|

معلومات

جعفر مدرس صادقی

کتاب داریم تا کتاب: کتابی که پُر از معلومات است و هر جای آن را که باز می‌کنی یک چیزی توش پیدا می‌کنی و یک چیزی یاد می‌گیری و کتابی که فقط شعر و داستان است و هرچه می‌خوانی چیزی از توش درنمی‌آید. معلومات یک زمانی به این فتّ و فراوانی نبود که حالا هست. این‌روزها ریخته است کف خیابان، ریخته است توی اینترنت و از در و دیوار و آسمان می‌بارد. معلومات یک زمانی فقط از توی کتاب درمی‌آمد. من یک نفر را سراغ دارم که از سال اوّل دبیرستان فقط کتاب لغت می‌خواند. از اوّل تا آخر. نه این که تفنّنی بخواند. نه این که تفأل کند. نه این که دنبال لغت بگردد. از اوّل تا آخر، ورق به ورق، همه‌ی لغت‌ها را یکی‌یکی از بر می‌کرد و کاری به این نداشت که همه‌ی این لغت‌ها به درد می‌خورد یا نه. می‌‌گفت همه‌ی لغت‌هایی که آمده است توی کتاب لغت لابد یک زمانی به یک دردی می‌خورَد. همه‌ی این لغت‌ها خُب معلوم است که توی مُحاوره به کار نمی‌رفت، اما هر کدام از آنها لابد توی یک کتابی به کار رفته بود و به کار می‌رفت. می‌گفت خوبیِ کتاب لغت این است که هر جای آن را که باز می‌کنی، برای خودش کامل است: چندین‌تا لغت و معنی هر لغتی را توی آن دو صفحه‌ای که جلوی چشمت باز شده است می‌بینی و می‌شود کتاب را بست و یک جای دیگر را باز کرد و دوباره چندین‌تا لغت دیگر و معنی دیگر که همه کامل است و هیچ ربطی هم به صفحه‌ها‌ی ماقبل و مابعد خودش ندارد. و اما داستان: لای هر کتابی را که باز می‌کنی، وسط یک ماجرایی هستی که یک اوّل و آخری دارد و تازه باید برگردی به اوّل داستان و از اوّل بخوانی تا وسط و از وسط بخوانی تا آخر. و کتاب شعر هم به همین ترتیب: لای هر کتابی را که باز می‌کنی، وسط یک ماجرایی هستی که یک اوّل و آخری دارد و یکی دو صفحه‌ای باید به عقب برگردی تا برسی به مطلع شعر. مگر این که رباعی باشد یا قطعه‌ی کوتاهی باشد و از اوّل تا آخر توی همان دو صفحه‌ای که جلوی چشمت باز شده است جا گرفته باشد. حافظ خانلری و حافظ سایه هنوز درنیامده بود که از اوّل تا آخر هر غزلی آمده است توی یک صفحه‌ی جداگانه و با یک نظر همه‌ی یک غزل را جلوی چشم خودت می‌بینی. توی حافظ غنی و قزوینی، غزل‌ها را بدون هیچ فاصله‌ای ردیف کرده‌اند به دنبال هم و هر جای کتاب را که باز می‌کنی، باید برگردی به صفحه‌ی قبلی تا برسی به مطلع غزل. شاید اگر حافظ خانلری یا هر حافظ دیگری را که توش هر غزلی توی یک صفحه آمده است به دست او می‌دادیم، به کتاب لغت پیله نمی‌کرد و لغت‌باز نمی‌شد. حافظ‌‌باز می‌شد یا حافظِ حافظ می‌شد. اما او فقط کتاب لغت می‌خواند و لغت‌باز شد و معتقد بود که هیچ کتاب دیگری به درد نمی‌خورد... با وجود لغت‌بازی، رفت توی فیزیک و بلافاصله بعد از فارغ‌التحصیلی، استاد دانشگاه شد و عکس او را به مناسبت‌های مختلف توی روزنامه‌ها چاپ می‌کردند. جایزه‌ها گرفت، مصاحبه‌ها کرد... بعد، خبر رسید که رفت خارج کشور و بعد خبر رسید که دارد با ناسا کار می‌کند. یادم هست همیشه می‌گفت آخه شعر به چه درد می‌خورَد؟ داستان به چه درد می‌خورَد؟ و خودش جواب می‌داد به هیچ دردی: شعر و داستان بی‌هوده است، هنر بی‌هوده است، شعر و داستان دروغ است، هنر دروغ است... و ما که همشاگردی‌های او بودیم یادم هست که همیشه با او جرّ و بحث می‌کردیم و تلاش می‌کردیم ثابت کنیم که شعر و داستان بی‌هوده نیست و دروغ نیست، هنر بی‌هوده نیست و دروغ نیست، اما هیچ‌کدام نمی‌دانستیم که شعر و داستان واقعن به چه دردی می‌خورد و هنر به چه دردی می‌خورد. سالها طول کشید تا کشف کنیم که این دوست ما طفلکی درست همان حرفی را می‌زد که مرحوم اسکار وایلد می‌زد، با این که اسکار وایلد هرگز نخوانده بود و اصلن نمی‌دانست که یک چنین آدمی وجود دارد و اصلن خوردنی است یا پوشیدنی. راستش خود ما هم اگر می‌دانستیم که یک نفر که خودش آلوده‌ی این ماجراست و دستش توی کار است به یک چنین نتیجه‌ای رسیده است، هرگز با این همشاگردی‌مان جرّ و بحث نمی‌کردیم و همان کاری را می‌کردیم که او می‌کرد: کتاب لغت از بر می‌کردیم.
کتاب داریم تا کتاب: کتابی که پُر از معلومات است و هر جای آن را که باز می‌کنی یک چیزی توش پیدا می‌کنی و یک چیزی یاد می‌گیری و کتابی که فقط شعر و داستان است و هرچه می‌خوانی چیزی از توش درنمی‌آید. معلومات یک زمانی به این فتّ و فراوانی نبود که حالا هست. این‌روزها ریخته است کف خیابان، ریخته است توی اینترنت و از در و دیوار و آسمان می‌بارد. معلومات یک زمانی فقط از توی کتاب درمی‌آمد. من یک نفر را سراغ دارم که از سال اوّل دبیرستان فقط کتاب لغت می‌خواند. از اوّل تا آخر. نه این که تفنّنی بخواند. نه این که تفأل کند. نه این که دنبال لغت بگردد. از اوّل تا آخر، ورق به ورق، همه‌ی لغت‌ها را یکی‌یکی از بر می‌کرد و کاری به این نداشت که همه‌ی این لغت‌ها به درد می‌خورد یا نه. می‌‌گفت همه‌ی لغت‌هایی که آمده است توی کتاب لغت لابد یک زمانی به یک دردی می‌خورَد. همه‌ی این لغت‌ها خُب معلوم است که توی مُحاوره به کار نمی‌رفت، اما هر کدام از آنها لابد توی یک کتابی به کار رفته بود و به کار می‌رفت. می‌گفت خوبیِ کتاب لغت این است که هر جای آن را که باز می‌کنی، برای خودش کامل است: چندین‌تا لغت و معنی هر لغتی را توی آن دو صفحه‌ای که جلوی چشمت باز شده است می‌بینی و می‌شود کتاب را بست و یک جای دیگر را باز کرد و دوباره چندین‌تا لغت دیگر و معنی دیگر که همه کامل است و هیچ ربطی هم به صفحه‌ها‌ی ماقبل و مابعد خودش ندارد. و اما داستان: لای هر کتابی را که باز می‌کنی، وسط یک ماجرایی هستی که یک اوّل و آخری دارد و تازه باید برگردی به اوّل داستان و از اوّل بخوانی تا وسط و از وسط بخوانی تا آخر. و کتاب شعر هم به همین ترتیب: لای هر کتابی را که باز می‌کنی، وسط یک ماجرایی هستی که یک اوّل و آخری دارد و یکی دو صفحه‌ای باید به عقب برگردی تا برسی به مطلع شعر. مگر این که رباعی باشد یا قطعه‌ی کوتاهی باشد و از اوّل تا آخر توی همان دو صفحه‌ای که جلوی چشمت باز شده است جا گرفته باشد. حافظ خانلری و حافظ سایه هنوز درنیامده بود که از اوّل تا آخر هر غزلی آمده است توی یک صفحه‌ی جداگانه و با یک نظر همه‌ی یک غزل را جلوی چشم خودت می‌بینی. توی حافظ غنی و قزوینی، غزل‌ها را بدون هیچ فاصله‌ای ردیف کرده‌اند به دنبال هم و هر جای کتاب را که باز می‌کنی، باید برگردی به صفحه‌ی قبلی تا برسی به مطلع غزل. شاید اگر حافظ خانلری یا هر حافظ دیگری را که توش هر غزلی توی یک صفحه آمده است به دست او می‌دادیم، به کتاب لغت پیله نمی‌کرد و لغت‌باز نمی‌شد. حافظ‌‌باز می‌شد یا حافظِ حافظ می‌شد. اما او فقط کتاب لغت می‌خواند و لغت‌باز شد و معتقد بود که هیچ کتاب دیگری به درد نمی‌خورد... با وجود لغت‌بازی، رفت توی فیزیک و بلافاصله بعد از فارغ‌التحصیلی، استاد دانشگاه شد و عکس او را به مناسبت‌های مختلف توی روزنامه‌ها چاپ می‌کردند. جایزه‌ها گرفت، مصاحبه‌ها کرد... بعد، خبر رسید که رفت خارج کشور و بعد خبر رسید که دارد با ناسا کار می‌کند. یادم هست همیشه می‌گفت آخه شعر به چه درد می‌خورَد؟ داستان به چه درد می‌خورَد؟ و خودش جواب می‌داد به هیچ دردی: شعر و داستان بی‌هوده است، هنر بی‌هوده است، شعر و داستان دروغ است، هنر دروغ است... و ما که همشاگردی‌های او بودیم یادم هست که همیشه با او جرّ و بحث می‌کردیم و تلاش می‌کردیم ثابت کنیم که شعر و داستان بی‌هوده نیست و دروغ نیست، هنر بی‌هوده نیست و دروغ نیست، اما هیچ‌کدام نمی‌دانستیم که شعر و داستان واقعن به چه دردی می‌خورد و هنر به چه دردی می‌خورد. سالها طول کشید تا کشف کنیم که این دوست ما طفلکی درست همان حرفی را می‌زد که مرحوم اسکار وایلد می‌زد، با این که اسکار وایلد هرگز نخوانده بود و اصلن نمی‌دانست که یک چنین آدمی وجود دارد و اصلن خوردنی است یا پوشیدنی. راستش خود ما هم اگر می‌دانستیم که یک نفر که خودش آلوده‌ی این ماجراست و دستش توی کار است به یک چنین نتیجه‌ای رسیده است، هرگز با این همشاگردی‌مان جرّ و بحث نمی‌کردیم و همان کاری را می‌کردیم که او می‌کرد: کتاب لغت از بر می‌کردیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.