نشست نقد و بررسی نمایش «وآنک انسان»، نوشته و کارگردانی محمد رضاییراد
تکگویی یک زن غایب
حسین ذوقی
نمایش «وآنک انسان» از دو هفته پیش اجراهایش را در تماشاخانه مشایخی آغاز کرده است؛ نمایشی به نویسندگی و کارگردانی محمد رضاییراد و بازی افشین هاشمی. «وآنک انسان»، داستان زنی است که سالها بعد از اعتراف اجباریاش پرونده خود را مرور میکند و این بار اعترافی دیگر را بازگو میکند. زن بازیگر میرهولد، کارگردان بزرگ روس در آخرین نمایش اوست؛ نمایشی نیمهکاره، که مایاکوفسکی شاعر نمایشنامهای نیمهکاره برای آن نوشت و خودکشی کرد. «ققنوس»، که نام این نمایش است متلاشی میشود. میرهولد بازداشت و با اعترافات اجباری و دروغین بازیگرش، نینا به مرگ محکوم میشود. اینها داستان چند خطی «وآنک انسان» است؛ نمایشی مسحورکننده، جنونزده و ویروسی. نمایشنامه، پیچیده و پرتنش، مونولوگی با روایاتی تودرتو، مونتاژ شده با زمانهایی پس و پیششده است. نینا مدام به استناد اعترافات مکتوب و تصویری خود، اعترافی دیگر میکند. بازی اعتراف/ اقرار که انگار متن بر آن استوار شده است. درباره «وآنک انسان»، با محمد رضاییراد (نمایشنامهنویس و کارگردان)، افشین هاشمی (بازیگر)، محمد یعقوبی (نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر)، احمد غلامی (نویسنده و
روزنامهنگار) و احسان نوروزی، منتقد و مترجم گفتوگو کردیم. غیاب، مونتاژ، زمان، شیوه اجرا و... مسایلی بود که در این نشست مطرح شد.
یکی از کلیدیترین مفاهیم این اجرا، بر پایه اعتراف/اقرار و بازجویی استوار است. محمد رضاییراد در اینباره میگوید:
- نکته کلیدی فهم الهیات مسیحی مفهوم «اعتراف» است. اساسا اعتراف، مفهومی الهیاتی دارد. هم مفهوم الهیاتی دارد و هم مفهوم مدرن. مثلا در «سقوط» آلبر کامو مفهوم اعتراف، پذیرش مسوولیت است. مفهوم الهیاتی آن هم همین قرار گرفتن در برابر خداوند است. من دوست داشتم سه نمایشنامه بنویسم با مفهوم اعتراف. آن هم از اینجا برآمد؛ رمان «سقوط» را که میخواندم متوجه شدم اساسا اعتراف نوعی مونولوگ است. همیشه وقتی میخواهیم مونولوگ بنویسیم دلیلی میتراشیم برای سخن گفتن. شکل اعتراف شکل مونولوگ است، آدمی در جایی قرار میگیرد و شروع میکند به حرف زدن از خودش و اتفاقا در همین نمایش هم میگوید که همیشه حرفزدن دلیلی میخواهد و اعتراف بهترین دلیل بود. این سهنمایشنامه چنین ترتیبی داشت؛ اولی یک اعتراف در برابر خداوند است. دومی اعتراف در برابر قدرت است و سومی اعتراف در برابر دیگری، یک آدم است. اسم آن مونولوگ هم «دیالوگ» است. یعنی سه سطح مختلف از اعتراف: اعتراف الهیاتی، اعتراف سیاسی و اعتراف اخلاقی. البته از ابتدا قرار نبود اینطور باشد. وقتی اعتراف اول را نوشتم شکل الهیات مسیحی را داشت. اعتراف دوم را که میخواستم بنویسم، نمیدانستم میرهولد قرار است قهرمان آن باشد. فقط میدانستم که شخصیت اصلی آدمی است که تلویزیون اعترافاتش را پخش میکند. او جایی سکوت و کات میکند و میگوید من در این سکوت، داشتم به این قضیه فکر میکردم. این اولین تصویر و ایدهای بود که من برای این نمایشنامه داشتم. بعد ایده میرهولد پیش آمد و بالاخره به تدریج در همان سپهری قرار گرفت که نمایش قبلی در آن بود. وگرنه انتخاب عامدانهای نبود برای اینکه مثلا الهیات مسیحی در آن وجود داشته باشد. جز همین مفهوم اعتراف که در شکل الهیاتی آن، مسیحی است. چالش اقرار و اعتراف، یا گذشته و حال به این نمایش شکلی کنشمند میدهد. کنش زمان حالش، به چالشکشیدن آن اقرار در گذشته است. وقتی میگوییم اکت، منظورمان صرفا عمل جسمانی نیست، رخداد در لحظه است. رخداد در لحظه هم در «وآنک انسان» همین چالشی است که نینا مدام آن اقرارها را تکرار میکند و میگوید «ببخشید میخوام از اول شروع کنم» یا «اجازه بدید این تکه رو از اول بگم» این در گذشته رخ میدهد. انگار وقتی مقابل دوربین است تکهای را میگوید و میگوید اجازه دهید این تکه را یکبار دیگر بگویم، یعنی متوقف کنید، یکبار دیگر فیلم بگیرید من درست نگفتم. اما این تکرار در زمان حال، یا اینکه «اینجا، در این سکوت داشتم به این فکر میکردم» یک رخداد یا اَکت نمایشی است و کارکرد نمایشی دارد. بهخاطر همین بیشتر وقتهایی که تکهای را دوباره تکرار میکند، انگار همان را نمیگوید و در دو ساحت رخ میدهد که یکی از آنها ساحت اعتراف و دیگری اقرار است.
محمد یعقوبی، که این روزها نمایش «هیولاخوانی» نوشته نغمه ثمینی را در تئاترشهر روی صحنه دارد نیز در اینباره میگوید:
- در واقع در «وآنک انسان» اقرار میبینیم و اعتراف. نتیجه این همجواری اعتراف و اقرار در نمایش بازی جالبی شده است که کنشی دراماتیک دارد. بین اعتراف و اقرار تفاوتی هست. درست است که بیشتر مردم این دو واژه را هممعنا بهکار میبرند ولی فرقی بین این دو واژه هست. در اعتراف میل به گفتن برای رها شدن هست اما اقرار نه. شخصیت در متن هر دو کار را میکند. هم اقرار میکند و هم اعتراف. و این بازی با مفاهیم اقرار و اعتراف بسیار زیباست. یعنی ما یک اقرار میشنویم و به موازات آن یک اعتراف میشنویم. من همیشه از نوشتن مونولوگ و حتی از تماشای آن فراری هستم اما این یکی از موفقترین مونولوگهای نمایشی ماست. بازیهای زبانی و زمانی و بازی با موقعیت اقرار و اعتراف از آن مونولوگی موفق ساخته است.
احمد غلامی، به دو نکته مهم زمان/روایت و اقرار/بازجویی در این نمایش اشاره میکند:
- «این بحثی که درباره متن «وآنک انسان» مطرح شده و بحثی مهم و جدی است، به اعتقاد من به زبان کار برمیگردد. بهنظر من این متن، زبان توانمندی دارد و بسیار پرانرژی است و همین موجب میشود شما را وارد دنیاهای تازهتری کند. یعنی فارغ از اینکه بازی میکنید و بازی را میبینید با یک «متن» هم مواجه هستید. شاید دشواری این کار برای مخاطب عادی هم همین باشد که نمیتواند همزمان هم با چنین دنیای زبانی روبهرو شود و هم با یک دنیای نمایشی. در واقع مرتبط کردن و هماهنگ کردن اینها شاید دشوار باشد. از اینرو فکر میکنم این کار برای نویسندگان قابلتوجه باشد. چون کار بر زبان استوار است اما داستان نیست، نمایش است. یعنی تکگویی نمایشی یا به تعبیر آقای رضاییراد پلی، اتفاق میافتد. پس بهنظرم با وجود توانایی زبانی متن، «وآنک انسان» اصلا داستان نیست. در واقع توانایی زبان موجب میشود جهانی در متن خلق شود که همزمان با دیدن اجرا، شنیدن تکگویی، مخاطب با یک دنیای زبانی هم مواجه شود در عین اینکه باید بازی را هم دنبال کند. این به نظرم نقطه قوت این کار است و البته دشواری این کار. شاید نقطه اوج این زبان هم در تکراری است که اتفاق میافتد. اگر ما تکرار را از کلیشه جدا بدانیم، باید بگویم تکرار در این متن موجب خلاقیت میشود. در واقع با تکرار در متن یک اتفاق زبانی میافتد و از طرفی آن را از داستان جدا میکند و به سمت نمایش، به سمت بازی میبرد.
و غلامی میگوید که چرا از این نمایش خوشم میآید؟
- یکی بهخاطر همان دغدغههای زبانی که به آن اشاره کردم. مهمتر اینکه در دوران رخوت سیاسی، در دورانی که همه چیز، ادبیات و سینما و تئاتر و به طور کلی هنر به نوعی بنجل و میانمایه شده، یک نفر دارد مقاومت میکند، یک متن مقاومت میکند. منظورم از مقاومت هم اینجا، مقاومت سیاسی نیست، منظورم خلاقیت است. میخواهم بگویم خلاقیتی که در متن اتفاق میافتد از مقاومتی میآید که در آن تنیده شده. این مقاومت از کجا آمده؟ از جنس خود شخصیت اثر. زنی که سرنوشت خودش را از طریق اعتراف روایت میکند. زنی که حضور ندارد و یک مرد بهجای او روایت میکند. این خودش در نسبت با وضعیت ما مسالهای اساسی است، اینکه مرد، یا صدای غالب دارد سرنوشتش را روایت میکند و مهمتر از همه نویسندهای یا نمایشنامهنویسی است که خودش هم چندان زبان گویایی ندارد و خاموش است. او هم ناچار است در یک مونولوگ/اعتراف صاحب بیان شود. اقرار و اعتراف از دو جنس متفاوتند و کسی که اعتراف میکند اقرار نمیکند. اما اینجا اعتراف و اقرار در هم تنیده و ادغام میشوند. در واقع نینا با مرور اقرارها و اعترافش برای ما علیه خودش اقدام میکند و آن اکنون گذشته اتفاق میافتد و از این طریق آیندهای شکل میگیرد. این است که مخاطب مسالهدار از سالن بیرون میرود. و اثری که مسالهساز است به اعتقاد من اثر موفقی است. این اثر هم خودش مساله دارد و هم تماشاگران و کسانی را که نمایشنامه میخوانند مسالهدار میکند.
نمایشنامه، در لایه روییاش روایتی از مرگ میرهولد است. اما اگر تماشاگری با میرهولد و تئاتر بیومکانیکش آشنایی نداشته باشد و آن وضعیت سیاسی را نداند، میتواند با این متن ارتباط برقرار کند؟ یعنی آیا «وآنک انسان» نمایشنامهای است درباره میرهولد و آن برهه تاریخی، یا متنی است فراتر از آن؟
محمد یعقوبی در پاسخ به این پرسش میگوید:
- در نمایشنامه به اندازه کافی اشارهوار درباره میرهولد و حرفهاش اطلاعرسانی میشود، توضیح بیشتر متن را ملالآور میکرد. این نمایشنامه نوشته نشده برای اینکه بدانیم میرهولد کیست و چه کرد. میرهولد بهانهای میشود برای طرح وضعیتی دراماتیک و کنشمند.
رضاییراد هم این پاسخ را میدهد:
- نکته اینجاست وقتی درباره ژست حرف میزند، مفهوم ژست به نوعی توسعه معنا پیدا میکند. وقتی مثال ژست، واق واق سگ میشود که خود میرهولد انجام داده، یا جایی میگوید، او پر از ژست بود پس پر از دروغ بود، معنای دیگری از ژست را بیرون میکشد. ما که نمیخواهیم بفهمیم نظر میرهولد در مورد ژست چیست یا نظر برشت چیست یا نظر لوکاچ چیست. این متن پروگرامی در مورد مفهوم ژست نیست. ژست مفهومی است که بهکار ایده میآید. یک لحظه که انگار تمام آن فروبستگیها در همین مفهوم ژست تعریف میشود و هر ژست یک معنا و یک حرکت است.
یعقوبی به نکتهای درباره وضعیت نمایش در این زمان اشاره میکند و اینکه آیا این اجرا، به گفته برخی منتقدین، یک نمایشنامهخوانی است:
- میخواهم به نکتهای درباره وضعیت نمایشنامهنویسی امروز اشاره کنم. برخی نویسندگان ما، در نمایشنامههایشان به جنبه ادبی و زبانورزی کارشان هم فکر میکنند که البته این نمایشنامهنویسان بسیار کماند. رضاییراد از این دست است. او جدای از اجرا به متن به عنوان یک اثر مستقل خواندنی فکر میکند. میخواهم بگویم اگر نمایشنامه «وآنک انسان» را بخوانید بینیاز از تماشای اجرایش هستید. برخی معتقدند این ایراد آن نمایشنامه است ولی به گمان من این امتیاز است. این امکان ویژه نمایشنامه است که آن را در مقایسه با گونههای دیگر ادبی و داستانسرایی یگانه میکند. نمایشنامه توان این را دارد که در عین اجرایی بودن استقلال ادبی داشته باشد. به گمان من بهترین نمایشنامهها این امکان را دارند که فارغ از اجرا به خودی خود، اثری خواندنی باشند. این یک ویژگی یگانه نمایشنامه است که مثلا فیلمنامه ندارد، فیلم که ساخته میشود دیگر کسی میلی به خواندن فیلمنامه ندارد. یا در نهایت ممکن است در دانشکدهها خوانده و بررسی شود، همین. اما نمایشنامه این امکان را دارد که فارغ از اجراشدن خوانده شود و اثری مستقل از اجرا باشد. میتوانیم از خواندن برخی نمایشنامهها لذت ببریم و وقتی اجرا میشود جور دیگر از آن لذت میبریم. از این نظر نمایشنامههایی که فقط ارزش اجرایی دارند یا فقط ارزش خواندن دارند و اجرایی نیستند نویسندگانشان به امکان بالقوه دوزیستیبودن نمایشنامه بیاعتنا بودهاند. من زمانی که اجرا را دیدم چنین حسی نداشتم که این نمایشنامهخوانی است. من فکر میکنم این توهمی رایج در تئاتر ماست که گمان میکنند باید کار عجیبوغریبی روی صحنه اتفاق بیفتد تا بگویند الان این تئاتر است و دیگر نمایشنامهخوانی نیست.
رضاییراد، میگوید که از فرم نمایشنامهخوانی برای اجرایش بهره برده است:
- اما این اصلا نمایشنامهخوانی نیست. این تئاتری است که از فرم «نمایشنامهخوانی» هم بهره میگیرد. همانطور که میتوانیم از فرم «تعزیه» یا از فرم «نقالی» بهره بگیریم. تاکید بر متن به عنوان یک عنصر مهم در کار ما همیشه وجود دارد. در واقع برای من در این کارها دو عنصر فقط وجود دارد؛ بازی و متن. و همه چیز در خدمت این دو است. یعنی اگر نوری هست باید در خدمت این عناصر باشد، ضروری کار باشد یعنی دیگر آن نور تزیینی نیست. اگر آکساسواری وجود دارد آن آکساسوار الزامی است، تزیینی نیست. دکور مطلقا وجود ندارد. ما در هر فضایی اجرا را با آن فضا تطبیق میدهیم. وقتی هم آمدیم تماشاخانه مشایخی، گفتم که من هیچ چیز نمیخواهم. همین فضا و همین دیوارهای لخت را میخواهم. به نظر من اگر تئاترهای خانه امکان تداوم داشته باشد شاید بتواند به نوعی زیباییشناسی برسد. شاید در فقدان چیزها بتوانیم یک زیباییشناسی بهوجود آوریم.»
نمایشنامه «وآنک انسان»، به صورت تکگویی برای یک زن نوشته شده است. اما در اجرا، مردی این نقش را بازی میکند. یکی از مسایل اساسی در این متن، غیاب است که این مورد به اجرا هم راه پیدا کرده. به هر حال این یک تکگویی برای بازیگر زن است، او جایی ایستاده تا از غیابی روایت کند، از آنچه ما نمیبینیم. او خود را در گذشته روایت میکند. از طرفی او خودش روایتی از نویسنده است. در نمایشنامه نویسنده هم غایب است. حالا آنچه در اجرا تغییر پیدا میکند و رگههای جنون را نمایش میدهد، جابهجایی این غیاب است. نویسنده در صحنه حاضر است و متن و دیگران غایباند. نویسنده از همه آنها روایت میکند. متن لایههای فراوانی دارد، که در هم حرکت میکنند. زمانهایی که در هم تداخل پیدا میکنند. شاید جواب بسیاری از سوالاتی را که درباره متن و اجرا ایجاد پیش میآید، بشود با همین عنصر «غیاب» داد. در شکل اجرایی هم این مساله به چشم میخورد، ما از تصویری میشنویم که نمیبینیمش، پس آن تصویر در گذشته نیز حالا وجود ندارد، همانطور که نینا هم غایب است. این در اجرا کاملا شکل گرفته و بسیار با اهمیت است. با توجه به آنچه در بروشور نمایش هم اشاره شده، هدف به حداقلرساندن همه عناصر تئاتر اعم از نور و دکور و طراحی ابزارهای نمایشی صحنه است، در این اجرا هم این ادعا را مشاهده میکنیم.
یعقوبی معتقد است که این متن میتوانست با اجرای یک بازیگر زن به متن وفادار بماند و توجیهی برای بازی مرد نمیبیند:
- من نمایش «وآنک انسان» را حدود دوسال پیش در اجراهای خانه دیده بودم، اما نمایشنامه آن را نخوانده بودم. چند روز پیش که متن به دستم رسید اولین چیزی که شگفتزدهام کرد این بود که تنها شخصیت نمایشنامه «زن» است ولی افشین هاشمی نقش آن را بازی کرده است. پس با اینکه رضاییراد به توضیح درباره اثر چندان اعتقادی ندارد، ناگزیرم بپرسم چرا این تغییر در اجرا ایجاد شده و توجیهش چیست؟ من وقتی اجرا را دیدم وجود بازیگر مرد در نمایش کاملا پذیرفتنی بود، چون اصلا نمیدانستم تنها شخصیت نمایشنامه نقش زن است. ولی حالا که بعد از خواندن متن میدانم یک زن شخصیت نمایش است با خودم فکر میکنم شایدکنشمندتر و نمایشیتر باشد اگر یک زن نمایش را بازی کند. برای اینکه نویسنده دوباره غایب است. اینکه رضاییراد میگوید افشین نقش خود من را بازی میکند یا حتی نکاتی که افشین گفت، حتی با در نظر گرفتن همه اینها شاید بهتر باشد یک زن نقش را بازی کند. همانطور که میرهولد غایب است، نویسنده هم میتواند غایب باشد.
افشین هاشمی بازیگر این نمایش به این سوال اینطور پاسخ میدهد:
- متن این امکان را به ما میدهد. در پایان متن یک دستور صحنه هست که مرد وارد صحنه میشود و میگوید همه چیزهایی که در طول سالها نوشتهام اینهاست. همین کلید ما بود. در واقع ما در پایان نمایش میفهمیم آنچه را که تا این لحظه دیدهایم نمایشنامهای است که نویسندهای نوشته یا در حال نوشتناش بوده یا چیزی شبیه این و بعد هم همه آن را پاره کرده است. پس آنچه تا به حال دیدهایم یکباره فرو میریزد. رضاییراد وقتی این نمایشنامه را تمام کرد، خودش برایمان خواند. همین که یک مرد/نویسنده داشت در آن لحظه نقش یک زن را میخواند خیلی جالب بود. پس فکر کردیم که چرا نه، چرا خود نویسنده راوی نمایشنامهاش نباشد بهجای اینکه ما نمایشی را ببینیم و بفهمیم این نمایشنامه این نویسنده است و اینطور شد. در عین اینکه به گمان ما نوعی جنون هم در این تغییر نهفته است. حتی تغییرات خیلی جزیی هم درایم تغییر ایجاد کردیم. در این حد که بازیگر چند جایی میگوید «من، زن، نینا». و به صندلی خالی، جای زن، اشاره میکند. این تنها چیزی بود که در اجرا اضافه کردیم. آن هم برای اینکه کمی به تماشاگر کمک کنیم. نکتهای که در این تغییر وجود دارد و من از آن به «جنون» یاد کردم، غیاب نینا است. ما میبینیم که نینا نیست و حتی در اجرایش هم نیست.
رضاییراد، نیز میگوید:
- ما همان اوایل که تمرین میکردیم ایدهای داشتیم، اینکه از چند بازیگر زن که در ایران نیستند و به نوعی امکان حضور در صحنه را ندارند و واقعا غایب هستند - درست مثل نینا که غایب است- فیلم بگیریم و این تصاویر روی صفحهای پخش شود، یا همزمان با اسکایپ آنها در اجرا حضور داشته باشند و بازی کنند.
بازیگرانی مانند شبنم طلوعی، مژده شمسایی یا مهتاب نصیرپور تکههایی از متن را بخوانند و در اجرا مونتاژ شود با بازی افشین. همین ایده یعنی یکسری بازیگرهایی هستند که از این صحنه غایب شدند و نیستند. منتها فرم کار ما دیگر به آن سمت نرفت و امکان تکنیکی آن فراهم نشد و همچنان هم در شکل اجراهای گروه تئاتر خانه فراهم نیست. این البته نکته فرامتنی آن است اما در نهایت با افشین به این تصمیم رسیدیم که اینطور اجرا کنیم. در واقع او نقش من، نویسنده متن را بازی میکند. نقش نویسندهای که متن خودش را میخواند.» من از اتفاقی که برای این متن افتاد راضی هستم و وقتی افشین پیشنهاد کرد که تکگویی را بازی کند، من بیدرنگ استقبال کردم. و حالا این اجرا، چیزی اضافه بر متن دارد. متن رخ داده است اما ما در اجرا چیزی بیش از متن داریم که ضد متن نیست، در راستای متن است اما پیشنهاد دیگری است. شاید اگر این نمایش را ما از ابتدا هم برای اجرا در یک سالن رسمی تمرین میکردیم همین راه را در پیش میگرفتیم. و شاید به همین ایده میرسیدیم. پس بحث فقط نبود امکانات در اجراهای خانه نبود. در ضمن این شیوه اجرایی نیست بلکه زاییده شرایط سیاسی و اجتماعی چند سال اخیر است. منتها برای خود من واقعیت این است که این شکل به مثابه یک فرم زیباییشناسی است که میتوان در آن تجربه کرد و این تجربه را پیش برد؛ الان برای من این مطرح است. و حالا اگر یک ایده سیاسی در این نمایش وجود دارد، اعتراضی بودناش نیست بلکه دگرگونشدن فضا یا همان آپاراتوس تئاتر است. آن سیستمی که یکجور تئاتر تولید میکند و این سیستم میخواهد جوری دیگر تئاتر کار کند یعنی از همهچیز بکاهد و به حداقل برسد پس تاکیدش را بر دو چیز میگذارد؛ متن و بازیگر.
احسان نوروزی، درباره اجرای «وآنک انسان» میگوید:
- رضاییراد تاکید داشت که نه درام بلکه پلی (play) مینویسد. بنابراین، بهکارگیری معیارهای نمایش خوشساخت برای بررسی آثار او بیمعنا است. در این نمایش به نظر میآید به جای کنش جاری صحنه، شاهد نوعی همجواری یا مونتاژ تکهروایتهایی درباره اتفاقی مشخص در گذشته هستیم که شبحاش دست از سر شخصیت حاضر در صحنه برنمیدارد. «وآنک انسان» مونتاژی از مصالح مختلف است؛ مصالحی واقعی مثل سرگذشتهای نویسندههای ویرانشده در دوران استالین یا تکهای از نامه میرهولد درمورد شکنجهشدنش در زندان در کنار روایتهایی جعلی، تکهای از رمان کنستانسیا در کنار نقلقولهایی از انجیل. در هر دو نمایشنامه «وآنک انسان» و «نگاه خیره خداوند» با منظومهای از روایتها و مفاهیم الهیاتی، مخصوصا الهیات مسیحی مواجهیم. مفاهیمی مثل رستگاری، رنج و مهمتر از همه اعتراف. این البته تمثیلی از بنیامین را هم به خاطر میآورد، اینکه وقایع مثل ستارههای آسماناند و تاریخ در حکم متصل کردن این وقایع و ساختن منظومهها یا صور فلکی دلخواه از دل این انبوه نقاط روشن. این مونتاژ در متن هم دقیقا همان حالت را دارد.
چهقدر رضاییراد معتقد است به اینکه یک متنی نمایشنامه است و متنی داستان؟ او میگوید:
- متن نمایشی. به این دلیل ساده که حتما وقتی یک داستان را به تو بدهیم میگویی این داستان کوتاه است، چیز دیگری بدهیم میگویی این مونولوگ است. البته میتوان عناصر تکنیکی آن را استخراج کرد. ولی به هر حال همینجوری حتی بدون استخراج آن عناصر تکنیکی میفهمیم که این داستان کوتاه است، این نمایشنامه است. خیلی جاها البته این دو ژانر همپوشانی پیدا میکنند. خیلی جاها از هم کمک میگیرند، داستان کوتاهی که با زاویه اول شخص مفرد نوشته شده باشد خیلی راه میدهد به مونولوگ. اما به هر حال داستان کوتاه بر توصیف استوار است و حتی اگر زاویه اول شخص مفرد داشته باشد باز خصلت توصیفی دارد نه خصلت کنشمند. مثلا در همین نمایشنامه جایی هست که میگوید، در این سکوت من داشتم به این مساله فکر میکردم، این در داستان باید توضیح داده شود. اما اینجا بلافاصله قرارداد نمایشی به ما این را اجازه میدهد که شخصیت بگوید، در این سکوت من فکر میکردم... من میگویم این خصلت مونولوگ است، کنش در لحظه صورت میگیرد و کنشمند است. من اصولا فکر میکنم در هر نمایشنامهای باید این ایده بازینویسی رعایت شود. محمد یعقوبی یکی از همین نمایشنامهنویسانی است که پلینویس است، نه درامنویس. یعنی اصول بازی و موقعیت نمایشی را میشناسد. مثلا همین که میگوید اجازه بدهید یکبار دیگر بخوانم، تنها میتواند در نمایش اتفاق بیفتد، این یک بازی است که در داستان هرگز نمیتواند رخ بدهد. در داستان ممکن است نویسنده بگوید بروید این تکه را یکبار دیگر بخوانید اما معلوم نیست خواننده این دستورالعمل را انجام دهد. اما ما در نمایش این تکرار را واقعا انجام میدهیم و تماشاگر چارهای جز دیدنش ندارد و میفهمد که این بازی متن است.
یکی از کلیدیترین مفاهیم این اجرا، بر پایه اعتراف/اقرار و بازجویی استوار است. محمد رضاییراد در اینباره میگوید:
- نکته کلیدی فهم الهیات مسیحی مفهوم «اعتراف» است. اساسا اعتراف، مفهومی الهیاتی دارد. هم مفهوم الهیاتی دارد و هم مفهوم مدرن. مثلا در «سقوط» آلبر کامو مفهوم اعتراف، پذیرش مسوولیت است. مفهوم الهیاتی آن هم همین قرار گرفتن در برابر خداوند است. من دوست داشتم سه نمایشنامه بنویسم با مفهوم اعتراف. آن هم از اینجا برآمد؛ رمان «سقوط» را که میخواندم متوجه شدم اساسا اعتراف نوعی مونولوگ است. همیشه وقتی میخواهیم مونولوگ بنویسیم دلیلی میتراشیم برای سخن گفتن. شکل اعتراف شکل مونولوگ است، آدمی در جایی قرار میگیرد و شروع میکند به حرف زدن از خودش و اتفاقا در همین نمایش هم میگوید که همیشه حرفزدن دلیلی میخواهد و اعتراف بهترین دلیل بود. این سهنمایشنامه چنین ترتیبی داشت؛ اولی یک اعتراف در برابر خداوند است. دومی اعتراف در برابر قدرت است و سومی اعتراف در برابر دیگری، یک آدم است. اسم آن مونولوگ هم «دیالوگ» است. یعنی سه سطح مختلف از اعتراف: اعتراف الهیاتی، اعتراف سیاسی و اعتراف اخلاقی. البته از ابتدا قرار نبود اینطور باشد. وقتی اعتراف اول را نوشتم شکل الهیات مسیحی را داشت. اعتراف دوم را که میخواستم بنویسم، نمیدانستم میرهولد قرار است قهرمان آن باشد. فقط میدانستم که شخصیت اصلی آدمی است که تلویزیون اعترافاتش را پخش میکند. او جایی سکوت و کات میکند و میگوید من در این سکوت، داشتم به این قضیه فکر میکردم. این اولین تصویر و ایدهای بود که من برای این نمایشنامه داشتم. بعد ایده میرهولد پیش آمد و بالاخره به تدریج در همان سپهری قرار گرفت که نمایش قبلی در آن بود. وگرنه انتخاب عامدانهای نبود برای اینکه مثلا الهیات مسیحی در آن وجود داشته باشد. جز همین مفهوم اعتراف که در شکل الهیاتی آن، مسیحی است. چالش اقرار و اعتراف، یا گذشته و حال به این نمایش شکلی کنشمند میدهد. کنش زمان حالش، به چالشکشیدن آن اقرار در گذشته است. وقتی میگوییم اکت، منظورمان صرفا عمل جسمانی نیست، رخداد در لحظه است. رخداد در لحظه هم در «وآنک انسان» همین چالشی است که نینا مدام آن اقرارها را تکرار میکند و میگوید «ببخشید میخوام از اول شروع کنم» یا «اجازه بدید این تکه رو از اول بگم» این در گذشته رخ میدهد. انگار وقتی مقابل دوربین است تکهای را میگوید و میگوید اجازه دهید این تکه را یکبار دیگر بگویم، یعنی متوقف کنید، یکبار دیگر فیلم بگیرید من درست نگفتم. اما این تکرار در زمان حال، یا اینکه «اینجا، در این سکوت داشتم به این فکر میکردم» یک رخداد یا اَکت نمایشی است و کارکرد نمایشی دارد. بهخاطر همین بیشتر وقتهایی که تکهای را دوباره تکرار میکند، انگار همان را نمیگوید و در دو ساحت رخ میدهد که یکی از آنها ساحت اعتراف و دیگری اقرار است.
محمد یعقوبی، که این روزها نمایش «هیولاخوانی» نوشته نغمه ثمینی را در تئاترشهر روی صحنه دارد نیز در اینباره میگوید:
- در واقع در «وآنک انسان» اقرار میبینیم و اعتراف. نتیجه این همجواری اعتراف و اقرار در نمایش بازی جالبی شده است که کنشی دراماتیک دارد. بین اعتراف و اقرار تفاوتی هست. درست است که بیشتر مردم این دو واژه را هممعنا بهکار میبرند ولی فرقی بین این دو واژه هست. در اعتراف میل به گفتن برای رها شدن هست اما اقرار نه. شخصیت در متن هر دو کار را میکند. هم اقرار میکند و هم اعتراف. و این بازی با مفاهیم اقرار و اعتراف بسیار زیباست. یعنی ما یک اقرار میشنویم و به موازات آن یک اعتراف میشنویم. من همیشه از نوشتن مونولوگ و حتی از تماشای آن فراری هستم اما این یکی از موفقترین مونولوگهای نمایشی ماست. بازیهای زبانی و زمانی و بازی با موقعیت اقرار و اعتراف از آن مونولوگی موفق ساخته است.
احمد غلامی، به دو نکته مهم زمان/روایت و اقرار/بازجویی در این نمایش اشاره میکند:
- «این بحثی که درباره متن «وآنک انسان» مطرح شده و بحثی مهم و جدی است، به اعتقاد من به زبان کار برمیگردد. بهنظر من این متن، زبان توانمندی دارد و بسیار پرانرژی است و همین موجب میشود شما را وارد دنیاهای تازهتری کند. یعنی فارغ از اینکه بازی میکنید و بازی را میبینید با یک «متن» هم مواجه هستید. شاید دشواری این کار برای مخاطب عادی هم همین باشد که نمیتواند همزمان هم با چنین دنیای زبانی روبهرو شود و هم با یک دنیای نمایشی. در واقع مرتبط کردن و هماهنگ کردن اینها شاید دشوار باشد. از اینرو فکر میکنم این کار برای نویسندگان قابلتوجه باشد. چون کار بر زبان استوار است اما داستان نیست، نمایش است. یعنی تکگویی نمایشی یا به تعبیر آقای رضاییراد پلی، اتفاق میافتد. پس بهنظرم با وجود توانایی زبانی متن، «وآنک انسان» اصلا داستان نیست. در واقع توانایی زبان موجب میشود جهانی در متن خلق شود که همزمان با دیدن اجرا، شنیدن تکگویی، مخاطب با یک دنیای زبانی هم مواجه شود در عین اینکه باید بازی را هم دنبال کند. این به نظرم نقطه قوت این کار است و البته دشواری این کار. شاید نقطه اوج این زبان هم در تکراری است که اتفاق میافتد. اگر ما تکرار را از کلیشه جدا بدانیم، باید بگویم تکرار در این متن موجب خلاقیت میشود. در واقع با تکرار در متن یک اتفاق زبانی میافتد و از طرفی آن را از داستان جدا میکند و به سمت نمایش، به سمت بازی میبرد.
و غلامی میگوید که چرا از این نمایش خوشم میآید؟
- یکی بهخاطر همان دغدغههای زبانی که به آن اشاره کردم. مهمتر اینکه در دوران رخوت سیاسی، در دورانی که همه چیز، ادبیات و سینما و تئاتر و به طور کلی هنر به نوعی بنجل و میانمایه شده، یک نفر دارد مقاومت میکند، یک متن مقاومت میکند. منظورم از مقاومت هم اینجا، مقاومت سیاسی نیست، منظورم خلاقیت است. میخواهم بگویم خلاقیتی که در متن اتفاق میافتد از مقاومتی میآید که در آن تنیده شده. این مقاومت از کجا آمده؟ از جنس خود شخصیت اثر. زنی که سرنوشت خودش را از طریق اعتراف روایت میکند. زنی که حضور ندارد و یک مرد بهجای او روایت میکند. این خودش در نسبت با وضعیت ما مسالهای اساسی است، اینکه مرد، یا صدای غالب دارد سرنوشتش را روایت میکند و مهمتر از همه نویسندهای یا نمایشنامهنویسی است که خودش هم چندان زبان گویایی ندارد و خاموش است. او هم ناچار است در یک مونولوگ/اعتراف صاحب بیان شود. اقرار و اعتراف از دو جنس متفاوتند و کسی که اعتراف میکند اقرار نمیکند. اما اینجا اعتراف و اقرار در هم تنیده و ادغام میشوند. در واقع نینا با مرور اقرارها و اعترافش برای ما علیه خودش اقدام میکند و آن اکنون گذشته اتفاق میافتد و از این طریق آیندهای شکل میگیرد. این است که مخاطب مسالهدار از سالن بیرون میرود. و اثری که مسالهساز است به اعتقاد من اثر موفقی است. این اثر هم خودش مساله دارد و هم تماشاگران و کسانی را که نمایشنامه میخوانند مسالهدار میکند.
نمایشنامه، در لایه روییاش روایتی از مرگ میرهولد است. اما اگر تماشاگری با میرهولد و تئاتر بیومکانیکش آشنایی نداشته باشد و آن وضعیت سیاسی را نداند، میتواند با این متن ارتباط برقرار کند؟ یعنی آیا «وآنک انسان» نمایشنامهای است درباره میرهولد و آن برهه تاریخی، یا متنی است فراتر از آن؟
محمد یعقوبی در پاسخ به این پرسش میگوید:
- در نمایشنامه به اندازه کافی اشارهوار درباره میرهولد و حرفهاش اطلاعرسانی میشود، توضیح بیشتر متن را ملالآور میکرد. این نمایشنامه نوشته نشده برای اینکه بدانیم میرهولد کیست و چه کرد. میرهولد بهانهای میشود برای طرح وضعیتی دراماتیک و کنشمند.
رضاییراد هم این پاسخ را میدهد:
- نکته اینجاست وقتی درباره ژست حرف میزند، مفهوم ژست به نوعی توسعه معنا پیدا میکند. وقتی مثال ژست، واق واق سگ میشود که خود میرهولد انجام داده، یا جایی میگوید، او پر از ژست بود پس پر از دروغ بود، معنای دیگری از ژست را بیرون میکشد. ما که نمیخواهیم بفهمیم نظر میرهولد در مورد ژست چیست یا نظر برشت چیست یا نظر لوکاچ چیست. این متن پروگرامی در مورد مفهوم ژست نیست. ژست مفهومی است که بهکار ایده میآید. یک لحظه که انگار تمام آن فروبستگیها در همین مفهوم ژست تعریف میشود و هر ژست یک معنا و یک حرکت است.
یعقوبی به نکتهای درباره وضعیت نمایش در این زمان اشاره میکند و اینکه آیا این اجرا، به گفته برخی منتقدین، یک نمایشنامهخوانی است:
- میخواهم به نکتهای درباره وضعیت نمایشنامهنویسی امروز اشاره کنم. برخی نویسندگان ما، در نمایشنامههایشان به جنبه ادبی و زبانورزی کارشان هم فکر میکنند که البته این نمایشنامهنویسان بسیار کماند. رضاییراد از این دست است. او جدای از اجرا به متن به عنوان یک اثر مستقل خواندنی فکر میکند. میخواهم بگویم اگر نمایشنامه «وآنک انسان» را بخوانید بینیاز از تماشای اجرایش هستید. برخی معتقدند این ایراد آن نمایشنامه است ولی به گمان من این امتیاز است. این امکان ویژه نمایشنامه است که آن را در مقایسه با گونههای دیگر ادبی و داستانسرایی یگانه میکند. نمایشنامه توان این را دارد که در عین اجرایی بودن استقلال ادبی داشته باشد. به گمان من بهترین نمایشنامهها این امکان را دارند که فارغ از اجرا به خودی خود، اثری خواندنی باشند. این یک ویژگی یگانه نمایشنامه است که مثلا فیلمنامه ندارد، فیلم که ساخته میشود دیگر کسی میلی به خواندن فیلمنامه ندارد. یا در نهایت ممکن است در دانشکدهها خوانده و بررسی شود، همین. اما نمایشنامه این امکان را دارد که فارغ از اجراشدن خوانده شود و اثری مستقل از اجرا باشد. میتوانیم از خواندن برخی نمایشنامهها لذت ببریم و وقتی اجرا میشود جور دیگر از آن لذت میبریم. از این نظر نمایشنامههایی که فقط ارزش اجرایی دارند یا فقط ارزش خواندن دارند و اجرایی نیستند نویسندگانشان به امکان بالقوه دوزیستیبودن نمایشنامه بیاعتنا بودهاند. من زمانی که اجرا را دیدم چنین حسی نداشتم که این نمایشنامهخوانی است. من فکر میکنم این توهمی رایج در تئاتر ماست که گمان میکنند باید کار عجیبوغریبی روی صحنه اتفاق بیفتد تا بگویند الان این تئاتر است و دیگر نمایشنامهخوانی نیست.
رضاییراد، میگوید که از فرم نمایشنامهخوانی برای اجرایش بهره برده است:
- اما این اصلا نمایشنامهخوانی نیست. این تئاتری است که از فرم «نمایشنامهخوانی» هم بهره میگیرد. همانطور که میتوانیم از فرم «تعزیه» یا از فرم «نقالی» بهره بگیریم. تاکید بر متن به عنوان یک عنصر مهم در کار ما همیشه وجود دارد. در واقع برای من در این کارها دو عنصر فقط وجود دارد؛ بازی و متن. و همه چیز در خدمت این دو است. یعنی اگر نوری هست باید در خدمت این عناصر باشد، ضروری کار باشد یعنی دیگر آن نور تزیینی نیست. اگر آکساسواری وجود دارد آن آکساسوار الزامی است، تزیینی نیست. دکور مطلقا وجود ندارد. ما در هر فضایی اجرا را با آن فضا تطبیق میدهیم. وقتی هم آمدیم تماشاخانه مشایخی، گفتم که من هیچ چیز نمیخواهم. همین فضا و همین دیوارهای لخت را میخواهم. به نظر من اگر تئاترهای خانه امکان تداوم داشته باشد شاید بتواند به نوعی زیباییشناسی برسد. شاید در فقدان چیزها بتوانیم یک زیباییشناسی بهوجود آوریم.»
نمایشنامه «وآنک انسان»، به صورت تکگویی برای یک زن نوشته شده است. اما در اجرا، مردی این نقش را بازی میکند. یکی از مسایل اساسی در این متن، غیاب است که این مورد به اجرا هم راه پیدا کرده. به هر حال این یک تکگویی برای بازیگر زن است، او جایی ایستاده تا از غیابی روایت کند، از آنچه ما نمیبینیم. او خود را در گذشته روایت میکند. از طرفی او خودش روایتی از نویسنده است. در نمایشنامه نویسنده هم غایب است. حالا آنچه در اجرا تغییر پیدا میکند و رگههای جنون را نمایش میدهد، جابهجایی این غیاب است. نویسنده در صحنه حاضر است و متن و دیگران غایباند. نویسنده از همه آنها روایت میکند. متن لایههای فراوانی دارد، که در هم حرکت میکنند. زمانهایی که در هم تداخل پیدا میکنند. شاید جواب بسیاری از سوالاتی را که درباره متن و اجرا ایجاد پیش میآید، بشود با همین عنصر «غیاب» داد. در شکل اجرایی هم این مساله به چشم میخورد، ما از تصویری میشنویم که نمیبینیمش، پس آن تصویر در گذشته نیز حالا وجود ندارد، همانطور که نینا هم غایب است. این در اجرا کاملا شکل گرفته و بسیار با اهمیت است. با توجه به آنچه در بروشور نمایش هم اشاره شده، هدف به حداقلرساندن همه عناصر تئاتر اعم از نور و دکور و طراحی ابزارهای نمایشی صحنه است، در این اجرا هم این ادعا را مشاهده میکنیم.
یعقوبی معتقد است که این متن میتوانست با اجرای یک بازیگر زن به متن وفادار بماند و توجیهی برای بازی مرد نمیبیند:
- من نمایش «وآنک انسان» را حدود دوسال پیش در اجراهای خانه دیده بودم، اما نمایشنامه آن را نخوانده بودم. چند روز پیش که متن به دستم رسید اولین چیزی که شگفتزدهام کرد این بود که تنها شخصیت نمایشنامه «زن» است ولی افشین هاشمی نقش آن را بازی کرده است. پس با اینکه رضاییراد به توضیح درباره اثر چندان اعتقادی ندارد، ناگزیرم بپرسم چرا این تغییر در اجرا ایجاد شده و توجیهش چیست؟ من وقتی اجرا را دیدم وجود بازیگر مرد در نمایش کاملا پذیرفتنی بود، چون اصلا نمیدانستم تنها شخصیت نمایشنامه نقش زن است. ولی حالا که بعد از خواندن متن میدانم یک زن شخصیت نمایش است با خودم فکر میکنم شایدکنشمندتر و نمایشیتر باشد اگر یک زن نمایش را بازی کند. برای اینکه نویسنده دوباره غایب است. اینکه رضاییراد میگوید افشین نقش خود من را بازی میکند یا حتی نکاتی که افشین گفت، حتی با در نظر گرفتن همه اینها شاید بهتر باشد یک زن نقش را بازی کند. همانطور که میرهولد غایب است، نویسنده هم میتواند غایب باشد.
افشین هاشمی بازیگر این نمایش به این سوال اینطور پاسخ میدهد:
- متن این امکان را به ما میدهد. در پایان متن یک دستور صحنه هست که مرد وارد صحنه میشود و میگوید همه چیزهایی که در طول سالها نوشتهام اینهاست. همین کلید ما بود. در واقع ما در پایان نمایش میفهمیم آنچه را که تا این لحظه دیدهایم نمایشنامهای است که نویسندهای نوشته یا در حال نوشتناش بوده یا چیزی شبیه این و بعد هم همه آن را پاره کرده است. پس آنچه تا به حال دیدهایم یکباره فرو میریزد. رضاییراد وقتی این نمایشنامه را تمام کرد، خودش برایمان خواند. همین که یک مرد/نویسنده داشت در آن لحظه نقش یک زن را میخواند خیلی جالب بود. پس فکر کردیم که چرا نه، چرا خود نویسنده راوی نمایشنامهاش نباشد بهجای اینکه ما نمایشی را ببینیم و بفهمیم این نمایشنامه این نویسنده است و اینطور شد. در عین اینکه به گمان ما نوعی جنون هم در این تغییر نهفته است. حتی تغییرات خیلی جزیی هم درایم تغییر ایجاد کردیم. در این حد که بازیگر چند جایی میگوید «من، زن، نینا». و به صندلی خالی، جای زن، اشاره میکند. این تنها چیزی بود که در اجرا اضافه کردیم. آن هم برای اینکه کمی به تماشاگر کمک کنیم. نکتهای که در این تغییر وجود دارد و من از آن به «جنون» یاد کردم، غیاب نینا است. ما میبینیم که نینا نیست و حتی در اجرایش هم نیست.
رضاییراد، نیز میگوید:
- ما همان اوایل که تمرین میکردیم ایدهای داشتیم، اینکه از چند بازیگر زن که در ایران نیستند و به نوعی امکان حضور در صحنه را ندارند و واقعا غایب هستند - درست مثل نینا که غایب است- فیلم بگیریم و این تصاویر روی صفحهای پخش شود، یا همزمان با اسکایپ آنها در اجرا حضور داشته باشند و بازی کنند.
بازیگرانی مانند شبنم طلوعی، مژده شمسایی یا مهتاب نصیرپور تکههایی از متن را بخوانند و در اجرا مونتاژ شود با بازی افشین. همین ایده یعنی یکسری بازیگرهایی هستند که از این صحنه غایب شدند و نیستند. منتها فرم کار ما دیگر به آن سمت نرفت و امکان تکنیکی آن فراهم نشد و همچنان هم در شکل اجراهای گروه تئاتر خانه فراهم نیست. این البته نکته فرامتنی آن است اما در نهایت با افشین به این تصمیم رسیدیم که اینطور اجرا کنیم. در واقع او نقش من، نویسنده متن را بازی میکند. نقش نویسندهای که متن خودش را میخواند.» من از اتفاقی که برای این متن افتاد راضی هستم و وقتی افشین پیشنهاد کرد که تکگویی را بازی کند، من بیدرنگ استقبال کردم. و حالا این اجرا، چیزی اضافه بر متن دارد. متن رخ داده است اما ما در اجرا چیزی بیش از متن داریم که ضد متن نیست، در راستای متن است اما پیشنهاد دیگری است. شاید اگر این نمایش را ما از ابتدا هم برای اجرا در یک سالن رسمی تمرین میکردیم همین راه را در پیش میگرفتیم. و شاید به همین ایده میرسیدیم. پس بحث فقط نبود امکانات در اجراهای خانه نبود. در ضمن این شیوه اجرایی نیست بلکه زاییده شرایط سیاسی و اجتماعی چند سال اخیر است. منتها برای خود من واقعیت این است که این شکل به مثابه یک فرم زیباییشناسی است که میتوان در آن تجربه کرد و این تجربه را پیش برد؛ الان برای من این مطرح است. و حالا اگر یک ایده سیاسی در این نمایش وجود دارد، اعتراضی بودناش نیست بلکه دگرگونشدن فضا یا همان آپاراتوس تئاتر است. آن سیستمی که یکجور تئاتر تولید میکند و این سیستم میخواهد جوری دیگر تئاتر کار کند یعنی از همهچیز بکاهد و به حداقل برسد پس تاکیدش را بر دو چیز میگذارد؛ متن و بازیگر.
احسان نوروزی، درباره اجرای «وآنک انسان» میگوید:
- رضاییراد تاکید داشت که نه درام بلکه پلی (play) مینویسد. بنابراین، بهکارگیری معیارهای نمایش خوشساخت برای بررسی آثار او بیمعنا است. در این نمایش به نظر میآید به جای کنش جاری صحنه، شاهد نوعی همجواری یا مونتاژ تکهروایتهایی درباره اتفاقی مشخص در گذشته هستیم که شبحاش دست از سر شخصیت حاضر در صحنه برنمیدارد. «وآنک انسان» مونتاژی از مصالح مختلف است؛ مصالحی واقعی مثل سرگذشتهای نویسندههای ویرانشده در دوران استالین یا تکهای از نامه میرهولد درمورد شکنجهشدنش در زندان در کنار روایتهایی جعلی، تکهای از رمان کنستانسیا در کنار نقلقولهایی از انجیل. در هر دو نمایشنامه «وآنک انسان» و «نگاه خیره خداوند» با منظومهای از روایتها و مفاهیم الهیاتی، مخصوصا الهیات مسیحی مواجهیم. مفاهیمی مثل رستگاری، رنج و مهمتر از همه اعتراف. این البته تمثیلی از بنیامین را هم به خاطر میآورد، اینکه وقایع مثل ستارههای آسماناند و تاریخ در حکم متصل کردن این وقایع و ساختن منظومهها یا صور فلکی دلخواه از دل این انبوه نقاط روشن. این مونتاژ در متن هم دقیقا همان حالت را دارد.
چهقدر رضاییراد معتقد است به اینکه یک متنی نمایشنامه است و متنی داستان؟ او میگوید:
- متن نمایشی. به این دلیل ساده که حتما وقتی یک داستان را به تو بدهیم میگویی این داستان کوتاه است، چیز دیگری بدهیم میگویی این مونولوگ است. البته میتوان عناصر تکنیکی آن را استخراج کرد. ولی به هر حال همینجوری حتی بدون استخراج آن عناصر تکنیکی میفهمیم که این داستان کوتاه است، این نمایشنامه است. خیلی جاها البته این دو ژانر همپوشانی پیدا میکنند. خیلی جاها از هم کمک میگیرند، داستان کوتاهی که با زاویه اول شخص مفرد نوشته شده باشد خیلی راه میدهد به مونولوگ. اما به هر حال داستان کوتاه بر توصیف استوار است و حتی اگر زاویه اول شخص مفرد داشته باشد باز خصلت توصیفی دارد نه خصلت کنشمند. مثلا در همین نمایشنامه جایی هست که میگوید، در این سکوت من داشتم به این مساله فکر میکردم، این در داستان باید توضیح داده شود. اما اینجا بلافاصله قرارداد نمایشی به ما این را اجازه میدهد که شخصیت بگوید، در این سکوت من فکر میکردم... من میگویم این خصلت مونولوگ است، کنش در لحظه صورت میگیرد و کنشمند است. من اصولا فکر میکنم در هر نمایشنامهای باید این ایده بازینویسی رعایت شود. محمد یعقوبی یکی از همین نمایشنامهنویسانی است که پلینویس است، نه درامنویس. یعنی اصول بازی و موقعیت نمایشی را میشناسد. مثلا همین که میگوید اجازه بدهید یکبار دیگر بخوانم، تنها میتواند در نمایش اتفاق بیفتد، این یک بازی است که در داستان هرگز نمیتواند رخ بدهد. در داستان ممکن است نویسنده بگوید بروید این تکه را یکبار دیگر بخوانید اما معلوم نیست خواننده این دستورالعمل را انجام دهد. اما ما در نمایش این تکرار را واقعا انجام میدهیم و تماشاگر چارهای جز دیدنش ندارد و میفهمد که این بازی متن است.
نمایش «وآنک انسان» از دو هفته پیش اجراهایش را در تماشاخانه مشایخی آغاز کرده است؛ نمایشی به نویسندگی و کارگردانی محمد رضاییراد و بازی افشین هاشمی. «وآنک انسان»، داستان زنی است که سالها بعد از اعتراف اجباریاش پرونده خود را مرور میکند و این بار اعترافی دیگر را بازگو میکند. زن بازیگر میرهولد، کارگردان بزرگ روس در آخرین نمایش اوست؛ نمایشی نیمهکاره، که مایاکوفسکی شاعر نمایشنامهای نیمهکاره برای آن نوشت و خودکشی کرد. «ققنوس»، که نام این نمایش است متلاشی میشود. میرهولد بازداشت و با اعترافات اجباری و دروغین بازیگرش، نینا به مرگ محکوم میشود. اینها داستان چند خطی «وآنک انسان» است؛ نمایشی مسحورکننده، جنونزده و ویروسی. نمایشنامه، پیچیده و پرتنش، مونولوگی با روایاتی تودرتو، مونتاژ شده با زمانهایی پس و پیششده است. نینا مدام به استناد اعترافات مکتوب و تصویری خود، اعترافی دیگر میکند. بازی اعتراف/ اقرار که انگار متن بر آن استوار شده است. درباره «وآنک انسان»، با محمد رضاییراد (نمایشنامهنویس و کارگردان)، افشین هاشمی (بازیگر)، محمد یعقوبی (نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر)، احمد غلامی (نویسنده و
روزنامهنگار) و احسان نوروزی، منتقد و مترجم گفتوگو کردیم. غیاب، مونتاژ، زمان، شیوه اجرا و... مسایلی بود که در این نشست مطرح شد.
یکی از کلیدیترین مفاهیم این اجرا، بر پایه اعتراف/اقرار و بازجویی استوار است. محمد رضاییراد در اینباره میگوید:
- نکته کلیدی فهم الهیات مسیحی مفهوم «اعتراف» است. اساسا اعتراف، مفهومی الهیاتی دارد. هم مفهوم الهیاتی دارد و هم مفهوم مدرن. مثلا در «سقوط» آلبر کامو مفهوم اعتراف، پذیرش مسوولیت است. مفهوم الهیاتی آن هم همین قرار گرفتن در برابر خداوند است. من دوست داشتم سه نمایشنامه بنویسم با مفهوم اعتراف. آن هم از اینجا برآمد؛ رمان «سقوط» را که میخواندم متوجه شدم اساسا اعتراف نوعی مونولوگ است. همیشه وقتی میخواهیم مونولوگ بنویسیم دلیلی میتراشیم برای سخن گفتن. شکل اعتراف شکل مونولوگ است، آدمی در جایی قرار میگیرد و شروع میکند به حرف زدن از خودش و اتفاقا در همین نمایش هم میگوید که همیشه حرفزدن دلیلی میخواهد و اعتراف بهترین دلیل بود. این سهنمایشنامه چنین ترتیبی داشت؛ اولی یک اعتراف در برابر خداوند است. دومی اعتراف در برابر قدرت است و سومی اعتراف در برابر دیگری، یک آدم است. اسم آن مونولوگ هم «دیالوگ» است. یعنی سه سطح مختلف از اعتراف: اعتراف الهیاتی، اعتراف سیاسی و اعتراف اخلاقی. البته از ابتدا قرار نبود اینطور باشد. وقتی اعتراف اول را نوشتم شکل الهیات مسیحی را داشت. اعتراف دوم را که میخواستم بنویسم، نمیدانستم میرهولد قرار است قهرمان آن باشد. فقط میدانستم که شخصیت اصلی آدمی است که تلویزیون اعترافاتش را پخش میکند. او جایی سکوت و کات میکند و میگوید من در این سکوت، داشتم به این قضیه فکر میکردم. این اولین تصویر و ایدهای بود که من برای این نمایشنامه داشتم. بعد ایده میرهولد پیش آمد و بالاخره به تدریج در همان سپهری قرار گرفت که نمایش قبلی در آن بود. وگرنه انتخاب عامدانهای نبود برای اینکه مثلا الهیات مسیحی در آن وجود داشته باشد. جز همین مفهوم اعتراف که در شکل الهیاتی آن، مسیحی است. چالش اقرار و اعتراف، یا گذشته و حال به این نمایش شکلی کنشمند میدهد. کنش زمان حالش، به چالشکشیدن آن اقرار در گذشته است. وقتی میگوییم اکت، منظورمان صرفا عمل جسمانی نیست، رخداد در لحظه است. رخداد در لحظه هم در «وآنک انسان» همین چالشی است که نینا مدام آن اقرارها را تکرار میکند و میگوید «ببخشید میخوام از اول شروع کنم» یا «اجازه بدید این تکه رو از اول بگم» این در گذشته رخ میدهد. انگار وقتی مقابل دوربین است تکهای را میگوید و میگوید اجازه دهید این تکه را یکبار دیگر بگویم، یعنی متوقف کنید، یکبار دیگر فیلم بگیرید من درست نگفتم. اما این تکرار در زمان حال، یا اینکه «اینجا، در این سکوت داشتم به این فکر میکردم» یک رخداد یا اَکت نمایشی است و کارکرد نمایشی دارد. بهخاطر همین بیشتر وقتهایی که تکهای را دوباره تکرار میکند، انگار همان را نمیگوید و در دو ساحت رخ میدهد که یکی از آنها ساحت اعتراف و دیگری اقرار است.
محمد یعقوبی، که این روزها نمایش «هیولاخوانی» نوشته نغمه ثمینی را در تئاترشهر روی صحنه دارد نیز در اینباره میگوید:
- در واقع در «وآنک انسان» اقرار میبینیم و اعتراف. نتیجه این همجواری اعتراف و اقرار در نمایش بازی جالبی شده است که کنشی دراماتیک دارد. بین اعتراف و اقرار تفاوتی هست. درست است که بیشتر مردم این دو واژه را هممعنا بهکار میبرند ولی فرقی بین این دو واژه هست. در اعتراف میل به گفتن برای رها شدن هست اما اقرار نه. شخصیت در متن هر دو کار را میکند. هم اقرار میکند و هم اعتراف. و این بازی با مفاهیم اقرار و اعتراف بسیار زیباست. یعنی ما یک اقرار میشنویم و به موازات آن یک اعتراف میشنویم. من همیشه از نوشتن مونولوگ و حتی از تماشای آن فراری هستم اما این یکی از موفقترین مونولوگهای نمایشی ماست. بازیهای زبانی و زمانی و بازی با موقعیت اقرار و اعتراف از آن مونولوگی موفق ساخته است.
احمد غلامی، به دو نکته مهم زمان/روایت و اقرار/بازجویی در این نمایش اشاره میکند:
- «این بحثی که درباره متن «وآنک انسان» مطرح شده و بحثی مهم و جدی است، به اعتقاد من به زبان کار برمیگردد. بهنظر من این متن، زبان توانمندی دارد و بسیار پرانرژی است و همین موجب میشود شما را وارد دنیاهای تازهتری کند. یعنی فارغ از اینکه بازی میکنید و بازی را میبینید با یک «متن» هم مواجه هستید. شاید دشواری این کار برای مخاطب عادی هم همین باشد که نمیتواند همزمان هم با چنین دنیای زبانی روبهرو شود و هم با یک دنیای نمایشی. در واقع مرتبط کردن و هماهنگ کردن اینها شاید دشوار باشد. از اینرو فکر میکنم این کار برای نویسندگان قابلتوجه باشد. چون کار بر زبان استوار است اما داستان نیست، نمایش است. یعنی تکگویی نمایشی یا به تعبیر آقای رضاییراد پلی، اتفاق میافتد. پس بهنظرم با وجود توانایی زبانی متن، «وآنک انسان» اصلا داستان نیست. در واقع توانایی زبان موجب میشود جهانی در متن خلق شود که همزمان با دیدن اجرا، شنیدن تکگویی، مخاطب با یک دنیای زبانی هم مواجه شود در عین اینکه باید بازی را هم دنبال کند. این به نظرم نقطه قوت این کار است و البته دشواری این کار. شاید نقطه اوج این زبان هم در تکراری است که اتفاق میافتد. اگر ما تکرار را از کلیشه جدا بدانیم، باید بگویم تکرار در این متن موجب خلاقیت میشود. در واقع با تکرار در متن یک اتفاق زبانی میافتد و از طرفی آن را از داستان جدا میکند و به سمت نمایش، به سمت بازی میبرد.
و غلامی میگوید که چرا از این نمایش خوشم میآید؟
- یکی بهخاطر همان دغدغههای زبانی که به آن اشاره کردم. مهمتر اینکه در دوران رخوت سیاسی، در دورانی که همه چیز، ادبیات و سینما و تئاتر و به طور کلی هنر به نوعی بنجل و میانمایه شده، یک نفر دارد مقاومت میکند، یک متن مقاومت میکند. منظورم از مقاومت هم اینجا، مقاومت سیاسی نیست، منظورم خلاقیت است. میخواهم بگویم خلاقیتی که در متن اتفاق میافتد از مقاومتی میآید که در آن تنیده شده. این مقاومت از کجا آمده؟ از جنس خود شخصیت اثر. زنی که سرنوشت خودش را از طریق اعتراف روایت میکند. زنی که حضور ندارد و یک مرد بهجای او روایت میکند. این خودش در نسبت با وضعیت ما مسالهای اساسی است، اینکه مرد، یا صدای غالب دارد سرنوشتش را روایت میکند و مهمتر از همه نویسندهای یا نمایشنامهنویسی است که خودش هم چندان زبان گویایی ندارد و خاموش است. او هم ناچار است در یک مونولوگ/اعتراف صاحب بیان شود. اقرار و اعتراف از دو جنس متفاوتند و کسی که اعتراف میکند اقرار نمیکند. اما اینجا اعتراف و اقرار در هم تنیده و ادغام میشوند. در واقع نینا با مرور اقرارها و اعترافش برای ما علیه خودش اقدام میکند و آن اکنون گذشته اتفاق میافتد و از این طریق آیندهای شکل میگیرد. این است که مخاطب مسالهدار از سالن بیرون میرود. و اثری که مسالهساز است به اعتقاد من اثر موفقی است. این اثر هم خودش مساله دارد و هم تماشاگران و کسانی را که نمایشنامه میخوانند مسالهدار میکند.
نمایشنامه، در لایه روییاش روایتی از مرگ میرهولد است. اما اگر تماشاگری با میرهولد و تئاتر بیومکانیکش آشنایی نداشته باشد و آن وضعیت سیاسی را نداند، میتواند با این متن ارتباط برقرار کند؟ یعنی آیا «وآنک انسان» نمایشنامهای است درباره میرهولد و آن برهه تاریخی، یا متنی است فراتر از آن؟
محمد یعقوبی در پاسخ به این پرسش میگوید:
- در نمایشنامه به اندازه کافی اشارهوار درباره میرهولد و حرفهاش اطلاعرسانی میشود، توضیح بیشتر متن را ملالآور میکرد. این نمایشنامه نوشته نشده برای اینکه بدانیم میرهولد کیست و چه کرد. میرهولد بهانهای میشود برای طرح وضعیتی دراماتیک و کنشمند.
رضاییراد هم این پاسخ را میدهد:
- نکته اینجاست وقتی درباره ژست حرف میزند، مفهوم ژست به نوعی توسعه معنا پیدا میکند. وقتی مثال ژست، واق واق سگ میشود که خود میرهولد انجام داده، یا جایی میگوید، او پر از ژست بود پس پر از دروغ بود، معنای دیگری از ژست را بیرون میکشد. ما که نمیخواهیم بفهمیم نظر میرهولد در مورد ژست چیست یا نظر برشت چیست یا نظر لوکاچ چیست. این متن پروگرامی در مورد مفهوم ژست نیست. ژست مفهومی است که بهکار ایده میآید. یک لحظه که انگار تمام آن فروبستگیها در همین مفهوم ژست تعریف میشود و هر ژست یک معنا و یک حرکت است.
یعقوبی به نکتهای درباره وضعیت نمایش در این زمان اشاره میکند و اینکه آیا این اجرا، به گفته برخی منتقدین، یک نمایشنامهخوانی است:
- میخواهم به نکتهای درباره وضعیت نمایشنامهنویسی امروز اشاره کنم. برخی نویسندگان ما، در نمایشنامههایشان به جنبه ادبی و زبانورزی کارشان هم فکر میکنند که البته این نمایشنامهنویسان بسیار کماند. رضاییراد از این دست است. او جدای از اجرا به متن به عنوان یک اثر مستقل خواندنی فکر میکند. میخواهم بگویم اگر نمایشنامه «وآنک انسان» را بخوانید بینیاز از تماشای اجرایش هستید. برخی معتقدند این ایراد آن نمایشنامه است ولی به گمان من این امتیاز است. این امکان ویژه نمایشنامه است که آن را در مقایسه با گونههای دیگر ادبی و داستانسرایی یگانه میکند. نمایشنامه توان این را دارد که در عین اجرایی بودن استقلال ادبی داشته باشد. به گمان من بهترین نمایشنامهها این امکان را دارند که فارغ از اجرا به خودی خود، اثری خواندنی باشند. این یک ویژگی یگانه نمایشنامه است که مثلا فیلمنامه ندارد، فیلم که ساخته میشود دیگر کسی میلی به خواندن فیلمنامه ندارد. یا در نهایت ممکن است در دانشکدهها خوانده و بررسی شود، همین. اما نمایشنامه این امکان را دارد که فارغ از اجراشدن خوانده شود و اثری مستقل از اجرا باشد. میتوانیم از خواندن برخی نمایشنامهها لذت ببریم و وقتی اجرا میشود جور دیگر از آن لذت میبریم. از این نظر نمایشنامههایی که فقط ارزش اجرایی دارند یا فقط ارزش خواندن دارند و اجرایی نیستند نویسندگانشان به امکان بالقوه دوزیستیبودن نمایشنامه بیاعتنا بودهاند. من زمانی که اجرا را دیدم چنین حسی نداشتم که این نمایشنامهخوانی است. من فکر میکنم این توهمی رایج در تئاتر ماست که گمان میکنند باید کار عجیبوغریبی روی صحنه اتفاق بیفتد تا بگویند الان این تئاتر است و دیگر نمایشنامهخوانی نیست.
رضاییراد، میگوید که از فرم نمایشنامهخوانی برای اجرایش بهره برده است:
- اما این اصلا نمایشنامهخوانی نیست. این تئاتری است که از فرم «نمایشنامهخوانی» هم بهره میگیرد. همانطور که میتوانیم از فرم «تعزیه» یا از فرم «نقالی» بهره بگیریم. تاکید بر متن به عنوان یک عنصر مهم در کار ما همیشه وجود دارد. در واقع برای من در این کارها دو عنصر فقط وجود دارد؛ بازی و متن. و همه چیز در خدمت این دو است. یعنی اگر نوری هست باید در خدمت این عناصر باشد، ضروری کار باشد یعنی دیگر آن نور تزیینی نیست. اگر آکساسواری وجود دارد آن آکساسوار الزامی است، تزیینی نیست. دکور مطلقا وجود ندارد. ما در هر فضایی اجرا را با آن فضا تطبیق میدهیم. وقتی هم آمدیم تماشاخانه مشایخی، گفتم که من هیچ چیز نمیخواهم. همین فضا و همین دیوارهای لخت را میخواهم. به نظر من اگر تئاترهای خانه امکان تداوم داشته باشد شاید بتواند به نوعی زیباییشناسی برسد. شاید در فقدان چیزها بتوانیم یک زیباییشناسی بهوجود آوریم.»
نمایشنامه «وآنک انسان»، به صورت تکگویی برای یک زن نوشته شده است. اما در اجرا، مردی این نقش را بازی میکند. یکی از مسایل اساسی در این متن، غیاب است که این مورد به اجرا هم راه پیدا کرده. به هر حال این یک تکگویی برای بازیگر زن است، او جایی ایستاده تا از غیابی روایت کند، از آنچه ما نمیبینیم. او خود را در گذشته روایت میکند. از طرفی او خودش روایتی از نویسنده است. در نمایشنامه نویسنده هم غایب است. حالا آنچه در اجرا تغییر پیدا میکند و رگههای جنون را نمایش میدهد، جابهجایی این غیاب است. نویسنده در صحنه حاضر است و متن و دیگران غایباند. نویسنده از همه آنها روایت میکند. متن لایههای فراوانی دارد، که در هم حرکت میکنند. زمانهایی که در هم تداخل پیدا میکنند. شاید جواب بسیاری از سوالاتی را که درباره متن و اجرا ایجاد پیش میآید، بشود با همین عنصر «غیاب» داد. در شکل اجرایی هم این مساله به چشم میخورد، ما از تصویری میشنویم که نمیبینیمش، پس آن تصویر در گذشته نیز حالا وجود ندارد، همانطور که نینا هم غایب است. این در اجرا کاملا شکل گرفته و بسیار با اهمیت است. با توجه به آنچه در بروشور نمایش هم اشاره شده، هدف به حداقلرساندن همه عناصر تئاتر اعم از نور و دکور و طراحی ابزارهای نمایشی صحنه است، در این اجرا هم این ادعا را مشاهده میکنیم.
یعقوبی معتقد است که این متن میتوانست با اجرای یک بازیگر زن به متن وفادار بماند و توجیهی برای بازی مرد نمیبیند:
- من نمایش «وآنک انسان» را حدود دوسال پیش در اجراهای خانه دیده بودم، اما نمایشنامه آن را نخوانده بودم. چند روز پیش که متن به دستم رسید اولین چیزی که شگفتزدهام کرد این بود که تنها شخصیت نمایشنامه «زن» است ولی افشین هاشمی نقش آن را بازی کرده است. پس با اینکه رضاییراد به توضیح درباره اثر چندان اعتقادی ندارد، ناگزیرم بپرسم چرا این تغییر در اجرا ایجاد شده و توجیهش چیست؟ من وقتی اجرا را دیدم وجود بازیگر مرد در نمایش کاملا پذیرفتنی بود، چون اصلا نمیدانستم تنها شخصیت نمایشنامه نقش زن است. ولی حالا که بعد از خواندن متن میدانم یک زن شخصیت نمایش است با خودم فکر میکنم شایدکنشمندتر و نمایشیتر باشد اگر یک زن نمایش را بازی کند. برای اینکه نویسنده دوباره غایب است. اینکه رضاییراد میگوید افشین نقش خود من را بازی میکند یا حتی نکاتی که افشین گفت، حتی با در نظر گرفتن همه اینها شاید بهتر باشد یک زن نقش را بازی کند. همانطور که میرهولد غایب است، نویسنده هم میتواند غایب باشد.
افشین هاشمی بازیگر این نمایش به این سوال اینطور پاسخ میدهد:
- متن این امکان را به ما میدهد. در پایان متن یک دستور صحنه هست که مرد وارد صحنه میشود و میگوید همه چیزهایی که در طول سالها نوشتهام اینهاست. همین کلید ما بود. در واقع ما در پایان نمایش میفهمیم آنچه را که تا این لحظه دیدهایم نمایشنامهای است که نویسندهای نوشته یا در حال نوشتناش بوده یا چیزی شبیه این و بعد هم همه آن را پاره کرده است. پس آنچه تا به حال دیدهایم یکباره فرو میریزد. رضاییراد وقتی این نمایشنامه را تمام کرد، خودش برایمان خواند. همین که یک مرد/نویسنده داشت در آن لحظه نقش یک زن را میخواند خیلی جالب بود. پس فکر کردیم که چرا نه، چرا خود نویسنده راوی نمایشنامهاش نباشد بهجای اینکه ما نمایشی را ببینیم و بفهمیم این نمایشنامه این نویسنده است و اینطور شد. در عین اینکه به گمان ما نوعی جنون هم در این تغییر نهفته است. حتی تغییرات خیلی جزیی هم درایم تغییر ایجاد کردیم. در این حد که بازیگر چند جایی میگوید «من، زن، نینا». و به صندلی خالی، جای زن، اشاره میکند. این تنها چیزی بود که در اجرا اضافه کردیم. آن هم برای اینکه کمی به تماشاگر کمک کنیم. نکتهای که در این تغییر وجود دارد و من از آن به «جنون» یاد کردم، غیاب نینا است. ما میبینیم که نینا نیست و حتی در اجرایش هم نیست.
رضاییراد، نیز میگوید:
- ما همان اوایل که تمرین میکردیم ایدهای داشتیم، اینکه از چند بازیگر زن که در ایران نیستند و به نوعی امکان حضور در صحنه را ندارند و واقعا غایب هستند - درست مثل نینا که غایب است- فیلم بگیریم و این تصاویر روی صفحهای پخش شود، یا همزمان با اسکایپ آنها در اجرا حضور داشته باشند و بازی کنند.
بازیگرانی مانند شبنم طلوعی، مژده شمسایی یا مهتاب نصیرپور تکههایی از متن را بخوانند و در اجرا مونتاژ شود با بازی افشین. همین ایده یعنی یکسری بازیگرهایی هستند که از این صحنه غایب شدند و نیستند. منتها فرم کار ما دیگر به آن سمت نرفت و امکان تکنیکی آن فراهم نشد و همچنان هم در شکل اجراهای گروه تئاتر خانه فراهم نیست. این البته نکته فرامتنی آن است اما در نهایت با افشین به این تصمیم رسیدیم که اینطور اجرا کنیم. در واقع او نقش من، نویسنده متن را بازی میکند. نقش نویسندهای که متن خودش را میخواند.» من از اتفاقی که برای این متن افتاد راضی هستم و وقتی افشین پیشنهاد کرد که تکگویی را بازی کند، من بیدرنگ استقبال کردم. و حالا این اجرا، چیزی اضافه بر متن دارد. متن رخ داده است اما ما در اجرا چیزی بیش از متن داریم که ضد متن نیست، در راستای متن است اما پیشنهاد دیگری است. شاید اگر این نمایش را ما از ابتدا هم برای اجرا در یک سالن رسمی تمرین میکردیم همین راه را در پیش میگرفتیم. و شاید به همین ایده میرسیدیم. پس بحث فقط نبود امکانات در اجراهای خانه نبود. در ضمن این شیوه اجرایی نیست بلکه زاییده شرایط سیاسی و اجتماعی چند سال اخیر است. منتها برای خود من واقعیت این است که این شکل به مثابه یک فرم زیباییشناسی است که میتوان در آن تجربه کرد و این تجربه را پیش برد؛ الان برای من این مطرح است. و حالا اگر یک ایده سیاسی در این نمایش وجود دارد، اعتراضی بودناش نیست بلکه دگرگونشدن فضا یا همان آپاراتوس تئاتر است. آن سیستمی که یکجور تئاتر تولید میکند و این سیستم میخواهد جوری دیگر تئاتر کار کند یعنی از همهچیز بکاهد و به حداقل برسد پس تاکیدش را بر دو چیز میگذارد؛ متن و بازیگر.
احسان نوروزی، درباره اجرای «وآنک انسان» میگوید:
- رضاییراد تاکید داشت که نه درام بلکه پلی (play) مینویسد. بنابراین، بهکارگیری معیارهای نمایش خوشساخت برای بررسی آثار او بیمعنا است. در این نمایش به نظر میآید به جای کنش جاری صحنه، شاهد نوعی همجواری یا مونتاژ تکهروایتهایی درباره اتفاقی مشخص در گذشته هستیم که شبحاش دست از سر شخصیت حاضر در صحنه برنمیدارد. «وآنک انسان» مونتاژی از مصالح مختلف است؛ مصالحی واقعی مثل سرگذشتهای نویسندههای ویرانشده در دوران استالین یا تکهای از نامه میرهولد درمورد شکنجهشدنش در زندان در کنار روایتهایی جعلی، تکهای از رمان کنستانسیا در کنار نقلقولهایی از انجیل. در هر دو نمایشنامه «وآنک انسان» و «نگاه خیره خداوند» با منظومهای از روایتها و مفاهیم الهیاتی، مخصوصا الهیات مسیحی مواجهیم. مفاهیمی مثل رستگاری، رنج و مهمتر از همه اعتراف. این البته تمثیلی از بنیامین را هم به خاطر میآورد، اینکه وقایع مثل ستارههای آسماناند و تاریخ در حکم متصل کردن این وقایع و ساختن منظومهها یا صور فلکی دلخواه از دل این انبوه نقاط روشن. این مونتاژ در متن هم دقیقا همان حالت را دارد.
چهقدر رضاییراد معتقد است به اینکه یک متنی نمایشنامه است و متنی داستان؟ او میگوید:
- متن نمایشی. به این دلیل ساده که حتما وقتی یک داستان را به تو بدهیم میگویی این داستان کوتاه است، چیز دیگری بدهیم میگویی این مونولوگ است. البته میتوان عناصر تکنیکی آن را استخراج کرد. ولی به هر حال همینجوری حتی بدون استخراج آن عناصر تکنیکی میفهمیم که این داستان کوتاه است، این نمایشنامه است. خیلی جاها البته این دو ژانر همپوشانی پیدا میکنند. خیلی جاها از هم کمک میگیرند، داستان کوتاهی که با زاویه اول شخص مفرد نوشته شده باشد خیلی راه میدهد به مونولوگ. اما به هر حال داستان کوتاه بر توصیف استوار است و حتی اگر زاویه اول شخص مفرد داشته باشد باز خصلت توصیفی دارد نه خصلت کنشمند. مثلا در همین نمایشنامه جایی هست که میگوید، در این سکوت من داشتم به این مساله فکر میکردم، این در داستان باید توضیح داده شود. اما اینجا بلافاصله قرارداد نمایشی به ما این را اجازه میدهد که شخصیت بگوید، در این سکوت من فکر میکردم... من میگویم این خصلت مونولوگ است، کنش در لحظه صورت میگیرد و کنشمند است. من اصولا فکر میکنم در هر نمایشنامهای باید این ایده بازینویسی رعایت شود. محمد یعقوبی یکی از همین نمایشنامهنویسانی است که پلینویس است، نه درامنویس. یعنی اصول بازی و موقعیت نمایشی را میشناسد. مثلا همین که میگوید اجازه بدهید یکبار دیگر بخوانم، تنها میتواند در نمایش اتفاق بیفتد، این یک بازی است که در داستان هرگز نمیتواند رخ بدهد. در داستان ممکن است نویسنده بگوید بروید این تکه را یکبار دیگر بخوانید اما معلوم نیست خواننده این دستورالعمل را انجام دهد. اما ما در نمایش این تکرار را واقعا انجام میدهیم و تماشاگر چارهای جز دیدنش ندارد و میفهمد که این بازی متن است.
یکی از کلیدیترین مفاهیم این اجرا، بر پایه اعتراف/اقرار و بازجویی استوار است. محمد رضاییراد در اینباره میگوید:
- نکته کلیدی فهم الهیات مسیحی مفهوم «اعتراف» است. اساسا اعتراف، مفهومی الهیاتی دارد. هم مفهوم الهیاتی دارد و هم مفهوم مدرن. مثلا در «سقوط» آلبر کامو مفهوم اعتراف، پذیرش مسوولیت است. مفهوم الهیاتی آن هم همین قرار گرفتن در برابر خداوند است. من دوست داشتم سه نمایشنامه بنویسم با مفهوم اعتراف. آن هم از اینجا برآمد؛ رمان «سقوط» را که میخواندم متوجه شدم اساسا اعتراف نوعی مونولوگ است. همیشه وقتی میخواهیم مونولوگ بنویسیم دلیلی میتراشیم برای سخن گفتن. شکل اعتراف شکل مونولوگ است، آدمی در جایی قرار میگیرد و شروع میکند به حرف زدن از خودش و اتفاقا در همین نمایش هم میگوید که همیشه حرفزدن دلیلی میخواهد و اعتراف بهترین دلیل بود. این سهنمایشنامه چنین ترتیبی داشت؛ اولی یک اعتراف در برابر خداوند است. دومی اعتراف در برابر قدرت است و سومی اعتراف در برابر دیگری، یک آدم است. اسم آن مونولوگ هم «دیالوگ» است. یعنی سه سطح مختلف از اعتراف: اعتراف الهیاتی، اعتراف سیاسی و اعتراف اخلاقی. البته از ابتدا قرار نبود اینطور باشد. وقتی اعتراف اول را نوشتم شکل الهیات مسیحی را داشت. اعتراف دوم را که میخواستم بنویسم، نمیدانستم میرهولد قرار است قهرمان آن باشد. فقط میدانستم که شخصیت اصلی آدمی است که تلویزیون اعترافاتش را پخش میکند. او جایی سکوت و کات میکند و میگوید من در این سکوت، داشتم به این قضیه فکر میکردم. این اولین تصویر و ایدهای بود که من برای این نمایشنامه داشتم. بعد ایده میرهولد پیش آمد و بالاخره به تدریج در همان سپهری قرار گرفت که نمایش قبلی در آن بود. وگرنه انتخاب عامدانهای نبود برای اینکه مثلا الهیات مسیحی در آن وجود داشته باشد. جز همین مفهوم اعتراف که در شکل الهیاتی آن، مسیحی است. چالش اقرار و اعتراف، یا گذشته و حال به این نمایش شکلی کنشمند میدهد. کنش زمان حالش، به چالشکشیدن آن اقرار در گذشته است. وقتی میگوییم اکت، منظورمان صرفا عمل جسمانی نیست، رخداد در لحظه است. رخداد در لحظه هم در «وآنک انسان» همین چالشی است که نینا مدام آن اقرارها را تکرار میکند و میگوید «ببخشید میخوام از اول شروع کنم» یا «اجازه بدید این تکه رو از اول بگم» این در گذشته رخ میدهد. انگار وقتی مقابل دوربین است تکهای را میگوید و میگوید اجازه دهید این تکه را یکبار دیگر بگویم، یعنی متوقف کنید، یکبار دیگر فیلم بگیرید من درست نگفتم. اما این تکرار در زمان حال، یا اینکه «اینجا، در این سکوت داشتم به این فکر میکردم» یک رخداد یا اَکت نمایشی است و کارکرد نمایشی دارد. بهخاطر همین بیشتر وقتهایی که تکهای را دوباره تکرار میکند، انگار همان را نمیگوید و در دو ساحت رخ میدهد که یکی از آنها ساحت اعتراف و دیگری اقرار است.
محمد یعقوبی، که این روزها نمایش «هیولاخوانی» نوشته نغمه ثمینی را در تئاترشهر روی صحنه دارد نیز در اینباره میگوید:
- در واقع در «وآنک انسان» اقرار میبینیم و اعتراف. نتیجه این همجواری اعتراف و اقرار در نمایش بازی جالبی شده است که کنشی دراماتیک دارد. بین اعتراف و اقرار تفاوتی هست. درست است که بیشتر مردم این دو واژه را هممعنا بهکار میبرند ولی فرقی بین این دو واژه هست. در اعتراف میل به گفتن برای رها شدن هست اما اقرار نه. شخصیت در متن هر دو کار را میکند. هم اقرار میکند و هم اعتراف. و این بازی با مفاهیم اقرار و اعتراف بسیار زیباست. یعنی ما یک اقرار میشنویم و به موازات آن یک اعتراف میشنویم. من همیشه از نوشتن مونولوگ و حتی از تماشای آن فراری هستم اما این یکی از موفقترین مونولوگهای نمایشی ماست. بازیهای زبانی و زمانی و بازی با موقعیت اقرار و اعتراف از آن مونولوگی موفق ساخته است.
احمد غلامی، به دو نکته مهم زمان/روایت و اقرار/بازجویی در این نمایش اشاره میکند:
- «این بحثی که درباره متن «وآنک انسان» مطرح شده و بحثی مهم و جدی است، به اعتقاد من به زبان کار برمیگردد. بهنظر من این متن، زبان توانمندی دارد و بسیار پرانرژی است و همین موجب میشود شما را وارد دنیاهای تازهتری کند. یعنی فارغ از اینکه بازی میکنید و بازی را میبینید با یک «متن» هم مواجه هستید. شاید دشواری این کار برای مخاطب عادی هم همین باشد که نمیتواند همزمان هم با چنین دنیای زبانی روبهرو شود و هم با یک دنیای نمایشی. در واقع مرتبط کردن و هماهنگ کردن اینها شاید دشوار باشد. از اینرو فکر میکنم این کار برای نویسندگان قابلتوجه باشد. چون کار بر زبان استوار است اما داستان نیست، نمایش است. یعنی تکگویی نمایشی یا به تعبیر آقای رضاییراد پلی، اتفاق میافتد. پس بهنظرم با وجود توانایی زبانی متن، «وآنک انسان» اصلا داستان نیست. در واقع توانایی زبان موجب میشود جهانی در متن خلق شود که همزمان با دیدن اجرا، شنیدن تکگویی، مخاطب با یک دنیای زبانی هم مواجه شود در عین اینکه باید بازی را هم دنبال کند. این به نظرم نقطه قوت این کار است و البته دشواری این کار. شاید نقطه اوج این زبان هم در تکراری است که اتفاق میافتد. اگر ما تکرار را از کلیشه جدا بدانیم، باید بگویم تکرار در این متن موجب خلاقیت میشود. در واقع با تکرار در متن یک اتفاق زبانی میافتد و از طرفی آن را از داستان جدا میکند و به سمت نمایش، به سمت بازی میبرد.
و غلامی میگوید که چرا از این نمایش خوشم میآید؟
- یکی بهخاطر همان دغدغههای زبانی که به آن اشاره کردم. مهمتر اینکه در دوران رخوت سیاسی، در دورانی که همه چیز، ادبیات و سینما و تئاتر و به طور کلی هنر به نوعی بنجل و میانمایه شده، یک نفر دارد مقاومت میکند، یک متن مقاومت میکند. منظورم از مقاومت هم اینجا، مقاومت سیاسی نیست، منظورم خلاقیت است. میخواهم بگویم خلاقیتی که در متن اتفاق میافتد از مقاومتی میآید که در آن تنیده شده. این مقاومت از کجا آمده؟ از جنس خود شخصیت اثر. زنی که سرنوشت خودش را از طریق اعتراف روایت میکند. زنی که حضور ندارد و یک مرد بهجای او روایت میکند. این خودش در نسبت با وضعیت ما مسالهای اساسی است، اینکه مرد، یا صدای غالب دارد سرنوشتش را روایت میکند و مهمتر از همه نویسندهای یا نمایشنامهنویسی است که خودش هم چندان زبان گویایی ندارد و خاموش است. او هم ناچار است در یک مونولوگ/اعتراف صاحب بیان شود. اقرار و اعتراف از دو جنس متفاوتند و کسی که اعتراف میکند اقرار نمیکند. اما اینجا اعتراف و اقرار در هم تنیده و ادغام میشوند. در واقع نینا با مرور اقرارها و اعترافش برای ما علیه خودش اقدام میکند و آن اکنون گذشته اتفاق میافتد و از این طریق آیندهای شکل میگیرد. این است که مخاطب مسالهدار از سالن بیرون میرود. و اثری که مسالهساز است به اعتقاد من اثر موفقی است. این اثر هم خودش مساله دارد و هم تماشاگران و کسانی را که نمایشنامه میخوانند مسالهدار میکند.
نمایشنامه، در لایه روییاش روایتی از مرگ میرهولد است. اما اگر تماشاگری با میرهولد و تئاتر بیومکانیکش آشنایی نداشته باشد و آن وضعیت سیاسی را نداند، میتواند با این متن ارتباط برقرار کند؟ یعنی آیا «وآنک انسان» نمایشنامهای است درباره میرهولد و آن برهه تاریخی، یا متنی است فراتر از آن؟
محمد یعقوبی در پاسخ به این پرسش میگوید:
- در نمایشنامه به اندازه کافی اشارهوار درباره میرهولد و حرفهاش اطلاعرسانی میشود، توضیح بیشتر متن را ملالآور میکرد. این نمایشنامه نوشته نشده برای اینکه بدانیم میرهولد کیست و چه کرد. میرهولد بهانهای میشود برای طرح وضعیتی دراماتیک و کنشمند.
رضاییراد هم این پاسخ را میدهد:
- نکته اینجاست وقتی درباره ژست حرف میزند، مفهوم ژست به نوعی توسعه معنا پیدا میکند. وقتی مثال ژست، واق واق سگ میشود که خود میرهولد انجام داده، یا جایی میگوید، او پر از ژست بود پس پر از دروغ بود، معنای دیگری از ژست را بیرون میکشد. ما که نمیخواهیم بفهمیم نظر میرهولد در مورد ژست چیست یا نظر برشت چیست یا نظر لوکاچ چیست. این متن پروگرامی در مورد مفهوم ژست نیست. ژست مفهومی است که بهکار ایده میآید. یک لحظه که انگار تمام آن فروبستگیها در همین مفهوم ژست تعریف میشود و هر ژست یک معنا و یک حرکت است.
یعقوبی به نکتهای درباره وضعیت نمایش در این زمان اشاره میکند و اینکه آیا این اجرا، به گفته برخی منتقدین، یک نمایشنامهخوانی است:
- میخواهم به نکتهای درباره وضعیت نمایشنامهنویسی امروز اشاره کنم. برخی نویسندگان ما، در نمایشنامههایشان به جنبه ادبی و زبانورزی کارشان هم فکر میکنند که البته این نمایشنامهنویسان بسیار کماند. رضاییراد از این دست است. او جدای از اجرا به متن به عنوان یک اثر مستقل خواندنی فکر میکند. میخواهم بگویم اگر نمایشنامه «وآنک انسان» را بخوانید بینیاز از تماشای اجرایش هستید. برخی معتقدند این ایراد آن نمایشنامه است ولی به گمان من این امتیاز است. این امکان ویژه نمایشنامه است که آن را در مقایسه با گونههای دیگر ادبی و داستانسرایی یگانه میکند. نمایشنامه توان این را دارد که در عین اجرایی بودن استقلال ادبی داشته باشد. به گمان من بهترین نمایشنامهها این امکان را دارند که فارغ از اجرا به خودی خود، اثری خواندنی باشند. این یک ویژگی یگانه نمایشنامه است که مثلا فیلمنامه ندارد، فیلم که ساخته میشود دیگر کسی میلی به خواندن فیلمنامه ندارد. یا در نهایت ممکن است در دانشکدهها خوانده و بررسی شود، همین. اما نمایشنامه این امکان را دارد که فارغ از اجراشدن خوانده شود و اثری مستقل از اجرا باشد. میتوانیم از خواندن برخی نمایشنامهها لذت ببریم و وقتی اجرا میشود جور دیگر از آن لذت میبریم. از این نظر نمایشنامههایی که فقط ارزش اجرایی دارند یا فقط ارزش خواندن دارند و اجرایی نیستند نویسندگانشان به امکان بالقوه دوزیستیبودن نمایشنامه بیاعتنا بودهاند. من زمانی که اجرا را دیدم چنین حسی نداشتم که این نمایشنامهخوانی است. من فکر میکنم این توهمی رایج در تئاتر ماست که گمان میکنند باید کار عجیبوغریبی روی صحنه اتفاق بیفتد تا بگویند الان این تئاتر است و دیگر نمایشنامهخوانی نیست.
رضاییراد، میگوید که از فرم نمایشنامهخوانی برای اجرایش بهره برده است:
- اما این اصلا نمایشنامهخوانی نیست. این تئاتری است که از فرم «نمایشنامهخوانی» هم بهره میگیرد. همانطور که میتوانیم از فرم «تعزیه» یا از فرم «نقالی» بهره بگیریم. تاکید بر متن به عنوان یک عنصر مهم در کار ما همیشه وجود دارد. در واقع برای من در این کارها دو عنصر فقط وجود دارد؛ بازی و متن. و همه چیز در خدمت این دو است. یعنی اگر نوری هست باید در خدمت این عناصر باشد، ضروری کار باشد یعنی دیگر آن نور تزیینی نیست. اگر آکساسواری وجود دارد آن آکساسوار الزامی است، تزیینی نیست. دکور مطلقا وجود ندارد. ما در هر فضایی اجرا را با آن فضا تطبیق میدهیم. وقتی هم آمدیم تماشاخانه مشایخی، گفتم که من هیچ چیز نمیخواهم. همین فضا و همین دیوارهای لخت را میخواهم. به نظر من اگر تئاترهای خانه امکان تداوم داشته باشد شاید بتواند به نوعی زیباییشناسی برسد. شاید در فقدان چیزها بتوانیم یک زیباییشناسی بهوجود آوریم.»
نمایشنامه «وآنک انسان»، به صورت تکگویی برای یک زن نوشته شده است. اما در اجرا، مردی این نقش را بازی میکند. یکی از مسایل اساسی در این متن، غیاب است که این مورد به اجرا هم راه پیدا کرده. به هر حال این یک تکگویی برای بازیگر زن است، او جایی ایستاده تا از غیابی روایت کند، از آنچه ما نمیبینیم. او خود را در گذشته روایت میکند. از طرفی او خودش روایتی از نویسنده است. در نمایشنامه نویسنده هم غایب است. حالا آنچه در اجرا تغییر پیدا میکند و رگههای جنون را نمایش میدهد، جابهجایی این غیاب است. نویسنده در صحنه حاضر است و متن و دیگران غایباند. نویسنده از همه آنها روایت میکند. متن لایههای فراوانی دارد، که در هم حرکت میکنند. زمانهایی که در هم تداخل پیدا میکنند. شاید جواب بسیاری از سوالاتی را که درباره متن و اجرا ایجاد پیش میآید، بشود با همین عنصر «غیاب» داد. در شکل اجرایی هم این مساله به چشم میخورد، ما از تصویری میشنویم که نمیبینیمش، پس آن تصویر در گذشته نیز حالا وجود ندارد، همانطور که نینا هم غایب است. این در اجرا کاملا شکل گرفته و بسیار با اهمیت است. با توجه به آنچه در بروشور نمایش هم اشاره شده، هدف به حداقلرساندن همه عناصر تئاتر اعم از نور و دکور و طراحی ابزارهای نمایشی صحنه است، در این اجرا هم این ادعا را مشاهده میکنیم.
یعقوبی معتقد است که این متن میتوانست با اجرای یک بازیگر زن به متن وفادار بماند و توجیهی برای بازی مرد نمیبیند:
- من نمایش «وآنک انسان» را حدود دوسال پیش در اجراهای خانه دیده بودم، اما نمایشنامه آن را نخوانده بودم. چند روز پیش که متن به دستم رسید اولین چیزی که شگفتزدهام کرد این بود که تنها شخصیت نمایشنامه «زن» است ولی افشین هاشمی نقش آن را بازی کرده است. پس با اینکه رضاییراد به توضیح درباره اثر چندان اعتقادی ندارد، ناگزیرم بپرسم چرا این تغییر در اجرا ایجاد شده و توجیهش چیست؟ من وقتی اجرا را دیدم وجود بازیگر مرد در نمایش کاملا پذیرفتنی بود، چون اصلا نمیدانستم تنها شخصیت نمایشنامه نقش زن است. ولی حالا که بعد از خواندن متن میدانم یک زن شخصیت نمایش است با خودم فکر میکنم شایدکنشمندتر و نمایشیتر باشد اگر یک زن نمایش را بازی کند. برای اینکه نویسنده دوباره غایب است. اینکه رضاییراد میگوید افشین نقش خود من را بازی میکند یا حتی نکاتی که افشین گفت، حتی با در نظر گرفتن همه اینها شاید بهتر باشد یک زن نقش را بازی کند. همانطور که میرهولد غایب است، نویسنده هم میتواند غایب باشد.
افشین هاشمی بازیگر این نمایش به این سوال اینطور پاسخ میدهد:
- متن این امکان را به ما میدهد. در پایان متن یک دستور صحنه هست که مرد وارد صحنه میشود و میگوید همه چیزهایی که در طول سالها نوشتهام اینهاست. همین کلید ما بود. در واقع ما در پایان نمایش میفهمیم آنچه را که تا این لحظه دیدهایم نمایشنامهای است که نویسندهای نوشته یا در حال نوشتناش بوده یا چیزی شبیه این و بعد هم همه آن را پاره کرده است. پس آنچه تا به حال دیدهایم یکباره فرو میریزد. رضاییراد وقتی این نمایشنامه را تمام کرد، خودش برایمان خواند. همین که یک مرد/نویسنده داشت در آن لحظه نقش یک زن را میخواند خیلی جالب بود. پس فکر کردیم که چرا نه، چرا خود نویسنده راوی نمایشنامهاش نباشد بهجای اینکه ما نمایشی را ببینیم و بفهمیم این نمایشنامه این نویسنده است و اینطور شد. در عین اینکه به گمان ما نوعی جنون هم در این تغییر نهفته است. حتی تغییرات خیلی جزیی هم درایم تغییر ایجاد کردیم. در این حد که بازیگر چند جایی میگوید «من، زن، نینا». و به صندلی خالی، جای زن، اشاره میکند. این تنها چیزی بود که در اجرا اضافه کردیم. آن هم برای اینکه کمی به تماشاگر کمک کنیم. نکتهای که در این تغییر وجود دارد و من از آن به «جنون» یاد کردم، غیاب نینا است. ما میبینیم که نینا نیست و حتی در اجرایش هم نیست.
رضاییراد، نیز میگوید:
- ما همان اوایل که تمرین میکردیم ایدهای داشتیم، اینکه از چند بازیگر زن که در ایران نیستند و به نوعی امکان حضور در صحنه را ندارند و واقعا غایب هستند - درست مثل نینا که غایب است- فیلم بگیریم و این تصاویر روی صفحهای پخش شود، یا همزمان با اسکایپ آنها در اجرا حضور داشته باشند و بازی کنند.
بازیگرانی مانند شبنم طلوعی، مژده شمسایی یا مهتاب نصیرپور تکههایی از متن را بخوانند و در اجرا مونتاژ شود با بازی افشین. همین ایده یعنی یکسری بازیگرهایی هستند که از این صحنه غایب شدند و نیستند. منتها فرم کار ما دیگر به آن سمت نرفت و امکان تکنیکی آن فراهم نشد و همچنان هم در شکل اجراهای گروه تئاتر خانه فراهم نیست. این البته نکته فرامتنی آن است اما در نهایت با افشین به این تصمیم رسیدیم که اینطور اجرا کنیم. در واقع او نقش من، نویسنده متن را بازی میکند. نقش نویسندهای که متن خودش را میخواند.» من از اتفاقی که برای این متن افتاد راضی هستم و وقتی افشین پیشنهاد کرد که تکگویی را بازی کند، من بیدرنگ استقبال کردم. و حالا این اجرا، چیزی اضافه بر متن دارد. متن رخ داده است اما ما در اجرا چیزی بیش از متن داریم که ضد متن نیست، در راستای متن است اما پیشنهاد دیگری است. شاید اگر این نمایش را ما از ابتدا هم برای اجرا در یک سالن رسمی تمرین میکردیم همین راه را در پیش میگرفتیم. و شاید به همین ایده میرسیدیم. پس بحث فقط نبود امکانات در اجراهای خانه نبود. در ضمن این شیوه اجرایی نیست بلکه زاییده شرایط سیاسی و اجتماعی چند سال اخیر است. منتها برای خود من واقعیت این است که این شکل به مثابه یک فرم زیباییشناسی است که میتوان در آن تجربه کرد و این تجربه را پیش برد؛ الان برای من این مطرح است. و حالا اگر یک ایده سیاسی در این نمایش وجود دارد، اعتراضی بودناش نیست بلکه دگرگونشدن فضا یا همان آپاراتوس تئاتر است. آن سیستمی که یکجور تئاتر تولید میکند و این سیستم میخواهد جوری دیگر تئاتر کار کند یعنی از همهچیز بکاهد و به حداقل برسد پس تاکیدش را بر دو چیز میگذارد؛ متن و بازیگر.
احسان نوروزی، درباره اجرای «وآنک انسان» میگوید:
- رضاییراد تاکید داشت که نه درام بلکه پلی (play) مینویسد. بنابراین، بهکارگیری معیارهای نمایش خوشساخت برای بررسی آثار او بیمعنا است. در این نمایش به نظر میآید به جای کنش جاری صحنه، شاهد نوعی همجواری یا مونتاژ تکهروایتهایی درباره اتفاقی مشخص در گذشته هستیم که شبحاش دست از سر شخصیت حاضر در صحنه برنمیدارد. «وآنک انسان» مونتاژی از مصالح مختلف است؛ مصالحی واقعی مثل سرگذشتهای نویسندههای ویرانشده در دوران استالین یا تکهای از نامه میرهولد درمورد شکنجهشدنش در زندان در کنار روایتهایی جعلی، تکهای از رمان کنستانسیا در کنار نقلقولهایی از انجیل. در هر دو نمایشنامه «وآنک انسان» و «نگاه خیره خداوند» با منظومهای از روایتها و مفاهیم الهیاتی، مخصوصا الهیات مسیحی مواجهیم. مفاهیمی مثل رستگاری، رنج و مهمتر از همه اعتراف. این البته تمثیلی از بنیامین را هم به خاطر میآورد، اینکه وقایع مثل ستارههای آسماناند و تاریخ در حکم متصل کردن این وقایع و ساختن منظومهها یا صور فلکی دلخواه از دل این انبوه نقاط روشن. این مونتاژ در متن هم دقیقا همان حالت را دارد.
چهقدر رضاییراد معتقد است به اینکه یک متنی نمایشنامه است و متنی داستان؟ او میگوید:
- متن نمایشی. به این دلیل ساده که حتما وقتی یک داستان را به تو بدهیم میگویی این داستان کوتاه است، چیز دیگری بدهیم میگویی این مونولوگ است. البته میتوان عناصر تکنیکی آن را استخراج کرد. ولی به هر حال همینجوری حتی بدون استخراج آن عناصر تکنیکی میفهمیم که این داستان کوتاه است، این نمایشنامه است. خیلی جاها البته این دو ژانر همپوشانی پیدا میکنند. خیلی جاها از هم کمک میگیرند، داستان کوتاهی که با زاویه اول شخص مفرد نوشته شده باشد خیلی راه میدهد به مونولوگ. اما به هر حال داستان کوتاه بر توصیف استوار است و حتی اگر زاویه اول شخص مفرد داشته باشد باز خصلت توصیفی دارد نه خصلت کنشمند. مثلا در همین نمایشنامه جایی هست که میگوید، در این سکوت من داشتم به این مساله فکر میکردم، این در داستان باید توضیح داده شود. اما اینجا بلافاصله قرارداد نمایشی به ما این را اجازه میدهد که شخصیت بگوید، در این سکوت من فکر میکردم... من میگویم این خصلت مونولوگ است، کنش در لحظه صورت میگیرد و کنشمند است. من اصولا فکر میکنم در هر نمایشنامهای باید این ایده بازینویسی رعایت شود. محمد یعقوبی یکی از همین نمایشنامهنویسانی است که پلینویس است، نه درامنویس. یعنی اصول بازی و موقعیت نمایشی را میشناسد. مثلا همین که میگوید اجازه بدهید یکبار دیگر بخوانم، تنها میتواند در نمایش اتفاق بیفتد، این یک بازی است که در داستان هرگز نمیتواند رخ بدهد. در داستان ممکن است نویسنده بگوید بروید این تکه را یکبار دیگر بخوانید اما معلوم نیست خواننده این دستورالعمل را انجام دهد. اما ما در نمایش این تکرار را واقعا انجام میدهیم و تماشاگر چارهای جز دیدنش ندارد و میفهمد که این بازی متن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.