|

فردا؛ روز جهانی موزه و میراث فرهنگی

موزه «عصرآهن تهران» زیرپای فرودگاه بین‌المللی

سعید برآبادی

کاوش‌های باستان‌شناسی گاه اسراری را از زیر خاک بیرون می‌کشد که فاش‌شدنشان تلخ‌تر از مدفون‌سازی آنهاست؛ درست مثل حکایت کیانوش عیاری از «خانه پدری» و تلاش برای پنهان‌کردن جنازه‌ای که تاریخ مردانه را زنده نگه می‌دارد. سال 1368 اما کاوش‌های باستان‌شناسانه‌ای در جنوب تهران رخ داد که اگر راز آنها را باد این‌سو و آن‌سو می‌برد، شاید دیگر هیچ‌گاه فرودگاه بین‌المللی امام‌خمینی(ره) در این بخش از پایتخت به بهره‌برداری نمی‌رسید.
برای کشف این راز باید 25سال یا ربع‌قرن می‌گذشت تا صدهامتر پایین‌تر از سطح زمین، زیر خاکی‌ها لب به سخن بگشایند، اگرچه خاک، خاک پذیرنده، سال‌ها اسرار خمره‌های بزرگ سفالین، قالب‌های ریخته‌گری دورو و مهرهای استوانه‌ای در خود پنهان کرده بود و این گزارش نمی‌تواند پنجه به خاک فرودگاه بکشد و نجات‌دهنده تاریخ سه‌هزارو200ساله مدفون‌شده در آنجا باشد. دی‌ماه 92، خبرگزاری میراث‌فرهنگی در گزارشی به بیان این موضوع مهم پرداخت که بخشی از نشانه‌های باستانی عصر آهن در زیر خاک فرودگاه امام‌خمینی(ره) پنهان است اما حتی انتشار چنین گزارشی هیچ واکنشی را برنینگیخت. اواسط دهه40 فرودگاه مهرآباد دیگر جوابگوی تهران و معادلات اقتصادی ایران با منطقه نبود. قرار شد در بی‌دردسرترین نقطه ممکن در اطراف پایتخت آن‌روز، فرودگاهی با کارکرد ترانزیت راه‌اندازی شود اما دو دهه تحولات ایران مانع از تعبیر این خواب شد و روزی که در اوایل دهه70 مقدمات ساخت فرودگاه امام‌خمینی(ره) در همان زمین وارد فاز اجرا شد، روستاهای باستانی تپه معمورین کابوسشان را آغاز کردند. در آستانه اولین افتتاح این فرودگاه، «جعفر مهرکیان» سرپرست هیات باستان‌شناسی تپه معمورین در سال 68 همچنان دلخور از نادیده‌گرفتن آنچه در زیر خاک دفن شد در گفت‌وگو با «شرق» به مرور خاطرات می‌پردازد: «کشف تپه معمورین، درست روی چهارراه بزرگ تمدنی پایتخت اتفاق افتاد و جامعه باستان‌شناسی را حیرت‌زده کرد؛ کشفی که می‌توانست بزرگ‌ترین قطب علمی، تاریخی و گردشگری ایران باشد، اما نشد.» چه کشفی؟ مهرکیان پاسخش به عصر آهن گره می‌خورد: «یکی از مهم‌ترین یافته‌های این کشف، سازه‌های معماری متعلق به عصر آهن است که تا پیش از این کاملا ناشناخته باقی مانده بود. همچنین روی دیوارها خمره‌های بزرگ سفالین با گچ نصب ‌شده است. پاره‌سفال‌های خاکستری بسیاری هم در تپه محوطه به‌دست آمده؛ سفال‌هایی که نمایشگر شخم‌زدن زمین و کاربرد گاوآهن در کشاورزی آن دوران است.» و از همه مهم‌تر مهری استوانه‌ای‌شکل که نشان از تمدن دولت‌مدار آن روزگار داشته و می‌توانست شناسنامه تهران باشد اما حالا مسافران ایرانی و خارجی که در حال چانه‌زدن با تاکسی‌های فرودگاه هستند محال است بدانند آن مهر کجاست و آن سفالینه‌ها کجا! مدارکی که قرار بود اثبات‌کننده حضور عصر آهنی‌ها در تهران باشد حالا دیگر وجود ندارد؛ شاید به این خاطر که پس از آغازبه‌کار ساخت فرودگاه امام‌خمینی(ره) کسی پی‌جوی آنها نشد اما اندکی بعد رشد فرودگاه و گسترش پروازهایش به روزی 20پرواز، آن محدوده بیابانی را به‌طور کامل مسخ کرد و فرودگاه امام(ره) قطعا هیچ خاطره‌ای از آن ندارد. شناسنامه فرودگاه امام(ره) بعدها به اراضی حد‌فاصل رباط‌کریم، جاده قدیم قم، فشافویه، قلعه، آسیاب، آسیاب‌سنگ و... واگذار شد و در این ربع قرن هنوز قلعه قاچ‌قاچ زنده بود اما امروز دیگر حتی از این عمارت‌ها و نشانه‌ها هم خبری نیست. مسوولان فرودگاه که روزی قول داده بودند در زیر پای فرودگاه موزه‌ای راه بیندازند از کشفیات خاک خودش، حالا در پی آن هستند که این محوطه تاریخی را به شهرکی فرودگاهی بدل کنند و رییس سازمان میراث‌فرهنگی استان تهران هم که قول بررسی آثار این کشف را داده بود، معلوم نیست که هنوز وعده‌اش را به‌خاطر دارد یا نه.
کاوش‌های باستان‌شناسی گاه اسراری را از زیر خاک بیرون می‌کشد که فاش‌شدنشان تلخ‌تر از مدفون‌سازی آنهاست؛ درست مثل حکایت کیانوش عیاری از «خانه پدری» و تلاش برای پنهان‌کردن جنازه‌ای که تاریخ مردانه را زنده نگه می‌دارد. سال 1368 اما کاوش‌های باستان‌شناسانه‌ای در جنوب تهران رخ داد که اگر راز آنها را باد این‌سو و آن‌سو می‌برد، شاید دیگر هیچ‌گاه فرودگاه بین‌المللی امام‌خمینی(ره) در این بخش از پایتخت به بهره‌برداری نمی‌رسید.
برای کشف این راز باید 25سال یا ربع‌قرن می‌گذشت تا صدهامتر پایین‌تر از سطح زمین، زیر خاکی‌ها لب به سخن بگشایند، اگرچه خاک، خاک پذیرنده، سال‌ها اسرار خمره‌های بزرگ سفالین، قالب‌های ریخته‌گری دورو و مهرهای استوانه‌ای در خود پنهان کرده بود و این گزارش نمی‌تواند پنجه به خاک فرودگاه بکشد و نجات‌دهنده تاریخ سه‌هزارو200ساله مدفون‌شده در آنجا باشد. دی‌ماه 92، خبرگزاری میراث‌فرهنگی در گزارشی به بیان این موضوع مهم پرداخت که بخشی از نشانه‌های باستانی عصر آهن در زیر خاک فرودگاه امام‌خمینی(ره) پنهان است اما حتی انتشار چنین گزارشی هیچ واکنشی را برنینگیخت. اواسط دهه40 فرودگاه مهرآباد دیگر جوابگوی تهران و معادلات اقتصادی ایران با منطقه نبود. قرار شد در بی‌دردسرترین نقطه ممکن در اطراف پایتخت آن‌روز، فرودگاهی با کارکرد ترانزیت راه‌اندازی شود اما دو دهه تحولات ایران مانع از تعبیر این خواب شد و روزی که در اوایل دهه70 مقدمات ساخت فرودگاه امام‌خمینی(ره) در همان زمین وارد فاز اجرا شد، روستاهای باستانی تپه معمورین کابوسشان را آغاز کردند. در آستانه اولین افتتاح این فرودگاه، «جعفر مهرکیان» سرپرست هیات باستان‌شناسی تپه معمورین در سال 68 همچنان دلخور از نادیده‌گرفتن آنچه در زیر خاک دفن شد در گفت‌وگو با «شرق» به مرور خاطرات می‌پردازد: «کشف تپه معمورین، درست روی چهارراه بزرگ تمدنی پایتخت اتفاق افتاد و جامعه باستان‌شناسی را حیرت‌زده کرد؛ کشفی که می‌توانست بزرگ‌ترین قطب علمی، تاریخی و گردشگری ایران باشد، اما نشد.» چه کشفی؟ مهرکیان پاسخش به عصر آهن گره می‌خورد: «یکی از مهم‌ترین یافته‌های این کشف، سازه‌های معماری متعلق به عصر آهن است که تا پیش از این کاملا ناشناخته باقی مانده بود. همچنین روی دیوارها خمره‌های بزرگ سفالین با گچ نصب ‌شده است. پاره‌سفال‌های خاکستری بسیاری هم در تپه محوطه به‌دست آمده؛ سفال‌هایی که نمایشگر شخم‌زدن زمین و کاربرد گاوآهن در کشاورزی آن دوران است.» و از همه مهم‌تر مهری استوانه‌ای‌شکل که نشان از تمدن دولت‌مدار آن روزگار داشته و می‌توانست شناسنامه تهران باشد اما حالا مسافران ایرانی و خارجی که در حال چانه‌زدن با تاکسی‌های فرودگاه هستند محال است بدانند آن مهر کجاست و آن سفالینه‌ها کجا! مدارکی که قرار بود اثبات‌کننده حضور عصر آهنی‌ها در تهران باشد حالا دیگر وجود ندارد؛ شاید به این خاطر که پس از آغازبه‌کار ساخت فرودگاه امام‌خمینی(ره) کسی پی‌جوی آنها نشد اما اندکی بعد رشد فرودگاه و گسترش پروازهایش به روزی 20پرواز، آن محدوده بیابانی را به‌طور کامل مسخ کرد و فرودگاه امام(ره) قطعا هیچ خاطره‌ای از آن ندارد. شناسنامه فرودگاه امام(ره) بعدها به اراضی حد‌فاصل رباط‌کریم، جاده قدیم قم، فشافویه، قلعه، آسیاب، آسیاب‌سنگ و... واگذار شد و در این ربع قرن هنوز قلعه قاچ‌قاچ زنده بود اما امروز دیگر حتی از این عمارت‌ها و نشانه‌ها هم خبری نیست. مسوولان فرودگاه که روزی قول داده بودند در زیر پای فرودگاه موزه‌ای راه بیندازند از کشفیات خاک خودش، حالا در پی آن هستند که این محوطه تاریخی را به شهرکی فرودگاهی بدل کنند و رییس سازمان میراث‌فرهنگی استان تهران هم که قول بررسی آثار این کشف را داده بود، معلوم نیست که هنوز وعده‌اش را به‌خاطر دارد یا نه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.