|

حاشیه‌های مسکوب بر متن شاهنامه

«شاهنامه در دو بازخوانی» عنوان یادداشت‌های شاهرخ مسکوب است بر دو چاپ از شاهنامه فردوسی: یکی شاهنامه چاپ بروخیم و دیگری شاهنامه چاپ مسکو. این کتاب که با تنظیم و ویرایش مهری بهفر از طرف نشر نو منتشر شده، شامل حاشیه‌هایی است که شاهرخ مسکوب بر شاهنامه‌های چاپ بروخیم و چاپ مسکو نوشته است. حاشیه‌هایی که چنان‌که مهری بهفر در سرآغاز کتاب اشاره می‌کند برگرفته از «حس و نظر و تاثر آنی» مسکوب «در مواجهه با متن» شاهنامه بوده است.
کتاب حاضر شامل یادداشت‌هایی است که شاهرخ مسکوب در دو دوره زمانی بر شاهنامه نوشته است. بخش اول شامل یادداشت‌هایی است که او بر حاشیه شاهنامه بروخیم (چاپ 1313) در سال‌های 1329-1327، در اصفهان و 1331 در شیراز و 1333 در تهران نوشته است. در این بخش، او در نوبت‌های مختلف بازخوانی شاهنامه گاهی خود را تصحیح کرده و با تعابیری مثل «خواننده فضول حرف فردوسی را نفهمیده بود» و... یادداشت پیشین خود را اصلاح کرده است. بخش دوم، دربردارنده یادداشت‌هایی است که او از سال 1358 به بعد در بازخوانی شاهنامه در پاریس، پس از تجربه موفق انتشار «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار و سوگ سیاوش»، در حاشیه شاهنامه چاپ مسکو نوشته است. همان‌طور که در پیشگفتار کتاب درباره زبان یادداشت‌های مسکوب درباره شاهنامه آمده، این یادداشت‌ها دربردارنده نکاتی است که او برای یادآوری به خودش نوشته یا حس‌ها و تاثراتی که اشاره به آن برای او اجتناب‌ناپذیر بوده است؛ بنابراین زبان در هر دو بخش، از آن رو که بیشتر بیانگر تاثرات آنی در لحظه برخورد با متن است، گاه مطلقا بیان حس و هیجان و شور- حتی خشم نسبت به شخص یا مطلبی در متن- و گاه اندیشه و دیدگاهی است که چارچوب‌های نظری پیدا نکرده و در مجموع نسبت به دیگر نوشته‌های مسکوب نیاراسته و نپیراسته است.
در این کتاب یادداشت‌های مسکوب بدون ویرایش و تغییر زبانی آمده و فقط ویراستار در هرجا که افتادگی‌ای را تکمیل کرده، آن را در قلاب قرار داده و از یادداشت‌های مسکوب متمایز کرده است. زبان مسکوب در این یادداشت‌ها گاه شتابزده است و گاه عامیانه، گاهی حتی الفاظ رکیک یا ضرب‌المثل‌های عامیانه چاشنی نظرهای او شده و گاه از شدت ایجاز، اشاره‌وار و حتی تلگرافی است و در موارد بسیاری بدون فعل مانده است. در برابر، در مواردی که از یافته‌های اسطوره‌شناسان و شاهنامه‌نویسان مطلبی نقل شده، به طور مفصل بوده است. به عبارت دیگر، مسکوب بخش مورد نظرش را به تفصیل و نه اشاره‌وار از متن‌های اساطیر و متون اسطوره‌شناسی به حاشیه صفحه مورد در شاهنامه انتقال داده است.
مهری بهفر در بخشی از پیشگفتار خود بر کتاب شاهنامه در دوبازخوانی درباره نوشته‌های مسکوب درباره شاهنامه می‌نویسد: «نوشته‌های مسکوب در میان آثار پدیدآمده درباره و در زمینه شاهنامه، که گستره متنوعی از جستارها، پژوهش‌ها و نقد و نظرها را تشکیل می‌دهد- از نوشته‌های تخصصی متن و نسخه‌شناسی در یک سرِ پیوستار تا انشاییات احساساتی در سرِ دیگر آن- تفاوتی آشکار دارد؛ آن هم نه فقط در مقایسه با آثاری که به لحاظِ زمانِ انتشار به نوشته‌های او نزدیک‌اند، بلکه حتی در مقایسه با نوشته‌هایی که اکنون- پس از گذشت پنج دهه از انتشارِ نخستینِ اثر او درباره شاهنامه- منتشر می‌شوند. این تفاوت به عوامل مختلفی بستگی دارد. یکی از آنها انگیزه و انگیزشِ شاهنامه‌شناسانِ متعارف در پژوهش‌ها و کوشش‌های تحقیقی این زمینه است. اگر علاقه فردی یا اجتماعی مبنای کسبِ تخصص و سپس تحقیق در این عرصه بوده باشد، در مورد مسکوب چنین نبوده است. مسکوب صرفا به خاطر علاقه به شاهنامه، برای ادای دین به فرهنگ (ولو اینکه چنین هم کرده باشد) و از این دست انگیزه‌هایی که غالبا شنیده‌ایم، به کوشش در این عرصه نپرداخت. همان‌طور که او خود می‌گوید و درست به همان‌گونه که می‌توان در آثارش دید، برای او نقطه پیش از آغازِ نوشتن، نیاز به فهم و کشفِ چیزی است چنان حیاتی و گره‌خورده با وجود او که کوشش و کشف و تقلای نوشتن را برایش به درمان بدل می‌کند.» به‌گفته مهری بهفر یکی از ویژگی‌های حواشی و یادداشت‌هایی که مسکوب بر شاهنامه نوشته این است که «به دلیل متن‌های مختلفی که مسکوب در هنگام خواندن شاهنامه و در ارتباط با آن، به حاشیه وارد کرده، برداشت‌هایش از خواندن شاهنامه همراه شده است با مطالعات دیگر او در این زمینه: بخش‌هایی از متون مختلف از جمله اوستا، زند بهمن یسن، بن دهشن، ایاتگار زریران تا زراتشت نامه، تاریخ بیهقی، دیوان رودکی و ایلیاد و ادیسه، تراژدی‌های راسین و شکسپیر، انه یید و... متون نظری حماسه و اسطوره‌شناسی، که در کنار یادداشت‌های او و متن شاهنامه می‌تواند برای خوانندگان مفید و جالب باشد.» از آنجایی که یادداشت‌های مسکوب درباره شاهنامه در دوره مختلف نوشته شده، این کتاب نشان‌دهنده سیر فکری او درباره شاهنامه فردوسی هم هست. همان‌طور که در پیشگفتار کتاب هم اشاره شده، این یادداشت‌ها «بیشتر به‌مثابه مواد خامی است که بعدتر آثار او درباره شاهنامه از آن ساخته شده و برآمده است و می‌تواند پشت صحنه آثار او را نشان دهد.»
«شاهنامه در دو بازخوانی» عنوان یادداشت‌های شاهرخ مسکوب است بر دو چاپ از شاهنامه فردوسی: یکی شاهنامه چاپ بروخیم و دیگری شاهنامه چاپ مسکو. این کتاب که با تنظیم و ویرایش مهری بهفر از طرف نشر نو منتشر شده، شامل حاشیه‌هایی است که شاهرخ مسکوب بر شاهنامه‌های چاپ بروخیم و چاپ مسکو نوشته است. حاشیه‌هایی که چنان‌که مهری بهفر در سرآغاز کتاب اشاره می‌کند برگرفته از «حس و نظر و تاثر آنی» مسکوب «در مواجهه با متن» شاهنامه بوده است.
کتاب حاضر شامل یادداشت‌هایی است که شاهرخ مسکوب در دو دوره زمانی بر شاهنامه نوشته است. بخش اول شامل یادداشت‌هایی است که او بر حاشیه شاهنامه بروخیم (چاپ 1313) در سال‌های 1329-1327، در اصفهان و 1331 در شیراز و 1333 در تهران نوشته است. در این بخش، او در نوبت‌های مختلف بازخوانی شاهنامه گاهی خود را تصحیح کرده و با تعابیری مثل «خواننده فضول حرف فردوسی را نفهمیده بود» و... یادداشت پیشین خود را اصلاح کرده است. بخش دوم، دربردارنده یادداشت‌هایی است که او از سال 1358 به بعد در بازخوانی شاهنامه در پاریس، پس از تجربه موفق انتشار «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار و سوگ سیاوش»، در حاشیه شاهنامه چاپ مسکو نوشته است. همان‌طور که در پیشگفتار کتاب درباره زبان یادداشت‌های مسکوب درباره شاهنامه آمده، این یادداشت‌ها دربردارنده نکاتی است که او برای یادآوری به خودش نوشته یا حس‌ها و تاثراتی که اشاره به آن برای او اجتناب‌ناپذیر بوده است؛ بنابراین زبان در هر دو بخش، از آن رو که بیشتر بیانگر تاثرات آنی در لحظه برخورد با متن است، گاه مطلقا بیان حس و هیجان و شور- حتی خشم نسبت به شخص یا مطلبی در متن- و گاه اندیشه و دیدگاهی است که چارچوب‌های نظری پیدا نکرده و در مجموع نسبت به دیگر نوشته‌های مسکوب نیاراسته و نپیراسته است.
در این کتاب یادداشت‌های مسکوب بدون ویرایش و تغییر زبانی آمده و فقط ویراستار در هرجا که افتادگی‌ای را تکمیل کرده، آن را در قلاب قرار داده و از یادداشت‌های مسکوب متمایز کرده است. زبان مسکوب در این یادداشت‌ها گاه شتابزده است و گاه عامیانه، گاهی حتی الفاظ رکیک یا ضرب‌المثل‌های عامیانه چاشنی نظرهای او شده و گاه از شدت ایجاز، اشاره‌وار و حتی تلگرافی است و در موارد بسیاری بدون فعل مانده است. در برابر، در مواردی که از یافته‌های اسطوره‌شناسان و شاهنامه‌نویسان مطلبی نقل شده، به طور مفصل بوده است. به عبارت دیگر، مسکوب بخش مورد نظرش را به تفصیل و نه اشاره‌وار از متن‌های اساطیر و متون اسطوره‌شناسی به حاشیه صفحه مورد در شاهنامه انتقال داده است.
مهری بهفر در بخشی از پیشگفتار خود بر کتاب شاهنامه در دوبازخوانی درباره نوشته‌های مسکوب درباره شاهنامه می‌نویسد: «نوشته‌های مسکوب در میان آثار پدیدآمده درباره و در زمینه شاهنامه، که گستره متنوعی از جستارها، پژوهش‌ها و نقد و نظرها را تشکیل می‌دهد- از نوشته‌های تخصصی متن و نسخه‌شناسی در یک سرِ پیوستار تا انشاییات احساساتی در سرِ دیگر آن- تفاوتی آشکار دارد؛ آن هم نه فقط در مقایسه با آثاری که به لحاظِ زمانِ انتشار به نوشته‌های او نزدیک‌اند، بلکه حتی در مقایسه با نوشته‌هایی که اکنون- پس از گذشت پنج دهه از انتشارِ نخستینِ اثر او درباره شاهنامه- منتشر می‌شوند. این تفاوت به عوامل مختلفی بستگی دارد. یکی از آنها انگیزه و انگیزشِ شاهنامه‌شناسانِ متعارف در پژوهش‌ها و کوشش‌های تحقیقی این زمینه است. اگر علاقه فردی یا اجتماعی مبنای کسبِ تخصص و سپس تحقیق در این عرصه بوده باشد، در مورد مسکوب چنین نبوده است. مسکوب صرفا به خاطر علاقه به شاهنامه، برای ادای دین به فرهنگ (ولو اینکه چنین هم کرده باشد) و از این دست انگیزه‌هایی که غالبا شنیده‌ایم، به کوشش در این عرصه نپرداخت. همان‌طور که او خود می‌گوید و درست به همان‌گونه که می‌توان در آثارش دید، برای او نقطه پیش از آغازِ نوشتن، نیاز به فهم و کشفِ چیزی است چنان حیاتی و گره‌خورده با وجود او که کوشش و کشف و تقلای نوشتن را برایش به درمان بدل می‌کند.» به‌گفته مهری بهفر یکی از ویژگی‌های حواشی و یادداشت‌هایی که مسکوب بر شاهنامه نوشته این است که «به دلیل متن‌های مختلفی که مسکوب در هنگام خواندن شاهنامه و در ارتباط با آن، به حاشیه وارد کرده، برداشت‌هایش از خواندن شاهنامه همراه شده است با مطالعات دیگر او در این زمینه: بخش‌هایی از متون مختلف از جمله اوستا، زند بهمن یسن، بن دهشن، ایاتگار زریران تا زراتشت نامه، تاریخ بیهقی، دیوان رودکی و ایلیاد و ادیسه، تراژدی‌های راسین و شکسپیر، انه یید و... متون نظری حماسه و اسطوره‌شناسی، که در کنار یادداشت‌های او و متن شاهنامه می‌تواند برای خوانندگان مفید و جالب باشد.» از آنجایی که یادداشت‌های مسکوب درباره شاهنامه در دوره مختلف نوشته شده، این کتاب نشان‌دهنده سیر فکری او درباره شاهنامه فردوسی هم هست. همان‌طور که در پیشگفتار کتاب هم اشاره شده، این یادداشت‌ها «بیشتر به‌مثابه مواد خامی است که بعدتر آثار او درباره شاهنامه از آن ساخته شده و برآمده است و می‌تواند پشت صحنه آثار او را نشان دهد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.