|

استفاده از شعر و هنر برای ارتباط با بیماران

ارتباط و اعتماد متقابل روانپزشک و بیمار

افشین یداللهی . روانپزشک و متخصص اعصاب و روان

1 آمارهای بیماران روانی تقریبا یک نسبت مشابهی در همه جای دنیا دارد. طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، 25درصد افراد هر جامعه‌ای (یعنی یک نفر از هر چهار نفر)، به یکی از انواع بیماری‌ها یا اختلال‌های روانی یا مشکل روانپزشکی دچار است. این اختلال یا مشکل روانپزشکی ممکن است یک اضطراب ساده باشد یا یک بیماری شدید. ولی به‌طور کل می‌توان گفت اضطراب، انواع فوبیاها و افسردگی از شایع‌ترین بیماری‌هایی هستند که ما در جامعه خود با آن بیشتر روبه‌رو می‌شویم.
2 بیماری یا اختلال روانی سطح و درجات متفاوتی دارد ولی به طور خلاصه می‌توان گفت اگر فرد دچار افت عملکرد شود، به‌طوری که این افت عملکرد تداوم داشته باشد و در برخی از موارد مانند افسردگی بیش از دو هفته طول بکشد، (این مدت‌زمان برای بیماری‌ها و اختلال‌های دیگر هم مشخص‌شده و تعریف‌شده است)، این فرد دچار یکی از اختلال‌هایی شده که لازم است از کمک‌های تخصصی برخوردار شود. البته ممکن است اختلال دیگری هم پیش بیاید و آن هم اینکه اگر افت عملکردهایی دارد که به طور گذرا و خفیف پیش می‌آید ولی تداوم دارد (یعنی دوره‌های افت عملکرد و بهبودی دارد و در مجموع عملکردش نوسان دارد) و در نتیجه فرد ثبات عملکرد ندارد و پیش از آنکه کاری را به نتیجه برساند، دچار افت عملکرد می‌شود و کارش بی‌نتیجه و ناتمام باقی می‌ماند، در واقع این تکرارهای کوتاه‌مدت هم که به یک الگو تبدیل می‌شود، می‌تواند یک اختلال محسوب شود که فرد یا خانواده وی باید پیگیر درمان آن شوند.
3 ابتلا به بسیاری از بیماری‌های روانی باعث افت عملکرد بیمار در حوزه فعالیت‌های شخصی، خانوادگی، شغلی و تحصیلی می‌شود که اگر این بیماری‌ها در زمان مناسب تشخیص داده شوند و روند درمان آنها آغاز گردد، می‌توان از افت عملکرد در اینگونه بیماران پیشگیری کرد. برای مثال اگر برخی از اختلال‌های خلقی یا افسردگی درمان نشود هم می‌تواند پیامدهای شغلی ناخواسته برای فرد ایجاد کند و هم پیامدهای اقتصادی داشته باشد و در مجموع، همه این عوامل در دراز مدت می‌تواند بر وضعیت خانوادگی یا اجتماعی فرد مبتلا تاثیرهای سوئی داشته باشد. معمولا بیشتر کسانی که افسرده می‌شوند، در دوران افسردگی‌شان یا افت عملکرد دارند یا اصلا سر کار نمی‌روند. نوسان‌های خلقی هم می‌تواند به کارآیی شغلی افراد و همچنین وضعیت خانوادگی وی آسیب بزند یعنی وقتی که فردی نوسان‌هایی در رفتار و روحیه خود دارد و ثبات کافی ندارد که بتواند دایم و پیوسته برای زندگی خود برنامه‌ریزی کند و در نتیجه فعالیت‌هایش تداوم داشته باشد، ممکن است روابط شغلی، خانوادگی و اجتماعی آسیب ببیند. از طرف دیگر اگر فرد دچار روانپریشی‌هایی شود، مثلا به توهم‌های شنیداری مبتلا شود یا افکاری داشته باشد که حاکی از گزند یا بدبینی نسبت به دیگران باشد، این موارد هم می‌تواند در روابط شغلی، خانوادگی و اجتماعی فرد تاثیر بگذارد و روابطش را کاملا تحت‌الشعاع قرار دهد. مورد دیگری که بسیار شایع است، انواع فوبیاست. اگر کسی فوبیای پرواز با هواپیما داشته باشد، یا ترس از ارتفاع داشته باشد یا حتی فوبیای سگ و گربه داشته باشد (که در جامعه ما شایع است)، ممکن است به‌شدت باعث افت عملکرد شود زیرا فرد ممکن است به سفرهای کاری یا تفریحی و خانوادگی نرود بنابراین در ارتقای شغلی یا کسب درآمد وی تاثیر منفی می‌گذارد. ممکن است کسی از آسانسور بترسد. شاید خانه یا محل کار وی در طبقه15 یک‌ برج باشد و او ناچار شود هر روز این طبقه‌ها را پیاده طی کند. این افراد اگر به‌موقع تحت درمان مناسب قرار گیرند، یا علایم آنها به‌طورکامل کنترل می‌شود یا دست‌کم به‌طور نسبی کنترل می‌شود و در نتیجه از افت عملکرد پیشگیری می‌شود.
4 رویکرد یک روانپزشک برای درمان یک اختلال بسیار متفاوت است و به نوع علایم بستگی دارد، مثلا اگر فرد به انواع مختلف توهم‌های دیداری و شنیداری مبتلا باشد یا دچار روانپریشی شده باشد، یعنی افکار او از حالت منطقی خارج شده است، چون تفکرات او از روال معمول پیروی نمی‌کند، خوب است که محوریت اصلی درمان، روی درمان‌های دارویی باشد اما اگر افسردگی شدیدی داشته باشد و در نتیجه افت عملکرد هم شدید باشد یا اگر در اثر شدت افسردگی احتمال خودکشی وجود داشته باشد، یا اگر همراه با افسردگی حالت روانپریشی هم داشته باشد (که اصطلاحا به این موارد سایکوز می‌گویند)، ما محوریت را به درمان دارویی اختصاص می‌دهیم تا علایم بیماری خفیف‌تر شود و پس از آن یا همراه با آن، درمان غیردارویی را آغاز می‌کنیم. به غیر از نوع بیماری، شدت علایم در انتخاب روش درمان تاثیر می‌گذارد برای مثال اگر وسواس از نوع خفیف باشد، می‌توان با رفتاردرمانی‌شناختی این اختلال را درمان کرد. اگر افسردگی هم خفیف باشد، می‌توان با انواع مشاوره‌ها و درمان‌های غیردارویی به جواب و درمان مطلوب برسیم ولی اگر علایم شدید باشد باید به سراغ درمان دارویی رفت و در برخی مواقع هم، علاوه بر درمان‌های دارویی، باید همزمان درمان‌های غیردارویی را هم به‌کار گرفت.
5 نکته مهم دیگری را که باید به آن اشاره کنم، تفاوت وظایف و رویکردهای یک روانشناس و روانپزشک در درمان بیماری‌ها و اختلال‌های روانی است. روانپزشک کسی است که دوره هفت‌ساله پزشکی را به پایان رسانده و سپس در گرایش روانپزشکی یا اعصاب و روان تخصص می‌گیرد. روانشناس بر اساس گرایش و تخصص روانشناسی‌اش (برای مثال روانشناسی بالینی یا کودکان عقب‌مانده ذهنی و...)، در ابتدا لیسانس روانشناسی می‌خواند و در ادامه فوق‌لیسانس و دکترای این رشته را می‌گیرد. اما به لحاظ اینکه روانپزشک، در اصل پزشک است، می‌تواند دارو تجویز کند و در کل، درمان‌های دارویی در صلاحیت روانپزشک است و فقط روانپزشک است که می‌تواند دارو تجویز کند. ولی روانشناس دارو تجویز نمی‌کند بلکه بر مبنای رویکرد خودش، درمان‌های مشاوره‌ای را در پیش می‌گیرد، مانند رفتاردرمانی‌شناختی یا تحلیل رفتار، البته به شرطی که دوره‌های لازم برای این کار را طی کرده باشد. لازم به ذکر است که روانپزشکان و روانشناسان بسیاری از مباحث را به صورت تئوری و نظری می‌خوانند اما برای آنکه درمان‌هایشان موثر باشد باید به صورت عملی هم تجربه کسب کنند زیرا صرف خواندن تئوری این مباحث کفایت نمی‌کند و این فرد نمی‌تواند دانسته‌های خود را در عمل به‌کار گیرد، پس باید دوره‌های کارورزی را هم گذرانده باشد. در این صورت روانپزشک می‌تواند علاوه بر درمان‌های دارویی، درمان‌های غیردارویی را هم ارایه کند. علاوه بر این، بستری‌کردن بیماران در بیمارستان‌های روانپزشکی در صورت لزوم یا تایید سلامت روان یک فرد، به لحاظ قانونی در حیطه کار روانپزشک است. البته باید در نظر داشت اگر روند درمان یک بیمار چه در بیمارستان و چه در مطب، به صورت تیمی انجام شود و سرپرستی تیم برعهده یک روانپزشک باشد، نتایج مطلوب‌تری حاصل می‌شود.
6 اینجانب علاوه بر کار تخصصی خودم که روانپزشکی است، با دنیای شعر و هنر نیز آشنایی دارم و به همین دلیل، در مواردی که احساس کنم لازم است، از شعر و هنر نیز برای تسریع روند درمان بیمارانم استفاده می‌کنم. به بیان دیگر اگر احساس کنم خواندن یک بیت شعر (چه از خودم و چه از شاعران دیگر)، می‌تواند کمک کند، قطعا این کار را می‌کنم. در مجموع هر گاه لازم باشد، از رویکرد هنری نیز در فرآیند درمان استفاده می‌کنم زیرا در برخی از موارد، استفاده از اینگونه خلاقیت‌ها این امکان را به ما می‌دهد که با مراجعه‌کنندگان ارتباط بهتری برقرار کنیم و در مقابل آنان نیز احساس می‌کنند روانپزشک‌شان بهتر می‌تواند به آنها کمک کند.
1 آمارهای بیماران روانی تقریبا یک نسبت مشابهی در همه جای دنیا دارد. طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، 25درصد افراد هر جامعه‌ای (یعنی یک نفر از هر چهار نفر)، به یکی از انواع بیماری‌ها یا اختلال‌های روانی یا مشکل روانپزشکی دچار است. این اختلال یا مشکل روانپزشکی ممکن است یک اضطراب ساده باشد یا یک بیماری شدید. ولی به‌طور کل می‌توان گفت اضطراب، انواع فوبیاها و افسردگی از شایع‌ترین بیماری‌هایی هستند که ما در جامعه خود با آن بیشتر روبه‌رو می‌شویم.
2 بیماری یا اختلال روانی سطح و درجات متفاوتی دارد ولی به طور خلاصه می‌توان گفت اگر فرد دچار افت عملکرد شود، به‌طوری که این افت عملکرد تداوم داشته باشد و در برخی از موارد مانند افسردگی بیش از دو هفته طول بکشد، (این مدت‌زمان برای بیماری‌ها و اختلال‌های دیگر هم مشخص‌شده و تعریف‌شده است)، این فرد دچار یکی از اختلال‌هایی شده که لازم است از کمک‌های تخصصی برخوردار شود. البته ممکن است اختلال دیگری هم پیش بیاید و آن هم اینکه اگر افت عملکردهایی دارد که به طور گذرا و خفیف پیش می‌آید ولی تداوم دارد (یعنی دوره‌های افت عملکرد و بهبودی دارد و در مجموع عملکردش نوسان دارد) و در نتیجه فرد ثبات عملکرد ندارد و پیش از آنکه کاری را به نتیجه برساند، دچار افت عملکرد می‌شود و کارش بی‌نتیجه و ناتمام باقی می‌ماند، در واقع این تکرارهای کوتاه‌مدت هم که به یک الگو تبدیل می‌شود، می‌تواند یک اختلال محسوب شود که فرد یا خانواده وی باید پیگیر درمان آن شوند.
3 ابتلا به بسیاری از بیماری‌های روانی باعث افت عملکرد بیمار در حوزه فعالیت‌های شخصی، خانوادگی، شغلی و تحصیلی می‌شود که اگر این بیماری‌ها در زمان مناسب تشخیص داده شوند و روند درمان آنها آغاز گردد، می‌توان از افت عملکرد در اینگونه بیماران پیشگیری کرد. برای مثال اگر برخی از اختلال‌های خلقی یا افسردگی درمان نشود هم می‌تواند پیامدهای شغلی ناخواسته برای فرد ایجاد کند و هم پیامدهای اقتصادی داشته باشد و در مجموع، همه این عوامل در دراز مدت می‌تواند بر وضعیت خانوادگی یا اجتماعی فرد مبتلا تاثیرهای سوئی داشته باشد. معمولا بیشتر کسانی که افسرده می‌شوند، در دوران افسردگی‌شان یا افت عملکرد دارند یا اصلا سر کار نمی‌روند. نوسان‌های خلقی هم می‌تواند به کارآیی شغلی افراد و همچنین وضعیت خانوادگی وی آسیب بزند یعنی وقتی که فردی نوسان‌هایی در رفتار و روحیه خود دارد و ثبات کافی ندارد که بتواند دایم و پیوسته برای زندگی خود برنامه‌ریزی کند و در نتیجه فعالیت‌هایش تداوم داشته باشد، ممکن است روابط شغلی، خانوادگی و اجتماعی آسیب ببیند. از طرف دیگر اگر فرد دچار روانپریشی‌هایی شود، مثلا به توهم‌های شنیداری مبتلا شود یا افکاری داشته باشد که حاکی از گزند یا بدبینی نسبت به دیگران باشد، این موارد هم می‌تواند در روابط شغلی، خانوادگی و اجتماعی فرد تاثیر بگذارد و روابطش را کاملا تحت‌الشعاع قرار دهد. مورد دیگری که بسیار شایع است، انواع فوبیاست. اگر کسی فوبیای پرواز با هواپیما داشته باشد، یا ترس از ارتفاع داشته باشد یا حتی فوبیای سگ و گربه داشته باشد (که در جامعه ما شایع است)، ممکن است به‌شدت باعث افت عملکرد شود زیرا فرد ممکن است به سفرهای کاری یا تفریحی و خانوادگی نرود بنابراین در ارتقای شغلی یا کسب درآمد وی تاثیر منفی می‌گذارد. ممکن است کسی از آسانسور بترسد. شاید خانه یا محل کار وی در طبقه15 یک‌ برج باشد و او ناچار شود هر روز این طبقه‌ها را پیاده طی کند. این افراد اگر به‌موقع تحت درمان مناسب قرار گیرند، یا علایم آنها به‌طورکامل کنترل می‌شود یا دست‌کم به‌طور نسبی کنترل می‌شود و در نتیجه از افت عملکرد پیشگیری می‌شود.
4 رویکرد یک روانپزشک برای درمان یک اختلال بسیار متفاوت است و به نوع علایم بستگی دارد، مثلا اگر فرد به انواع مختلف توهم‌های دیداری و شنیداری مبتلا باشد یا دچار روانپریشی شده باشد، یعنی افکار او از حالت منطقی خارج شده است، چون تفکرات او از روال معمول پیروی نمی‌کند، خوب است که محوریت اصلی درمان، روی درمان‌های دارویی باشد اما اگر افسردگی شدیدی داشته باشد و در نتیجه افت عملکرد هم شدید باشد یا اگر در اثر شدت افسردگی احتمال خودکشی وجود داشته باشد، یا اگر همراه با افسردگی حالت روانپریشی هم داشته باشد (که اصطلاحا به این موارد سایکوز می‌گویند)، ما محوریت را به درمان دارویی اختصاص می‌دهیم تا علایم بیماری خفیف‌تر شود و پس از آن یا همراه با آن، درمان غیردارویی را آغاز می‌کنیم. به غیر از نوع بیماری، شدت علایم در انتخاب روش درمان تاثیر می‌گذارد برای مثال اگر وسواس از نوع خفیف باشد، می‌توان با رفتاردرمانی‌شناختی این اختلال را درمان کرد. اگر افسردگی هم خفیف باشد، می‌توان با انواع مشاوره‌ها و درمان‌های غیردارویی به جواب و درمان مطلوب برسیم ولی اگر علایم شدید باشد باید به سراغ درمان دارویی رفت و در برخی مواقع هم، علاوه بر درمان‌های دارویی، باید همزمان درمان‌های غیردارویی را هم به‌کار گرفت.
5 نکته مهم دیگری را که باید به آن اشاره کنم، تفاوت وظایف و رویکردهای یک روانشناس و روانپزشک در درمان بیماری‌ها و اختلال‌های روانی است. روانپزشک کسی است که دوره هفت‌ساله پزشکی را به پایان رسانده و سپس در گرایش روانپزشکی یا اعصاب و روان تخصص می‌گیرد. روانشناس بر اساس گرایش و تخصص روانشناسی‌اش (برای مثال روانشناسی بالینی یا کودکان عقب‌مانده ذهنی و...)، در ابتدا لیسانس روانشناسی می‌خواند و در ادامه فوق‌لیسانس و دکترای این رشته را می‌گیرد. اما به لحاظ اینکه روانپزشک، در اصل پزشک است، می‌تواند دارو تجویز کند و در کل، درمان‌های دارویی در صلاحیت روانپزشک است و فقط روانپزشک است که می‌تواند دارو تجویز کند. ولی روانشناس دارو تجویز نمی‌کند بلکه بر مبنای رویکرد خودش، درمان‌های مشاوره‌ای را در پیش می‌گیرد، مانند رفتاردرمانی‌شناختی یا تحلیل رفتار، البته به شرطی که دوره‌های لازم برای این کار را طی کرده باشد. لازم به ذکر است که روانپزشکان و روانشناسان بسیاری از مباحث را به صورت تئوری و نظری می‌خوانند اما برای آنکه درمان‌هایشان موثر باشد باید به صورت عملی هم تجربه کسب کنند زیرا صرف خواندن تئوری این مباحث کفایت نمی‌کند و این فرد نمی‌تواند دانسته‌های خود را در عمل به‌کار گیرد، پس باید دوره‌های کارورزی را هم گذرانده باشد. در این صورت روانپزشک می‌تواند علاوه بر درمان‌های دارویی، درمان‌های غیردارویی را هم ارایه کند. علاوه بر این، بستری‌کردن بیماران در بیمارستان‌های روانپزشکی در صورت لزوم یا تایید سلامت روان یک فرد، به لحاظ قانونی در حیطه کار روانپزشک است. البته باید در نظر داشت اگر روند درمان یک بیمار چه در بیمارستان و چه در مطب، به صورت تیمی انجام شود و سرپرستی تیم برعهده یک روانپزشک باشد، نتایج مطلوب‌تری حاصل می‌شود.
6 اینجانب علاوه بر کار تخصصی خودم که روانپزشکی است، با دنیای شعر و هنر نیز آشنایی دارم و به همین دلیل، در مواردی که احساس کنم لازم است، از شعر و هنر نیز برای تسریع روند درمان بیمارانم استفاده می‌کنم. به بیان دیگر اگر احساس کنم خواندن یک بیت شعر (چه از خودم و چه از شاعران دیگر)، می‌تواند کمک کند، قطعا این کار را می‌کنم. در مجموع هر گاه لازم باشد، از رویکرد هنری نیز در فرآیند درمان استفاده می‌کنم زیرا در برخی از موارد، استفاده از اینگونه خلاقیت‌ها این امکان را به ما می‌دهد که با مراجعه‌کنندگان ارتباط بهتری برقرار کنیم و در مقابل آنان نیز احساس می‌کنند روانپزشک‌شان بهتر می‌تواند به آنها کمک کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.