بررسی کارکرد اسطوره در آثار «غزاله علیزاده»
علیه نابودی
جلال ستاری
در رمانهای غزاله علیزاده، اسطوره با ظرافت در پس ظاهر واقعگرایانه داستان قرار داده شده است و همین ویژگی است که رمانهای علیزاده، از جمله «خانه ادریسیها» را به رمانهایی دولایه بدل کرده است. لایه اول خانه ادریسیها، لایه رئالیستی است که از حوادث ظاهری رمان تشکیل شده و دیگری لایه اساطیری است که در پس پشت لایه اول پنهان است و خواننده خود باید آن را کشف کند. با کشف این لایه دوم است که درمییابیم همیشه یک خانه ادریسیها هست که غارت میشود. اما هنر غزاله علیزاده، در نحوه کنار هم قرار دادن این دو لایه است. علیزاده چنان با مهارت لایه رئالیستی و لایه اساطیری رمان را به هم میآمیزد که دو لایه بودن رمان در نگاه اول به چشم نمیآید. برخلاف کسانی که در آثاری اینگونه، به دلیل اینکه نمیتوانند دو لایه را خوب به هم بچسبانند، کارشان نچسب و تصنعی از آب درمیآید. علیزاده، در لایه دوم این رمان، قهرمان اساطیری را چنان امروزی کرده و از آسمان به زمین آورده است که اسطوره رمان او را میتوان در هر کوی و برزن دید، ضمن اینکه در فرآیند این زمینی شدن، جنبههای اساطیری قهرمان زمینیشده نیز حفظ شده است و علیزاده با حفظ این جنبههای اساطیری، بازی هنرمندانهای با اسطوره و کیمیاگری میکند. این شکل از مواجهه با اسطوره، مشابه همان کاری است که سیمین دانشور هم در رمان «سووشون» با اسطوره سیاوش انجام داده است. همانطور که دانشور در سووشون یک سیاوش نوساخته، علیزاده هم در «خانه ادریسیها» به نو کردن قهرمان اسطورهای پرداخته است. در هر دو رمان، قهرمان اسطورهای جانب مردم را میگیرد نه جانب شاه را و این، همان مواجهه نوگرایانه با اسطوره است. علیزاده نه فقط در «خانه ادریسیها» که در «شبهای تهران» نیز همین رویکرد را به اسطوره حفظ کرده و آن را ادامه داده است. قهرمان زن رمان «شبهای تهران»، در عین اینکه یک زن زمینی و عادی است، چهرهای جاودانه و اساطیری را از جوانی ارایه میدهد و علیزاده برخلاف اسطورههای قدیم، از خلال این اسطورهپردازی، نه یک مساله کلی و نامشخص که یک مساله امروزی را محور رمان قرار داده و اسطوره جوانی و عشق و جاودانگی را خلق کرده است. اسطورهای که ریشهای عقلانی و خردورزانه دارد. در خانه ادریسیها نیز، عشق و جاودنگی به شکلی دیگر مطرح شده است و به همین دلیل، «عشقآباد» در این رمان به تصادف به عنوان کانون وقایع انتخاب نشده است. عشقآباد، کانون عشق لایزال است. در تمام اتفاقات این رمان، رد پای نوعی جاودانگی و رستاخیز دیده میشود. بنابراین میتوان گفت که علیزاده در رمانهایش نابودی انسانها را نمیپذیرد و به مرگ اعتقادی ندارد و معتقد است که انسان نمیمیرد بلکه رستاخیز پیدا میکند. چنانکه در پایان رمان، آن خانواده نابود میشود اما اصالت و معنویت آن به جا میماند و این جاودانگی، یکی از مفاهیم محوری رمان خانه ادریسیهاست و آن را به ویژه در معنای رمزی و اساطیریای که گنج در این رمان پیدا کرده است میبینیم؛ گنج حلقه اتصالی است که فریادرسان را به فریادخواهان یعنی به قربانیان خانه ادریسی، رحیلا و لوبا و رعنا میپیوندد که گویی نمردهاند بلکه گوهر و زر شدهاند تا جویندگان کیمیای سعادت و اکسیر جان با آن بتوانند به خونخواهی دادخواهانی که دادرسی نیافتهاند برخیزند. این گنج در اتاق رحیلاست که رکسانا در آن منزل کرده است. رکسانا دست بر دیوار مینهد و در مخفی کوچکی عقب میرود و صندوقخانهای نمایان میشود که گردی هزارساله بر اشیایش نشسته است و پر از گلدان است و در هر گلدان، شاخههای آزالیا و نرگس و مریم و سنبل سفید است که گلبرگهایشان خشکیده و با تلنگری فرو میریزند. رکسانا در صندوق را با شناختی که از اعداد قفل رمزش دارد میگشاید و پرتوی سرخگون از درون صندوق بر آنان میتابد: «بخاری نورانی فراز توده زر، درهم پیچید و رو به سقف رفت. مشعلههایی پیوسته چون شهابهای آسمانی تابیدن آغاز کردند. انگشتر یاقوت سرخ، میان حوضچه زرفام در لمعانی آتشگون میگداخت و جرقه میزد.» خانم ادریسی به قباد میگوید انگشتری مال لوبا بود و قباد تصدیق میکند که با لنگهاش مو نمیزند و خانم ادریسی به یاد میآورد که دو انگشتر یاقوت را با هم خریدند برای لوبا و او (در چهارشنبه یازده مهرماه، روز نامگذاری آنان: یوم السکار) و قباد به وی میگوید: برازنده انگشت شماست تا روزی که بفروشیمش و انگشتر را در انگشت بانوی پیر میکند و همه میبینند انگشتری، اندازه انگشت اوست. اما گنج چگونه فراهم آمده بود؟ میراثی از نیاکان؟ خانم ادریسی گمان نمیکند که چنین باشد. به یاد دارد که دختر عمو لوبا را از آغاز بیماریش در بیست سالگی، در این اتاق تاریک پر از گلهای تازه که هر روز صبح میآوردند، حبس میکردند. بیماری مرموزی که اطبا میگفتند با عطر گلهای سفید درمان میشود و وقتی تابوت لوبا را بیرون میبردند، خانه پر از عطر گل بود و اینک برجایش، صندوقی پر از زر هست با یاقوتی سرخ به رنگ خون کبوتر، همچون خون یا پارههای پیکر قربانی آیینی که در اساطیر موجب خیر و برکت رویش گیاهان و آفرینش یا رستاخیز جهان است و این همان سر جاودانگی است یا شور و عشق حیات سرمدی، یعنی حلقههای به همپیوسته مرگ و زندگی که وهاب از آن دلآگاهی دارد. اما کارهای رکسانا به نظر خانم ادریسی؛ همچون ساحری و جادوگری است چون حتی رمز صندوق را میداند و به گمانش شاید روح لوبا در او حلول کرده است. به یاد داریم که رعنا مادر وهاب رکسانا را میشناخته و خبر اهل خانه را به وی داده بود. حتی انگشتر رحیلا را به رکسانا بخشیده بود و شاید رکسانا و رحیلا را درهم میآمیخت و یکی میپنداشت. از اینرو رکسانا پیش از خروج از صندوقخانه که با فشار بر نقطهای نامریی، درش را میبندد، آنچنان که جای هیچ شکافی باقی نمیماند به خانم ادریسی میگوید: رمز گنج را با همه جزییاتش از عروستان شنیده بودم. اما رعنا از کجا میدانست؟ بیگمان رحیلا که از کودکی در آن اتاق سر میکرد راز را بر وی فاش کرده بود. این چنین اگر در گنج به دیده رمز بنگریم، میتوان گفت که رازی و رمزی دست به دست میشود. راز لوبا و رحیلا چون مردهریگی گرانبها به وساطت رعنا به دست رکسانا میرسد و رکسانا با شکافتنش، حکمتی را که در آن هست، دستمایه کاری میکند که خیر و صلاح جمع در آن است. این رمز، اگر معنایی باطنی را تمثیل کند، گنجی است که در صندوقچه سینه و در سر ضمیر پنهان و رحیلا و لوبا که صندوق سر بودند، جز رعنای رازنیوش گوش شنوایی نیافتند. اما این راز سربهمهر چیست؟ چیزی بسیار ساده که سخت بدیهی مینماید، ولی مگر نه این است که همواره چیزهای بس مهم، سادهترین چیزهایند، زیرا فطری بشرند؛ راز را رکسانا بر همگان فاش میکند، هنگامیکه پس از بستن در صندوقخانه میگوید: «رهایی وجود ندارد. تغییر، در درون باید اتفاق بیفتد، بدون این تحول، انقلاب، تعویض پوسته است.» این تغییر درونی نیز به سائقه عشق تحقق میپذیرد و اگر عشق کیمیاکار در این راه دستگیر و هادی طالب نباشد، چنانکه برای رکسانا نبود، انسان شورشی به آنجا میرسد که چون رکسانا میگوید: «رویای انقلاب بهتر از واقعیت است و حالا یک چیز میخواهم: روی قلههای دوردست ایستادن و نگاه کردن، تنها این نوع دوست داشتن، نجاتدهنده است.» و با این سخن پای در وادی هیچ انگاری و نیستگرایی مینهد.
اما این رمز، چون هر رمزی، دوپهلو و دوسوگراست و گنج ما، دفینه و خزینه زر و سیم نیز هست که همواره در خرابه و ویرانه است و بر سر آن ماری خفته است که «گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به همند.» و قباد سرکرده دولتستیزان گنجور، عزم جزم میکند که این گنج را به کوه ارسال دارد و ناراضیانی که سر ستیز دارند به کوه پناه برند و روز نو، روزی نو پی سکههای طلا را از صندوق در بیست کیسه خالی میکنند و با درشکهران آشنایی به کوه میفرستند. در این لحظه خانم ادریسی به قباد میگوید: «سر آخر همراه شدیم. در تمام این سالها احساس میکردم دوران تبعیدم را طی میکنم.» از همه آدمهای رمان، تنها این جفت که پیوندشان در آسمان بستهشده و خاطرهها را از یاد نبردهاند، رستگارند، چون عشق و انقلاب و ظاهر و باطن را بسان تاروپود به هم تنیدهاند. از جمع «متمردین» به قول آتشکارها، شوکت و خانم ادریسی و رکسانا، شبانگاه پیش از عزیمت، پاهای آلوده و رنجور برزو و تیمور و ترکان و کاوه و قدیر و وهاب و رخساره و کوکان و لقا و کوکب و پری و یاور و یوسف را میشویند، همانگونه که مسیح در شام آخر پای حواریون را شست و در صدر مسیحیت، زنان پارسا پای گدایان را میشستند؛ اما نقشه لو میرود و فوجی آتشکار سیاهپوش که دعوی دارند «بیماری عشق را ریشهکن کنند»، قفل در را میشکنند و به حیاط میریزند و در سپیدهدم شش تن: قباد و شوکت و بانوی کهنسال و رکسانا و کاوه و برزو را میبرند. تا به جوخه اعدام بسپارند. برای دیگران نیز مجازاتهایی تعیین کردهاند، اسم بعضی هم چون وهاب در سیاهه «متمردان» مستوجب سیاست نیست. یوسف میگریزد، در کوچه تیر میخورد و از آن پس گم میشود و آخرین نشانهاش چندقطره خون بر سنگفرش کوچه است. در این هنگام که به پایان داستان نزدیک میشویم، بار دیگر نسیم رستاخیزی بر نظرکردگان میوزد. قباد انگشتری یاقوت سرخ را به یونس میبخشد و میگوید: «امانت تو» و یونس پاسخ میدهد: «گلهای مریم، سنبل سفید، نرگس و آزالیا! - لوبا تقسیم شد: طلا به کوه رفت. سیماب آتش با شماست! حلقه اکسیر! سپاسگزارم!» پس داستان همچنان باقی است، چون پیکر پارهپاره قهرمانانی که به شهادت میرسند، کیمیاکار است و خیر و برکت دارد. رکسانا وهاب را به جستوجوی گمشدهاش که این بار رکساناست به سفری دور و دراز میفرستد تا گوهر عشق همچنان درخشان و فروزان بهسان خورشید بتابد، از این رو در لحظهای که میبرندش، به وهاب میگوید: «درست لب مرز بههم رسیدیم. مادرت تو را به من هدیه کرد، حیف که نفهمیدم، به کشمیر برو.» و حق همین است چنانکه مادربزرگ به نواده درمانده و بیکس و تنهایش که کشمیر از او بسی دورافتاده و تصویر رحیلا در ذهنش به هم ریخته و رکسانا در وجودش حل شده و از وی میپرسد به که پناه برم؟ میگوید: «به عشق. خیال رحیلا توهم بود، اما رکسانا واقعی است.»
متاسفانه، به کارهای غزاله علیزاده آنچنان نپرداختهاند و جنبههای بسیاری از کار او هنوز ناشناخته باقی مانده است که یک دلیلش شاید شیوه زندگی او باشد. شیوهای که بر جنبه ادیبانه شخصیت او غلبه کرده و باعث شده است که او را ادیب به حساب نیاورند و این کوتاهی بزرگی در حق اوست در حالی که سزاوار است که بسیار بیش از اینها به او پرداخته شود. یک دلیل دیگر این کوتاهی شاید نثر پیچیده و غامض رمانهای غزاله علیزاده باشد. نثری که مخاطب را میرماند و نمیگذارد به راحتی با نوشتههای او ارتباط برقرار کند. نثر رمانهای علیزاده به شدت ادبی و کلاسیک است و به گمان من چنین نثری برای رمان امروزی، کارکرد چندانی ندارد. علیزاده بیشتر مثل نویسندگان قرن 19 فرانسه مینوشت و نثرش هم واقعا زیبا بود اما به درد رمان امروز نمیخورد. نثر رمان امروز باید ساده باشد چرا که رمان شعر نیست و رماننویس امروزی باید مثل من و امثال من حرف بزند. رمانهای غزاله علیزاده به دلیل نثر دشوار و به شدت ادبیشان، آسانیاب نیستند و خواننده را گیج میکنند و همین باعث شده که آثارش کمتر خوانده شود. خود او یکبار میگفت که من وقتی میخواهم بنویسم، صورتم را میپوشانم و چشمهایم را میبندم و دراز میکشم و به کسی میگویم که برایم بنویسد. طبیعتا این شیوه نوشتن، نثر را پیچیده و ارتباط خواننده را با این نوع نثر دشوار میکند. با این همه، علیزاده بدون شک یکی از بهترین رماننویسهای معاصر است و جا دارد که به آثار او بیش از این پرداخته شود.
در رمانهای غزاله علیزاده، اسطوره با ظرافت در پس ظاهر واقعگرایانه داستان قرار داده شده است و همین ویژگی است که رمانهای علیزاده، از جمله «خانه ادریسیها» را به رمانهایی دولایه بدل کرده است. لایه اول خانه ادریسیها، لایه رئالیستی است که از حوادث ظاهری رمان تشکیل شده و دیگری لایه اساطیری است که در پس پشت لایه اول پنهان است و خواننده خود باید آن را کشف کند. با کشف این لایه دوم است که درمییابیم همیشه یک خانه ادریسیها هست که غارت میشود. اما هنر غزاله علیزاده، در نحوه کنار هم قرار دادن این دو لایه است. علیزاده چنان با مهارت لایه رئالیستی و لایه اساطیری رمان را به هم میآمیزد که دو لایه بودن رمان در نگاه اول به چشم نمیآید. برخلاف کسانی که در آثاری اینگونه، به دلیل اینکه نمیتوانند دو لایه را خوب به هم بچسبانند، کارشان نچسب و تصنعی از آب درمیآید. علیزاده، در لایه دوم این رمان، قهرمان اساطیری را چنان امروزی کرده و از آسمان به زمین آورده است که اسطوره رمان او را میتوان در هر کوی و برزن دید، ضمن اینکه در فرآیند این زمینی شدن، جنبههای اساطیری قهرمان زمینیشده نیز حفظ شده است و علیزاده با حفظ این جنبههای اساطیری، بازی هنرمندانهای با اسطوره و کیمیاگری میکند. این شکل از مواجهه با اسطوره، مشابه همان کاری است که سیمین دانشور هم در رمان «سووشون» با اسطوره سیاوش انجام داده است. همانطور که دانشور در سووشون یک سیاوش نوساخته، علیزاده هم در «خانه ادریسیها» به نو کردن قهرمان اسطورهای پرداخته است. در هر دو رمان، قهرمان اسطورهای جانب مردم را میگیرد نه جانب شاه را و این، همان مواجهه نوگرایانه با اسطوره است. علیزاده نه فقط در «خانه ادریسیها» که در «شبهای تهران» نیز همین رویکرد را به اسطوره حفظ کرده و آن را ادامه داده است. قهرمان زن رمان «شبهای تهران»، در عین اینکه یک زن زمینی و عادی است، چهرهای جاودانه و اساطیری را از جوانی ارایه میدهد و علیزاده برخلاف اسطورههای قدیم، از خلال این اسطورهپردازی، نه یک مساله کلی و نامشخص که یک مساله امروزی را محور رمان قرار داده و اسطوره جوانی و عشق و جاودانگی را خلق کرده است. اسطورهای که ریشهای عقلانی و خردورزانه دارد. در خانه ادریسیها نیز، عشق و جاودنگی به شکلی دیگر مطرح شده است و به همین دلیل، «عشقآباد» در این رمان به تصادف به عنوان کانون وقایع انتخاب نشده است. عشقآباد، کانون عشق لایزال است. در تمام اتفاقات این رمان، رد پای نوعی جاودانگی و رستاخیز دیده میشود. بنابراین میتوان گفت که علیزاده در رمانهایش نابودی انسانها را نمیپذیرد و به مرگ اعتقادی ندارد و معتقد است که انسان نمیمیرد بلکه رستاخیز پیدا میکند. چنانکه در پایان رمان، آن خانواده نابود میشود اما اصالت و معنویت آن به جا میماند و این جاودانگی، یکی از مفاهیم محوری رمان خانه ادریسیهاست و آن را به ویژه در معنای رمزی و اساطیریای که گنج در این رمان پیدا کرده است میبینیم؛ گنج حلقه اتصالی است که فریادرسان را به فریادخواهان یعنی به قربانیان خانه ادریسی، رحیلا و لوبا و رعنا میپیوندد که گویی نمردهاند بلکه گوهر و زر شدهاند تا جویندگان کیمیای سعادت و اکسیر جان با آن بتوانند به خونخواهی دادخواهانی که دادرسی نیافتهاند برخیزند. این گنج در اتاق رحیلاست که رکسانا در آن منزل کرده است. رکسانا دست بر دیوار مینهد و در مخفی کوچکی عقب میرود و صندوقخانهای نمایان میشود که گردی هزارساله بر اشیایش نشسته است و پر از گلدان است و در هر گلدان، شاخههای آزالیا و نرگس و مریم و سنبل سفید است که گلبرگهایشان خشکیده و با تلنگری فرو میریزند. رکسانا در صندوق را با شناختی که از اعداد قفل رمزش دارد میگشاید و پرتوی سرخگون از درون صندوق بر آنان میتابد: «بخاری نورانی فراز توده زر، درهم پیچید و رو به سقف رفت. مشعلههایی پیوسته چون شهابهای آسمانی تابیدن آغاز کردند. انگشتر یاقوت سرخ، میان حوضچه زرفام در لمعانی آتشگون میگداخت و جرقه میزد.» خانم ادریسی به قباد میگوید انگشتری مال لوبا بود و قباد تصدیق میکند که با لنگهاش مو نمیزند و خانم ادریسی به یاد میآورد که دو انگشتر یاقوت را با هم خریدند برای لوبا و او (در چهارشنبه یازده مهرماه، روز نامگذاری آنان: یوم السکار) و قباد به وی میگوید: برازنده انگشت شماست تا روزی که بفروشیمش و انگشتر را در انگشت بانوی پیر میکند و همه میبینند انگشتری، اندازه انگشت اوست. اما گنج چگونه فراهم آمده بود؟ میراثی از نیاکان؟ خانم ادریسی گمان نمیکند که چنین باشد. به یاد دارد که دختر عمو لوبا را از آغاز بیماریش در بیست سالگی، در این اتاق تاریک پر از گلهای تازه که هر روز صبح میآوردند، حبس میکردند. بیماری مرموزی که اطبا میگفتند با عطر گلهای سفید درمان میشود و وقتی تابوت لوبا را بیرون میبردند، خانه پر از عطر گل بود و اینک برجایش، صندوقی پر از زر هست با یاقوتی سرخ به رنگ خون کبوتر، همچون خون یا پارههای پیکر قربانی آیینی که در اساطیر موجب خیر و برکت رویش گیاهان و آفرینش یا رستاخیز جهان است و این همان سر جاودانگی است یا شور و عشق حیات سرمدی، یعنی حلقههای به همپیوسته مرگ و زندگی که وهاب از آن دلآگاهی دارد. اما کارهای رکسانا به نظر خانم ادریسی؛ همچون ساحری و جادوگری است چون حتی رمز صندوق را میداند و به گمانش شاید روح لوبا در او حلول کرده است. به یاد داریم که رعنا مادر وهاب رکسانا را میشناخته و خبر اهل خانه را به وی داده بود. حتی انگشتر رحیلا را به رکسانا بخشیده بود و شاید رکسانا و رحیلا را درهم میآمیخت و یکی میپنداشت. از اینرو رکسانا پیش از خروج از صندوقخانه که با فشار بر نقطهای نامریی، درش را میبندد، آنچنان که جای هیچ شکافی باقی نمیماند به خانم ادریسی میگوید: رمز گنج را با همه جزییاتش از عروستان شنیده بودم. اما رعنا از کجا میدانست؟ بیگمان رحیلا که از کودکی در آن اتاق سر میکرد راز را بر وی فاش کرده بود. این چنین اگر در گنج به دیده رمز بنگریم، میتوان گفت که رازی و رمزی دست به دست میشود. راز لوبا و رحیلا چون مردهریگی گرانبها به وساطت رعنا به دست رکسانا میرسد و رکسانا با شکافتنش، حکمتی را که در آن هست، دستمایه کاری میکند که خیر و صلاح جمع در آن است. این رمز، اگر معنایی باطنی را تمثیل کند، گنجی است که در صندوقچه سینه و در سر ضمیر پنهان و رحیلا و لوبا که صندوق سر بودند، جز رعنای رازنیوش گوش شنوایی نیافتند. اما این راز سربهمهر چیست؟ چیزی بسیار ساده که سخت بدیهی مینماید، ولی مگر نه این است که همواره چیزهای بس مهم، سادهترین چیزهایند، زیرا فطری بشرند؛ راز را رکسانا بر همگان فاش میکند، هنگامیکه پس از بستن در صندوقخانه میگوید: «رهایی وجود ندارد. تغییر، در درون باید اتفاق بیفتد، بدون این تحول، انقلاب، تعویض پوسته است.» این تغییر درونی نیز به سائقه عشق تحقق میپذیرد و اگر عشق کیمیاکار در این راه دستگیر و هادی طالب نباشد، چنانکه برای رکسانا نبود، انسان شورشی به آنجا میرسد که چون رکسانا میگوید: «رویای انقلاب بهتر از واقعیت است و حالا یک چیز میخواهم: روی قلههای دوردست ایستادن و نگاه کردن، تنها این نوع دوست داشتن، نجاتدهنده است.» و با این سخن پای در وادی هیچ انگاری و نیستگرایی مینهد.
اما این رمز، چون هر رمزی، دوپهلو و دوسوگراست و گنج ما، دفینه و خزینه زر و سیم نیز هست که همواره در خرابه و ویرانه است و بر سر آن ماری خفته است که «گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به همند.» و قباد سرکرده دولتستیزان گنجور، عزم جزم میکند که این گنج را به کوه ارسال دارد و ناراضیانی که سر ستیز دارند به کوه پناه برند و روز نو، روزی نو پی سکههای طلا را از صندوق در بیست کیسه خالی میکنند و با درشکهران آشنایی به کوه میفرستند. در این لحظه خانم ادریسی به قباد میگوید: «سر آخر همراه شدیم. در تمام این سالها احساس میکردم دوران تبعیدم را طی میکنم.» از همه آدمهای رمان، تنها این جفت که پیوندشان در آسمان بستهشده و خاطرهها را از یاد نبردهاند، رستگارند، چون عشق و انقلاب و ظاهر و باطن را بسان تاروپود به هم تنیدهاند. از جمع «متمردین» به قول آتشکارها، شوکت و خانم ادریسی و رکسانا، شبانگاه پیش از عزیمت، پاهای آلوده و رنجور برزو و تیمور و ترکان و کاوه و قدیر و وهاب و رخساره و کوکان و لقا و کوکب و پری و یاور و یوسف را میشویند، همانگونه که مسیح در شام آخر پای حواریون را شست و در صدر مسیحیت، زنان پارسا پای گدایان را میشستند؛ اما نقشه لو میرود و فوجی آتشکار سیاهپوش که دعوی دارند «بیماری عشق را ریشهکن کنند»، قفل در را میشکنند و به حیاط میریزند و در سپیدهدم شش تن: قباد و شوکت و بانوی کهنسال و رکسانا و کاوه و برزو را میبرند. تا به جوخه اعدام بسپارند. برای دیگران نیز مجازاتهایی تعیین کردهاند، اسم بعضی هم چون وهاب در سیاهه «متمردان» مستوجب سیاست نیست. یوسف میگریزد، در کوچه تیر میخورد و از آن پس گم میشود و آخرین نشانهاش چندقطره خون بر سنگفرش کوچه است. در این هنگام که به پایان داستان نزدیک میشویم، بار دیگر نسیم رستاخیزی بر نظرکردگان میوزد. قباد انگشتری یاقوت سرخ را به یونس میبخشد و میگوید: «امانت تو» و یونس پاسخ میدهد: «گلهای مریم، سنبل سفید، نرگس و آزالیا! - لوبا تقسیم شد: طلا به کوه رفت. سیماب آتش با شماست! حلقه اکسیر! سپاسگزارم!» پس داستان همچنان باقی است، چون پیکر پارهپاره قهرمانانی که به شهادت میرسند، کیمیاکار است و خیر و برکت دارد. رکسانا وهاب را به جستوجوی گمشدهاش که این بار رکساناست به سفری دور و دراز میفرستد تا گوهر عشق همچنان درخشان و فروزان بهسان خورشید بتابد، از این رو در لحظهای که میبرندش، به وهاب میگوید: «درست لب مرز بههم رسیدیم. مادرت تو را به من هدیه کرد، حیف که نفهمیدم، به کشمیر برو.» و حق همین است چنانکه مادربزرگ به نواده درمانده و بیکس و تنهایش که کشمیر از او بسی دورافتاده و تصویر رحیلا در ذهنش به هم ریخته و رکسانا در وجودش حل شده و از وی میپرسد به که پناه برم؟ میگوید: «به عشق. خیال رحیلا توهم بود، اما رکسانا واقعی است.»
متاسفانه، به کارهای غزاله علیزاده آنچنان نپرداختهاند و جنبههای بسیاری از کار او هنوز ناشناخته باقی مانده است که یک دلیلش شاید شیوه زندگی او باشد. شیوهای که بر جنبه ادیبانه شخصیت او غلبه کرده و باعث شده است که او را ادیب به حساب نیاورند و این کوتاهی بزرگی در حق اوست در حالی که سزاوار است که بسیار بیش از اینها به او پرداخته شود. یک دلیل دیگر این کوتاهی شاید نثر پیچیده و غامض رمانهای غزاله علیزاده باشد. نثری که مخاطب را میرماند و نمیگذارد به راحتی با نوشتههای او ارتباط برقرار کند. نثر رمانهای علیزاده به شدت ادبی و کلاسیک است و به گمان من چنین نثری برای رمان امروزی، کارکرد چندانی ندارد. علیزاده بیشتر مثل نویسندگان قرن 19 فرانسه مینوشت و نثرش هم واقعا زیبا بود اما به درد رمان امروز نمیخورد. نثر رمان امروز باید ساده باشد چرا که رمان شعر نیست و رماننویس امروزی باید مثل من و امثال من حرف بزند. رمانهای غزاله علیزاده به دلیل نثر دشوار و به شدت ادبیشان، آسانیاب نیستند و خواننده را گیج میکنند و همین باعث شده که آثارش کمتر خوانده شود. خود او یکبار میگفت که من وقتی میخواهم بنویسم، صورتم را میپوشانم و چشمهایم را میبندم و دراز میکشم و به کسی میگویم که برایم بنویسد. طبیعتا این شیوه نوشتن، نثر را پیچیده و ارتباط خواننده را با این نوع نثر دشوار میکند. با این همه، علیزاده بدون شک یکی از بهترین رماننویسهای معاصر است و جا دارد که به آثار او بیش از این پرداخته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.