|

بخشی از دلارهای نفتی را خرج آب کنیم

نعمت احمدی

موضوع کم‌آبی در ایران زنگ‌خطری است که سال‌هاست صدای آن را در مزارع و باغات می‌شنویم اما ظاهرا مسوولان نمی‌خواهند صدای بحران کم‌آبی را بشنوند، قصه پرغصه آب حکایتی دردآور است که از دهه30 در ایران با بی‌برنامگی شروع شد. قنات ابداعی ایرانی است، ساکنان فلات ایران به علت نداشتن رودخانه ثابتی که بتوانند در کنار آن زندگی کنند دست به ابتکاری زدند که قرن‌ها باعث رونق و آبادانی کشور و زندگی در دشتی فاقد آب و بارندگی متعارف شد؛ احداث قنات و استخراج آب از زیر زمین و انتقال آن بر روی اراضی حاصلخیز. قرن‌ها این قنوات بود که حیات مردم را روی اراضی کم‌باران کشورمان ممکن کردند. شهر بزرگی مانند تهران از تجمیع‌ ده‌ها آبادی که هر یک دارای قنات بودند تشکیل شده است. دیگر شهرها هم همینطور. هرچند راه ابریشم در وضعیت معیشتی مردم موثر بود اما این تاثیر تنها در شهرهایی که در مسیر بودند، موثر بود. دیگر شهرها و روستاها فقط با بیل کشاورز و کلنگ مقنی رونق داشت. زندگی شبانی و وضع کشاورزی کشور ایران در گذشته تنها درآمدی بود که دولت‌ها با آن خزانه خود را سروسامان می‌دادند. همین قنات‌ها بود که در طول تاریخ مهاجمان را وسوسه کرد و به ایران حمله بردند، آمدند و از نعمات کشورمان سود بردند و بسیاری از آنها ساکن این سرزمین شدند. این ثروت از دهه 30 با بی‌برنامگی روبه نابودی گذاشت، تکنولوژی استخراج آب به وسیله موتورهای دیزلی و برقی دشمن شماره‌یک قنات‌ها شد. هر یک از مالکان در اراضی خود چاهی حفر کرد و بر کشت خود افزود و اما باعث خشکیدن قنات آبادی‌های پایین‌دست خود شد، وقتی می‌خواستند حریم قانونی برای قنات در نظر بگیرند که باعث خشک‌شدن قنات‌ها نشود، از یکی از کشاورزان پرسیده بودند، موتورهای برقی و دیزلی از چه فاصله‌ای برای قنات خطرناک است، گفته بود وقتی در بندرعباس این موتورها را از کشتی پیاده می‌کنند، برای قنات ضرر دارد. این وضع تا سال 42 و اعمال مقررات اصلاحات ارضی ادامه داشت و تعداد چاه‌هایی که در حدفاصل این سال‌ها حفر شدند قابل‌توجه نبودند اما بعد از اصلاحات ارضی و تقسیم اراضی بین کشاورزان بود که مالکان جدید درصدد حفر چاه عمیق و نیمه‌عمیق برآمدند. با تاسف بررسی کارشناسانه‌ای از ابتدا برای حفر چاه‌ها صورت نگرفت. در منطقه زرند کرمان، شهر محل تولد من، با حفر چاهی به عمق شش‌متر به آب می‌رسیدیم و چندمتری هم بعد از رسیدن به آب، چاه حفر می‌شد ولی امروزه سطح آب در منطقه زرند به 400متر در بعضی از مناطق رسیده است. اگر به همین منوال پیش برود، دورنمای تاریکی که از آن یاد کردم را پیش‌رو داریم. دومین مرحله حفر چاه‌های بی‌برنامه به اوایل انقلاب برمی‌گردد. هزاران چاه بدون برنامه و کار کارشناسی حفر شد تا سال1364 که قانون توزیع عادلانه آب، مناطق ممنوعه را تعریف کرد و به چاه‌های موجود ظرف مهلت قانونی پروانه بهره‌برداری داد و قرار شد از تاریخ لازم‌الاجراشدن این قانون هیچ چاهی بدون مجوز قانونی حفر نشود. هم‌اکنون بیش از 170هزار چاه آب بدون مجوز قانونی وجود دارد که فاقد پروانه حفر و بهره‌برداری هستند اما موجودند و اراضی اطراف خود را مشروب می‌کنند. بزرگ‌ترین معضل کشور در بخش کشاورزی، همین چاه‌های فاقد پروانه هستند که از تاریخ لازم‌الاجراشدن قانون هدفمندی یارانه‌ها علاوه بر غیرقانونی‌بودن خود، باعث به‌وجودآمدن بازار سیاه قاچاق گازوییل شده‌اند. چاه‌هایی که فاقد پروانه حفر و بهره‌برداری هستند نمی‌توانند برقی شوند یعنی اداره برق، مجوز برقی‌کردن چاه‌ها را صادر نمی‌کند و به‌اجبار با موتورهای دیزلی کار می‌کنند. تا زمانی که قانون هدفمندی یارانه‌ها پیاده نشده بود، امکان تهیه گازوییل برای صاحبان این چاه‌ها وجود داشت اما از وقتی که گازوییل سهمیه‌بندی شد و این چاه‌ها مجوز دریافت گازوییل نداشتند، قاچاق گازوییل در داخل کشور شروع شد.
اگر تا دیروز قاچاق گازوییل تنها در حاشیه مرزها اعم از خشکی و آبی وجود داشت، هم‌اکنون در گوشه‌گوشه کشور و هرکجا که چاه آبی وجود دارد، گازوییل غیرسهمیه‌ای را مصرف می‌کنند. با یک حساب سرانگشتی می‌شود میزان گازوییل مصرفی هر چاه را حساب و ضربدر تعداد چاه‌های غیرمجاز کرد و به عمق فاجعه قاچاق گازوییل در داخل کشور پی برد. از طرفی متاسفانه دولت بخش کشاورزی را فراموش کرده است و ظاهرا قدرت کسانی که محصولات کشاورزی را وارد کشور می‌کنند، بر منافع ملی غالب است. برابر آمار مرکز آمار ایران، سال گذشته 14میلیارددلار صرف واردات محصولات کشاورزی شده است که اگر بخشی از این پول صرف تکمیل زیرساخت‌ها در بخش آب و خاک شود هرساله از مقدار واردات کاسته می‌شود و روزی خواهد رسید که مواد غذایی کشورمان را در داخل تولید کنیم.
بعد از پیروزی انقلاب خصوصا بعد از خاتمه جنگ و آغاز دولت سازندگی، نهضت سدسازی در ایران شکل گرفت و روی اکثر رودها سد احداث شد. قبل از انقلاب هرچندوقت‌یکبار سیلی مخرب استان خوزستان را فرامی‌گرفت. دیگر مناطقی هم که رودخانه داشتند با چنین وضعی روبه‌رو بودند و باران‌های فصلی بعضا باعث سیل و ویرانی می‌شد. با احداث سدها دیگر چنین وضعی را نداریم اما مشکل جای دیگری ظهور و بروز کرد. بعد از احداث هر سد، مقداری آب برای پایین‌دست سد در نظر گرفته می‌شود که اکوسیستم منطقه را که میلیون‌هاسال با این آب شکل گرفته است، به‌هم نزنیم. اما سدهای ایران جز چند سد بسته‌شده روی کارون یا رودهای مرزی، سد نیستند؛ آب‌بندی هستند که همه آب رودخانه را پشت خود جمع می‌کنند و وضع جغرافیایی پایین‌دست بعد از مدتی به‌هم می‌خورد. مانند رودهای اطراف دریاچه ارومیه که ورودی آب به دریاچه را به حداقل رساندیم و دریاچه خشک شد یا ورودی دریاچه نمک در جنوب تهران، حدفاصل تهران و قم را می‌توان در نظر گرفت. در گذشته آب دریاچه کنار جاده بود، امروزه فاصله اولین نشانه‌های آب با جاده حیرت‌انگیز است. سدسازی‌هایی از این دست است که بلای کشاورزی شده است. اکثریت قریب به اتفاق سدها، از شبکه آبرسانی‌ پایین‌دستی برخوردار نیستند و کماکان آب در جوی‌های غیراستاندارد و خاکی حرکت می‌کند. حال اینکه در تعریف سد قبل از احداث سد اصلی، موضوع کانال‌‌ها باید تعریف شوند تا آب هدر نرود. برای نمونه سد شاه‌عباسی در شهرستان ساوه سدی تاریخی است و در همین مکانی که امروزه سد را بسته‌‌اند در دوره شاه‌عباس بزرگ سدی احداث شده بود، روی رودخانه‌ای که این سد در انتهای آن احداث شده است. دو،سه سد در بالادست احداث شده است. در هیچ‌سالی جز سال‌های نخستین که هنوز سدهای بالادستی را احداث نکرده بودند دریاچه پشت سد پر نشد، این سدها که خشکسالی پشت سد رسیده، اراضی پایین‌دست سد که زراعت عادی می‌شود، هر وقت آبی داشتند کشت‌وزرع می‌کنند، اما باغاتی که احداث شده تنها چندماهی آب سهمیه‌ای دارند و باغات بی‌حاصل پشت سد می‌رود که خشک شود. وضع آب در ایران متاسفانه بحرانی است. تنها راه‌حل، برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت و درازمدتی است که فرمول اصلی چی بکاریم، کجا بکاریم و کی بکاریم را در انتخاب محصول و روش آبیاری تحت فشار در آبیاری پیاده کنیم، و دولت هم بخشی از دلارهای مظلوم را به جیب تجاری که بر سرنوشت گندم و گوشت و ذرت و برنج و شکر وارداتی مستولی هستند اینقدر محبت نکند و کمی به فکر کشاورز تولیدکننده و ترمیم و تکمیل زیرساخت‌های بخش آب و خاک باشد. با 14میلیارددلار که صرف واردات فرآورده‌های کشاورزی کرده‌اند و هرساله بخشی را به تولیدکننده اختصاص دهد که بهترین و مناسب‌ترین را تولید کند و در درازمدت به خودکفایی در تولید همه محصولات و نه یک محصول مثل گندم برسیم که جشن خودکفایی برای آن، های‌وهویی بود برای هیچ.
موضوع کم‌آبی در ایران زنگ‌خطری است که سال‌هاست صدای آن را در مزارع و باغات می‌شنویم اما ظاهرا مسوولان نمی‌خواهند صدای بحران کم‌آبی را بشنوند، قصه پرغصه آب حکایتی دردآور است که از دهه30 در ایران با بی‌برنامگی شروع شد. قنات ابداعی ایرانی است، ساکنان فلات ایران به علت نداشتن رودخانه ثابتی که بتوانند در کنار آن زندگی کنند دست به ابتکاری زدند که قرن‌ها باعث رونق و آبادانی کشور و زندگی در دشتی فاقد آب و بارندگی متعارف شد؛ احداث قنات و استخراج آب از زیر زمین و انتقال آن بر روی اراضی حاصلخیز. قرن‌ها این قنوات بود که حیات مردم را روی اراضی کم‌باران کشورمان ممکن کردند. شهر بزرگی مانند تهران از تجمیع‌ ده‌ها آبادی که هر یک دارای قنات بودند تشکیل شده است. دیگر شهرها هم همینطور. هرچند راه ابریشم در وضعیت معیشتی مردم موثر بود اما این تاثیر تنها در شهرهایی که در مسیر بودند، موثر بود. دیگر شهرها و روستاها فقط با بیل کشاورز و کلنگ مقنی رونق داشت. زندگی شبانی و وضع کشاورزی کشور ایران در گذشته تنها درآمدی بود که دولت‌ها با آن خزانه خود را سروسامان می‌دادند. همین قنات‌ها بود که در طول تاریخ مهاجمان را وسوسه کرد و به ایران حمله بردند، آمدند و از نعمات کشورمان سود بردند و بسیاری از آنها ساکن این سرزمین شدند. این ثروت از دهه 30 با بی‌برنامگی روبه نابودی گذاشت، تکنولوژی استخراج آب به وسیله موتورهای دیزلی و برقی دشمن شماره‌یک قنات‌ها شد. هر یک از مالکان در اراضی خود چاهی حفر کرد و بر کشت خود افزود و اما باعث خشکیدن قنات آبادی‌های پایین‌دست خود شد، وقتی می‌خواستند حریم قانونی برای قنات در نظر بگیرند که باعث خشک‌شدن قنات‌ها نشود، از یکی از کشاورزان پرسیده بودند، موتورهای برقی و دیزلی از چه فاصله‌ای برای قنات خطرناک است، گفته بود وقتی در بندرعباس این موتورها را از کشتی پیاده می‌کنند، برای قنات ضرر دارد. این وضع تا سال 42 و اعمال مقررات اصلاحات ارضی ادامه داشت و تعداد چاه‌هایی که در حدفاصل این سال‌ها حفر شدند قابل‌توجه نبودند اما بعد از اصلاحات ارضی و تقسیم اراضی بین کشاورزان بود که مالکان جدید درصدد حفر چاه عمیق و نیمه‌عمیق برآمدند. با تاسف بررسی کارشناسانه‌ای از ابتدا برای حفر چاه‌ها صورت نگرفت. در منطقه زرند کرمان، شهر محل تولد من، با حفر چاهی به عمق شش‌متر به آب می‌رسیدیم و چندمتری هم بعد از رسیدن به آب، چاه حفر می‌شد ولی امروزه سطح آب در منطقه زرند به 400متر در بعضی از مناطق رسیده است. اگر به همین منوال پیش برود، دورنمای تاریکی که از آن یاد کردم را پیش‌رو داریم. دومین مرحله حفر چاه‌های بی‌برنامه به اوایل انقلاب برمی‌گردد. هزاران چاه بدون برنامه و کار کارشناسی حفر شد تا سال1364 که قانون توزیع عادلانه آب، مناطق ممنوعه را تعریف کرد و به چاه‌های موجود ظرف مهلت قانونی پروانه بهره‌برداری داد و قرار شد از تاریخ لازم‌الاجراشدن این قانون هیچ چاهی بدون مجوز قانونی حفر نشود. هم‌اکنون بیش از 170هزار چاه آب بدون مجوز قانونی وجود دارد که فاقد پروانه حفر و بهره‌برداری هستند اما موجودند و اراضی اطراف خود را مشروب می‌کنند. بزرگ‌ترین معضل کشور در بخش کشاورزی، همین چاه‌های فاقد پروانه هستند که از تاریخ لازم‌الاجراشدن قانون هدفمندی یارانه‌ها علاوه بر غیرقانونی‌بودن خود، باعث به‌وجودآمدن بازار سیاه قاچاق گازوییل شده‌اند. چاه‌هایی که فاقد پروانه حفر و بهره‌برداری هستند نمی‌توانند برقی شوند یعنی اداره برق، مجوز برقی‌کردن چاه‌ها را صادر نمی‌کند و به‌اجبار با موتورهای دیزلی کار می‌کنند. تا زمانی که قانون هدفمندی یارانه‌ها پیاده نشده بود، امکان تهیه گازوییل برای صاحبان این چاه‌ها وجود داشت اما از وقتی که گازوییل سهمیه‌بندی شد و این چاه‌ها مجوز دریافت گازوییل نداشتند، قاچاق گازوییل در داخل کشور شروع شد.
اگر تا دیروز قاچاق گازوییل تنها در حاشیه مرزها اعم از خشکی و آبی وجود داشت، هم‌اکنون در گوشه‌گوشه کشور و هرکجا که چاه آبی وجود دارد، گازوییل غیرسهمیه‌ای را مصرف می‌کنند. با یک حساب سرانگشتی می‌شود میزان گازوییل مصرفی هر چاه را حساب و ضربدر تعداد چاه‌های غیرمجاز کرد و به عمق فاجعه قاچاق گازوییل در داخل کشور پی برد. از طرفی متاسفانه دولت بخش کشاورزی را فراموش کرده است و ظاهرا قدرت کسانی که محصولات کشاورزی را وارد کشور می‌کنند، بر منافع ملی غالب است. برابر آمار مرکز آمار ایران، سال گذشته 14میلیارددلار صرف واردات محصولات کشاورزی شده است که اگر بخشی از این پول صرف تکمیل زیرساخت‌ها در بخش آب و خاک شود هرساله از مقدار واردات کاسته می‌شود و روزی خواهد رسید که مواد غذایی کشورمان را در داخل تولید کنیم.
بعد از پیروزی انقلاب خصوصا بعد از خاتمه جنگ و آغاز دولت سازندگی، نهضت سدسازی در ایران شکل گرفت و روی اکثر رودها سد احداث شد. قبل از انقلاب هرچندوقت‌یکبار سیلی مخرب استان خوزستان را فرامی‌گرفت. دیگر مناطقی هم که رودخانه داشتند با چنین وضعی روبه‌رو بودند و باران‌های فصلی بعضا باعث سیل و ویرانی می‌شد. با احداث سدها دیگر چنین وضعی را نداریم اما مشکل جای دیگری ظهور و بروز کرد. بعد از احداث هر سد، مقداری آب برای پایین‌دست سد در نظر گرفته می‌شود که اکوسیستم منطقه را که میلیون‌هاسال با این آب شکل گرفته است، به‌هم نزنیم. اما سدهای ایران جز چند سد بسته‌شده روی کارون یا رودهای مرزی، سد نیستند؛ آب‌بندی هستند که همه آب رودخانه را پشت خود جمع می‌کنند و وضع جغرافیایی پایین‌دست بعد از مدتی به‌هم می‌خورد. مانند رودهای اطراف دریاچه ارومیه که ورودی آب به دریاچه را به حداقل رساندیم و دریاچه خشک شد یا ورودی دریاچه نمک در جنوب تهران، حدفاصل تهران و قم را می‌توان در نظر گرفت. در گذشته آب دریاچه کنار جاده بود، امروزه فاصله اولین نشانه‌های آب با جاده حیرت‌انگیز است. سدسازی‌هایی از این دست است که بلای کشاورزی شده است. اکثریت قریب به اتفاق سدها، از شبکه آبرسانی‌ پایین‌دستی برخوردار نیستند و کماکان آب در جوی‌های غیراستاندارد و خاکی حرکت می‌کند. حال اینکه در تعریف سد قبل از احداث سد اصلی، موضوع کانال‌‌ها باید تعریف شوند تا آب هدر نرود. برای نمونه سد شاه‌عباسی در شهرستان ساوه سدی تاریخی است و در همین مکانی که امروزه سد را بسته‌‌اند در دوره شاه‌عباس بزرگ سدی احداث شده بود، روی رودخانه‌ای که این سد در انتهای آن احداث شده است. دو،سه سد در بالادست احداث شده است. در هیچ‌سالی جز سال‌های نخستین که هنوز سدهای بالادستی را احداث نکرده بودند دریاچه پشت سد پر نشد، این سدها که خشکسالی پشت سد رسیده، اراضی پایین‌دست سد که زراعت عادی می‌شود، هر وقت آبی داشتند کشت‌وزرع می‌کنند، اما باغاتی که احداث شده تنها چندماهی آب سهمیه‌ای دارند و باغات بی‌حاصل پشت سد می‌رود که خشک شود. وضع آب در ایران متاسفانه بحرانی است. تنها راه‌حل، برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت و درازمدتی است که فرمول اصلی چی بکاریم، کجا بکاریم و کی بکاریم را در انتخاب محصول و روش آبیاری تحت فشار در آبیاری پیاده کنیم، و دولت هم بخشی از دلارهای مظلوم را به جیب تجاری که بر سرنوشت گندم و گوشت و ذرت و برنج و شکر وارداتی مستولی هستند اینقدر محبت نکند و کمی به فکر کشاورز تولیدکننده و ترمیم و تکمیل زیرساخت‌های بخش آب و خاک باشد. با 14میلیارددلار که صرف واردات فرآورده‌های کشاورزی کرده‌اند و هرساله بخشی را به تولیدکننده اختصاص دهد که بهترین و مناسب‌ترین را تولید کند و در درازمدت به خودکفایی در تولید همه محصولات و نه یک محصول مثل گندم برسیم که جشن خودکفایی برای آن، های‌وهویی بود برای هیچ.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.