی خود در عراق میپردازد، نمایانگر استیصال واشنگتن آنهم به رهبری اوباما در تدوین و تحکیم استراتژی قدرت سخت است. اگر استراتژی آفندی نئوکانهای کاخ سفید در آغاز هزاره سوم در حمله به افغانستان و عراق از سوی اوباما احمقانه و در خور تخطئه تعبیر نمیشد، امروز نه داعشی وجود داشت و نه تهدیدی که بخواهد گستره نیل تا
فرات را در آشوب فرو برد.
امنیت در خاورمیانه اصلیترین دغدغه جامعه، نخبگان، نهادهای سیاسی و رهبران کاخسفید محسوب میشود. خاورمیانه در زمره آن دسته از حوزههای جغرافیایی محسوب میشود که از اهمیت ویژهای در ادراک و رهیافت راهبردشناسانه آمریکا برخوردار است. به عبارت دیگر، بخش قابلتوجهی از حوزه منافع و امنیت ملی آمریکا مربوط این حوزه جغرافیایی است. از آنجاییکه خاورمیانه در دوران بعد از جنگ سرد و البته تحتتاثیر حوادث تروریستی 11 سپتامبر محور سیاست امنیتی آمریکا محسوب شده است، به همین دلیل بخش اعظمی از کارگزاران اجرایی این کشور مساهمت خود را برای مقابله با تهدیدها و چالشهای منطقهای آن هم بر اساس تجارب و قابلیتهای راهبردی به انجام رساندهاند. مقابله با آشوب طالبان، القاعده و پایاندادن به سلطه صدام بخشی از قابلیتهای راهبردی آمریکا بعد از حوادث تروریستی 11 سپتامبر بوده است. اما در روزگاران اخیر، خطر بهجامانده از بقایای حزب بعث و برخی از نیروهای جهادی در قالب دولت اسلامی عراق و شام موسوم به داعش ظهور کرده که با مجهزکردن خود به راهبردهای تکفیری و حمایت از سوی برخی از کشورهای منطقهای بهویژه قطر و عربستان، فتنه و آشوبی متوجه
حوزههای متنوعی از جغرافیای خاورمیانه کرده است. این آشوب از آنجاییکه نتوانست بهوسیله رویکردهای پدافندی کشورهای دستخوش بحران خنثی شود، آمریکا را برای مقابله با چنین فتنه و آشوبی به مقابله واداشته است. هماینک الگوهای رفتاری داعش در نگاه کارگزاران کاخسفید بهویژه فرد طراز اول یعنی باراک اوباما مبتنی بر نشانگانی از رادیکالیسم منطقهای تحلیل شده است و آن را عاملی بنیادین برای بسیاری از تضادهای شکلگرفته در این حوزه جغرافیایی دانسته است. البته در طول ششسال صدارت اوباما در کاخ سفید، مواضع راهبردی اوباما مبتنی بر دیپلماسی فشار، اصرار بر ادامه کاربرد سازوکارهای قدرت نرم و گسترش دموکراسی برای امنیت منطقهای خاورمیانه بوده است. دیپلماسی فشار او بر جلوههایی چون: گزینه ترغیب جهت تعدیل رفتارهای رادیکال، گزینه ترغیب درباره مشوقهای اقتصادی، گزینه ترغیب درباره تضمینهای امنیتی، گزینه ترغیب درباره محرکهای سیاسی و گزینه اغوا تاکید دارد. اما این دیپلماسی در نگاه برخی از منتقدان راهبردیاش، بهمنزله عقبنشینی راهبردی و بیتصمیمی در شرایط بحرانی و آشوب تلقی میشود مزید بر آن همین منتقدان با اتکا بر تجربههای گذشته
رهبران آمریکا در مواجهه با بحرانهای خاورمیانه به اوباما یادآور شدهاند که بهکارگیری دیپلماسی مبتنی بر قدرت نرم برای محیطهای بحرانی خاورمیانه اثربخشی لازم را نخواهد داشت. به این ترتیب در شرایط بحران و با توجه به این نکته که خطر بزرگتری چون داعش برای امنیت خاورمیانه در کمین است، در محیط جغرافیایی خاورمیانه آنچه متضمن ایمنسازی برای محیطی بحرانی و منافع ملی آمریکا بهکار میآید، همان قدرت سخت است و اوباما تحت این الزام و فشار منتقدانش برای اجرا و عملیاتیکردن قدرت سخت آمریکا چارهای ندارد جز آنکه بخواهد نیروی هوایی و سناریوهای حملات موشکی را در کنار نیروهای ویژه ناوهای هواپیمابر برای مهار حلقههای تروریستی که داعش جدیدترین نمود آن بعد از القاعده و طالبان است، در خلیجفارس و شرق دریای مدیترانه مستقر کند. به این ترتیب تهدید روبهتصاعد داعش از یک طرف و ناتوانی کشورها و دولتهای زخمخورده از آسیب داعش از طرف دیگر، پای آمریکا به رهبری اوباما را برای مقابله با این فرقه تروریستی به خاورمیانه باز و امکان بازگشت آمریکا به عراق را فراهم کرده است. به این ترتیب راهبرد اوباما از وضعیت قدرت نرم به قدرت سخت تغییر
یافته است. قدرت سخت اوباما در مواجهه با مهار آشوب داعش مبتنی بر جلوههایی چون: اجرای محدودیتهای اجرایی در سازماندهی گروههای شورشی، الگوی مهار و بازدارندگی، بازدارندگی و مهار نظامی و بازدارندگی و مهار راهبردی است. به این ترتیب اوباما با الگوی تهاجمی و تغییر قدرت نرم به سخت و البته تحت انتقاد محافظهکاران کنگره، شورای سیاستگذاری و برخی از منتقدان سرسخت او یعنی میت رامنی و مک کین به این نتیجه رسیده است که راهبرد قدرت سخت با توجه به محیط پرآشوب خاورمیانه موثرتر از راهبرد نرم و ترویج دموکراسی است. در چنین شرایطی اوباما حوزههای محیطی در تصرف داعش بهویژه عراق را وارد فاز جدیدی از تغییرات میدانی گسترده کرده است. در این راستا نیروی هوایی ایالات متحده با هواپیماهای اف18 خود در کنار عملیات ناو هواپیمابر خود در خلیجفارس علیه مواضع داعش وارد عمل شده است. البته راهبرد تهاجمی جدید اوباما که تحتفشار منتقدان او تغییر جهت داده، موقتی است چراکه او خطر داعش را آنچنان جدی نگرفته و خطر آن را همچون خطر یک تیم بسکتبال آماتور دانشگاهی در مقابل بسکتبال (NBA) آمریکا دانسته است. بیان چنین مواضع متافوریسمی و استعاری ناشی از
تداوم رویکرد نرم اوباما در مواجهه با بحرانهای خاورمیانه است. به این معنی که راهبرد نرم او که مستظهر به شعار تغییر بوده، نمیتواند با تغییر در راهبرد سخت تداوم داشته باشد. این مواضع در فراز دیگری از مواضع او اعلام شده است. برای مثال او در پاسخ به پرسش گزارشگر فارین پالیسی در اتخاذ چنین رویکردی اظهار داشته تغییر این راهبرد ناشی از شرایطی است که در عراق در حال وقوع است و با توجه به روند تصاعدی نسلکشی که تهدیدات داعش محرک آن است، وارد کارزار با آشوب این فرقه تروریستی شده است. لذا او قصد ندارد در راستای تغییر موقتی راهبرد خود، سربازهای آمریکایی را به عراق بفرستد و قصد پیادهسازی نیروهای لجستیکی و پیادهنظام خود در مناطق مختلف عراق را داشته باشد. نکته آنکه در شرایط کنونی که آمریکا به نقشآفرینی مجدد نظامی خود در عراق میپردازد، نمایانگر استیصال واشنگتن آنهم به رهبری اوباما در تدوین و تحکیم استراتژی قدرت سخت است. اگر استراتژی آفندی نئوکانهای کاخ سفید در آغاز هزاره سوم در حمله به افغانستان و عراق از سوی اوباما احمقانه و در خور تخطئه تعبیر نمیشد، امروز نه داعشی وجود داشت و نه تهدیدی که بخواهد گستره نیل تا
فرات را در آشوب فرو برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.