|

چرا سفر «نواز» به تهران مهم است

دکتر سیمبل‌خان* مترجم: محمد حاجی‌محمدی

تحولات بحرانی منطقه خاورمیانه زمینه‌ساز دیدار رسمی مزار شریف در 21 و 22 اردیبهشت از ایران شده است. اخیرا رابطه بین ایران و پاکستان - که برای مدت طولانی به رابطه‌ای خشک و رسمی شناخته می‌شد - بر اثر یکسری وقایع غیرمعمول دستخوش تغییر شد و از آن حالت رسمی خود جدا شد. ربوده‌شدن پنج مرزبان ایرانی در بهمن‌ماه توسط ستیزه‌جویان فرامرزی که یک‌پا در بلوچستان پاکستان و یک‌پا در استان سیستان‌وبلوچستان ایران دارند، روابط دیرینه دو کشور را تا حدی دچار تنش کرد. رویدادهای منطقه‌ای نیز بر این اتفاقات اضافه شد و تمامی حوادث داخلی را تحت‌پوشش خود قرار داد. به نحوی که ربوده‌شدن مرزبانان ایرانی در پاکستان موضوعی برای همکاری‌های روزافزون پاکستان و عربستان و همچنین تاثیر پاکستان به‌عنوان عاملی در تامین امنیت آینده خلیج‌فارس تلقی شد. حمایت مقامات رسمی پاکستان از موضع عربستان سعودی در بحران سوریه در بهمن‌ماه بهانه خوبی در اختیار شایعه‌پراکنانی قرار داد که گمان می‌کردند معاهده مخفی نظامی بین پاکستان و عربستان در جریان باشد. دیدارهای پشت‌سرهم مقامات عالیرتبه پاکستان از کشورهای حوزه خلیج‌فارس به‌علاوه حداقل پنج دیدار مهم اعضای خانواده پادشاهی سعودی از اسلام‌آباد - شامل وزیرخارجه عربستان و معاون وزیر دفاع عربستان و مهم‌تر از همه سفر دوروزه ولیعهد عربستان در 27بهمن - همگی مزید بر علت شدند تا این شایعه‌ها بیشتر موردتوجه قرار بگیرد. اظهارات مشترک بیان‌شده در جریان دیدار ولیعهد عربستان از پاکستان، گمانه‌زنی‌های گسترده‌ای دال بر پشتیبانی امنیتی پاکستان از شیخ‌نشینان سنی در مقابل ایران را تقویت کرد. همچنین نزدیکی نخست‌وزیر (نوازشریف) به عربستان‌سعودی - جایی که هفت‌سال در آنجا در تبعید زندگی کرده است - نشانه تغییر سیاست دیرینه و عملی پاکستان مبنی بر عدم‌دخالت در مشاجرات داخلی مسلمانان به‌نظر می‌رسید. به‌گمان ناظران، تشدید تنش بر سر مرزبانان ایرانی که در نهایت منجر به تهدید ایران برای اعمال فشار بر پاکستان برای بازپس‌گیری مرزبانان ایرانی شد تحت ‌الشعاع مسایل مهم‌تر منطقه‌ای همچون کشمکش ایرانی - سعودی بر سر سوریه، خشونت‌های فرقه‌ای افزایش‌یافته در پاکستان و خاورمیانه و همچنین ژرف‌شدن همکاری امنیتی سعودی-پاکستانی قرار گرفت.
در این بین برخی از تحلیلگران پس از برسرکارآمدن «حسن روحانی» رییس‌جمهوری جدید منتخب ایران و همچنین چرخش تاریخی رابطه ایران و آمریکا بر سر برنامه هسته‌ای ایران برای ایران جایگاه موضعی قدرتمندانه در معادلات منطقه‌ای قایل هستند.
به‌نظر می‌رسد بعد از فروکش‌کردن گردوخاک رویدادهای بهمن و اسفندماه، دیدار نوازشریف از ایران زمینه‌ساز بهبود روابط ایران و پاکستان و برگشت به رابطه سنتی خود باشد. بسیاری از ناظران این سفر را فرصتی برای هردو کشور برای از بین‌بردن تنش‌های اخیر و کنترل صدمات و خسارات ناشی از آن ارزیابی می‌کنند.
طی دیدار هفته گذشته وزیر کشور ایران از پاکستان، دو کشور بر سر چندین معاهده و توافقنامه همکاری قابل توجه درباره امنیت، تروریست‌های مرزی، قاچاق موادمخدر و انسان، همکاری‌های اطلاعاتی و روابط اقتصادی به توافق رسیدند. دو طرف همچنین تصمیم به ایجاد یک خط مستقیم تلفن بین سپاه مرزی [پاکستان] و مقامات ایرانی برای حل مسایل مرزی و امنیتی گرفتند.
علاوه بر این، ملاقات رودرروی «شریف» و «روحانی» فرصتی است برای این دو کشور تا چه‌بسا بتوانند راه‌حل‌های مبتکرانه برای بن‌بست خط‌لوله صلح (خط‌لوله‌ای که قرار است گاز ایران را از طریق پاکستان به هند صادر کند) بیابند چراکه طبق توافق، درصورت تاخیر پاکستان در انجام پروژه و رعایت‌نکردن جدول زمانی، اسلام‌آباد باید مبلغ هنگفتی را به‌عنوان جریمه تا پایان سال 2014 پرداخت کند. این دیدار همچنین فرصت مناسبی برای این دو بازیگر برجسته منطقه است تا هرکدام موضع دیگری را درباره تحولات افغانستان بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری بدانند.
بهترین و ارزشمندترین دستاورد این سفرها می‌تواند صیقل‌دادن رابطه این دو کشور و هم‌صدایی دیپلماتیک آنان برای حفظ ثبات باشد. سفر نخست‌وزیر پاکستان به تهران - احتمالا - نمی‌تواند تمامی انتظارات معمول را برآورده کند. هرچند، چشم‌انداز استراتژیک پاکستان نسبت به همسایه مهم خود گره خورده به چارچوب کهنه رقابت بر سر منافع دو کشور در افغانستان دهه 90 میلادی است اما همچنان موضع پاکستان در جایگاه ژئوپلیتیک خود در میان همسایگان کوته‌نظرانه و تاکتیکی باقی خواهد ماند.
هرچند دیگرکشورهای کوچک سنی منطقه همچون عمان و امارات‌متحده یاد گرفته‌اند با پیوند‌های چندلایه خود با ایران و عربستان‌سعودی مذاکره کنند، اما پاکستان خود را ناتوان در برقراری توازنی عملی بین مذاکره بر سر قدرت ژئوپلیتیک خود [با ایران و هند] و ارتباط با شرکای استراتژیک دیرینه خود[عربستان] می‌بیند. پاکستان نیازی به موضع دفاعی درباره تعهد دیرپای خود به تمامیت و امنیت عربستان و وضعیت خلیج‌فارس ندارد. هرچند در صورت چنین تعهدی باید توازنی را برای روابط خود میان دوکشور ایران و هند هم قایل باشد. همچنین باید بر اساس واقعیت ژئوپلیتیک پاکستان، گسترش اقتصادی، تجارت و زیرساخت‌های ارتباطی در مرز زمینی خود را هم در نظر بگیرد.
*پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات سیاست اسلام‌آباد و محقق سابق پاکستان در مرکز ودرو ویلسون آمریکا

تحولات بحرانی منطقه خاورمیانه زمینه‌ساز دیدار رسمی مزار شریف در 21 و 22 اردیبهشت از ایران شده است. اخیرا رابطه بین ایران و پاکستان - که برای مدت طولانی به رابطه‌ای خشک و رسمی شناخته می‌شد - بر اثر یکسری وقایع غیرمعمول دستخوش تغییر شد و از آن حالت رسمی خود جدا شد. ربوده‌شدن پنج مرزبان ایرانی در بهمن‌ماه توسط ستیزه‌جویان فرامرزی که یک‌پا در بلوچستان پاکستان و یک‌پا در استان سیستان‌وبلوچستان ایران دارند، روابط دیرینه دو کشور را تا حدی دچار تنش کرد. رویدادهای منطقه‌ای نیز بر این اتفاقات اضافه شد و تمامی حوادث داخلی را تحت‌پوشش خود قرار داد. به نحوی که ربوده‌شدن مرزبانان ایرانی در پاکستان موضوعی برای همکاری‌های روزافزون پاکستان و عربستان و همچنین تاثیر پاکستان به‌عنوان عاملی در تامین امنیت آینده خلیج‌فارس تلقی شد. حمایت مقامات رسمی پاکستان از موضع عربستان سعودی در بحران سوریه در بهمن‌ماه بهانه خوبی در اختیار شایعه‌پراکنانی قرار داد که گمان می‌کردند معاهده مخفی نظامی بین پاکستان و عربستان در جریان باشد. دیدارهای پشت‌سرهم مقامات عالیرتبه پاکستان از کشورهای حوزه خلیج‌فارس به‌علاوه حداقل پنج دیدار مهم اعضای خانواده پادشاهی سعودی از اسلام‌آباد - شامل وزیرخارجه عربستان و معاون وزیر دفاع عربستان و مهم‌تر از همه سفر دوروزه ولیعهد عربستان در 27بهمن - همگی مزید بر علت شدند تا این شایعه‌ها بیشتر موردتوجه قرار بگیرد. اظهارات مشترک بیان‌شده در جریان دیدار ولیعهد عربستان از پاکستان، گمانه‌زنی‌های گسترده‌ای دال بر پشتیبانی امنیتی پاکستان از شیخ‌نشینان سنی در مقابل ایران را تقویت کرد. همچنین نزدیکی نخست‌وزیر (نوازشریف) به عربستان‌سعودی - جایی که هفت‌سال در آنجا در تبعید زندگی کرده است - نشانه تغییر سیاست دیرینه و عملی پاکستان مبنی بر عدم‌دخالت در مشاجرات داخلی مسلمانان به‌نظر می‌رسید. به‌گمان ناظران، تشدید تنش بر سر مرزبانان ایرانی که در نهایت منجر به تهدید ایران برای اعمال فشار بر پاکستان برای بازپس‌گیری مرزبانان ایرانی شد تحت ‌الشعاع مسایل مهم‌تر منطقه‌ای همچون کشمکش ایرانی - سعودی بر سر سوریه، خشونت‌های فرقه‌ای افزایش‌یافته در پاکستان و خاورمیانه و همچنین ژرف‌شدن همکاری امنیتی سعودی-پاکستانی قرار گرفت.
در این بین برخی از تحلیلگران پس از برسرکارآمدن «حسن روحانی» رییس‌جمهوری جدید منتخب ایران و همچنین چرخش تاریخی رابطه ایران و آمریکا بر سر برنامه هسته‌ای ایران برای ایران جایگاه موضعی قدرتمندانه در معادلات منطقه‌ای قایل هستند.
به‌نظر می‌رسد بعد از فروکش‌کردن گردوخاک رویدادهای بهمن و اسفندماه، دیدار نوازشریف از ایران زمینه‌ساز بهبود روابط ایران و پاکستان و برگشت به رابطه سنتی خود باشد. بسیاری از ناظران این سفر را فرصتی برای هردو کشور برای از بین‌بردن تنش‌های اخیر و کنترل صدمات و خسارات ناشی از آن ارزیابی می‌کنند.
طی دیدار هفته گذشته وزیر کشور ایران از پاکستان، دو کشور بر سر چندین معاهده و توافقنامه همکاری قابل توجه درباره امنیت، تروریست‌های مرزی، قاچاق موادمخدر و انسان، همکاری‌های اطلاعاتی و روابط اقتصادی به توافق رسیدند. دو طرف همچنین تصمیم به ایجاد یک خط مستقیم تلفن بین سپاه مرزی [پاکستان] و مقامات ایرانی برای حل مسایل مرزی و امنیتی گرفتند.
علاوه بر این، ملاقات رودرروی «شریف» و «روحانی» فرصتی است برای این دو کشور تا چه‌بسا بتوانند راه‌حل‌های مبتکرانه برای بن‌بست خط‌لوله صلح (خط‌لوله‌ای که قرار است گاز ایران را از طریق پاکستان به هند صادر کند) بیابند چراکه طبق توافق، درصورت تاخیر پاکستان در انجام پروژه و رعایت‌نکردن جدول زمانی، اسلام‌آباد باید مبلغ هنگفتی را به‌عنوان جریمه تا پایان سال 2014 پرداخت کند. این دیدار همچنین فرصت مناسبی برای این دو بازیگر برجسته منطقه است تا هرکدام موضع دیگری را درباره تحولات افغانستان بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری بدانند.
بهترین و ارزشمندترین دستاورد این سفرها می‌تواند صیقل‌دادن رابطه این دو کشور و هم‌صدایی دیپلماتیک آنان برای حفظ ثبات باشد. سفر نخست‌وزیر پاکستان به تهران - احتمالا - نمی‌تواند تمامی انتظارات معمول را برآورده کند. هرچند، چشم‌انداز استراتژیک پاکستان نسبت به همسایه مهم خود گره خورده به چارچوب کهنه رقابت بر سر منافع دو کشور در افغانستان دهه 90 میلادی است اما همچنان موضع پاکستان در جایگاه ژئوپلیتیک خود در میان همسایگان کوته‌نظرانه و تاکتیکی باقی خواهد ماند.
هرچند دیگرکشورهای کوچک سنی منطقه همچون عمان و امارات‌متحده یاد گرفته‌اند با پیوند‌های چندلایه خود با ایران و عربستان‌سعودی مذاکره کنند، اما پاکستان خود را ناتوان در برقراری توازنی عملی بین مذاکره بر سر قدرت ژئوپلیتیک خود [با ایران و هند] و ارتباط با شرکای استراتژیک دیرینه خود[عربستان] می‌بیند. پاکستان نیازی به موضع دفاعی درباره تعهد دیرپای خود به تمامیت و امنیت عربستان و وضعیت خلیج‌فارس ندارد. هرچند در صورت چنین تعهدی باید توازنی را برای روابط خود میان دوکشور ایران و هند هم قایل باشد. همچنین باید بر اساس واقعیت ژئوپلیتیک پاکستان، گسترش اقتصادی، تجارت و زیرساخت‌های ارتباطی در مرز زمینی خود را هم در نظر بگیرد.
*پژوهشگر ارشد مرکز تحقیقات سیاست اسلام‌آباد و محقق سابق پاکستان در مرکز ودرو ویلسون آمریکا

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.