|

در حاشیه یک مناظره

استقبال از نمایشگاه نه به روش تلویزیون

حمیدرضا شعبانی . مدیر نشر «دف»

بعدازظهر جمعه گذشته، در یکی از پربیننده‌ترین ساعات تلویزیون، برنامه مناظره شبکه یک‌سیما با اجرای زنده در موضوع کتاب و نشر و با حضور دو مدیر و متولی دولتی (علی شجاعی‌صائین و حجت‌الاسلام هادویان) و جمعی از ناشران در ویترین (اعم از دولتی و خصوصی) به مساله گرانی کتاب و فقر مطالعه در کشور پرداخت. علی‌الرسم فی امثال‌ها چون صورت مساله‌ای نادرست در شرایطی نادرست و با حضور ناشرانی که- با همه احترام- برآیند درستی از همه طبقات حرفه‌ای صنف نشر نبوده‌اند، طرح می‌شد، طبعا باز هم نتیجه‌ای نادرست رقم می‌خورد: «حدود 74درصد از شرکت‌کنندگان در نظرسنجی پیامکی برنامه در آستانه استقبال از نمایشگاه کتاب، عامل موثر در کتاب‌نخواندن مردم را گرانی کتاب اعلام کردند(!)» یعنی صنعت نشر برای آنکه بتواند کتاب ارزان تولید کند و توقعات مردم را برآورده سازد، هنوز به حمایت موثر و گشاده‌دست دولتی‌ها نیازمند است. این نتیجه و نتایجی مشابه این، تبعاتی بسیار نادرست‌تر یعنی ادامه بازی پلشت رانت‌های دولتی و هزینه‌کردهای بی‌سرانجام در این خانواده بزرگ متحد- که حالا کمی هم به رانت‌خواری عادت کرده‌ است- را به اسم حمایت به همراه خواهد داشت. گو اینکه برخی با استناد به آمار و ارقام بیرونی به اصل گران‌بودن کتاب در ایران که ظاهرا مورد پذیرش همگان است با تردید می‌نگرند، ولی در اواسط برنامه تنها یکی از مدعوین (باباوند؛ مدیر انتشارات «همشهری») کیفیت تولید را مورد اشاره قرار داد و چیزی بدین مضمون گفت که اگر یک کتاب با معیارهای کیفی تولید شود، مخاطبان هزینه آن را می‌پردازند و این صنعت نیاز به حمایت دولت ندارد. این گفته اگرچه شاید تنها اشاره فنی به فقدان سازوکار طبیعی در صنعت نشر ایران بود، اما چون توسط شخصی از جایگاه نادرست (مدیر یک انتشارات دولتی!) مطرح شد، حمله شدیداللحن سایر حاضران را درپی داشت. اینکه ما این گروه از همکاران را ناشران در ویترین بنامیم پر بی‌راه نیست. استناد می‌کنم به فرمایش آقای قدیانی در خلال برنامه که قول‌های عمل‌نشده دولتمردان را یادآور می‌شد و گفت: «...سال گذشته در همین روز ما با جمعی از ناشران که اکثرشان هم حالا در همین برنامه حضور دارند- حدود 10، 15نفر! - خدمت رییس‌جمهور وقت بودیم و...»حقیر با وجود آگاهی و آشنایی با شماری از ایشان مایل نیستم به دلایل مخالفت یا حمله آنان به تفکر تولید کیفی و بی‌نیاز از حمایت یا حتی نظارت مستقیم مسوولان بپردازم، اما مایلم یادآور شوم که وظیفه نخست دولت، رویکرد کلان و برنامه‌ریزی برای زیرساخت‌های هندسی و توسعه‌گراست، نه احیانا تقسیم قرص نان. همچنین مایلم توجه همکاران خود و هم خوانندگان این جُستار را به دلایل درستی این تفکر جلب کنم. اگر این فرض را بپذیریم که وضعیت کنونی نشر مطلوب نیست، این نامطلوبی را شاید بتوان‌ در سه‌دلیل عمده جست: دلیل نخست و پیش از همه سرعت تحولات تکنولوژیک و نبود تهور کافی برای انطباق‌پذیری با حوادث آینده است. صنف نشر نیز مانند بسیاری از صنوف و بسیاری از سازوکارهای اجتماعی و فکری در جامعه ما به الگوی سنت مبتنی و متکی است و چالش‌های پیش‌رو- به‌ویژه با نسل‌های جدید- باید در بستر یک نگاه کلی و فراگیر حل شود. به‌گمان من برخی مدیران سهل‌انگار و ناکارآمد شرایط رودررویی را در این شکاف نسلی دشوار می‌کنند. دلیل دوم؛ سابقه چند دهه بی‌اعتمادی تاریخی مستمر دولت به ارباب فرهنگ و طبقات مولد اندیشه و ادامه روند ممیزی آثار با رویکرد سَلبی است. این خود وضعیت بی‌اعتمادی متقابل و واپس‌زنی عمومی در نسل‌های تحصیلکرده، به کتاب را رقم زده است. جامعه- که در کلام خبرنگار خبرگزاری ایلنا حاضر در برنامه نیز نهفته بود، ممکن است حتی به غلط اما- چنین تصور می‌کند ‌که ممیزی نه ضوابطی برای توسعه صحیح مناسبات و علوم، بلکه بیشتر ابزاری برای پروبال دادن به متملقان و مبلغان و حذف اندیشه مخالفان است. بی‌اعتمادی به کتاب برآیند طبیعی چنین تفکری است. به‌نظر می‌رسد دولتمردان برای رفع تیرگی می‌بایست تلاشی مضاعف داشته و به شعار انتخاباتی رییس‌جمهور در همین برنامه مناظره که می‌گفت مردم باید آزادی را احساس کنند، توجه وافی داشته باشند. اما دلیل سوم نامطلوبی، متاسفانه عادات نادرست فرهنگی در جامعه ماست که بیشتر ما نیز به آن آگاهیم و در برابر آن مسوول. متاسفانه اغلب چنین عادت کرده‌ایم که برای هوس‌هایمان بیشتر از نیازهایمان هزینه کنیم. مقایسه میزان خرید آجیل و کتاب یا ساندویچ و کتاب یا حتی کله‌پاچه و کتاب، مدام در محافل می‌چرخد ولی ما تجدید نظر نمی‌کنیم و گویی پیامدهای فردی و جمعی این رویه نادرست را هم در زندگی نمی‌شناسیم. البته به دلایل فوق می‌توان دلایلی دیگر را نیز اضافه کرد. فکر می‌کنم چنانچه کتابی در تمام بخش‌های تولید اعم از تولید محتوا (یعنی اندیشه، لحن و کلام) اصیل و مناسب باشد، از کیفیت هنری و مصالح قابل‌قبول بهرمند شود و مبتلا به هیچ نوع سهل‌انگاری یا کم‌فروشی نباشد، می‌تواند به همه موانع فایق‌ آید. می‌تواند با نسل‌های جوان، هرچند سرکش ارتباط برقرار کند. می‌تواند از صافی هر ممیزی، هرچقدر مغرض و کم‌دانش عبور کند و حتی می‌تواند مردمی را هم که به هوس‌هایشان بیشتر از نیازهایشان توجه می‌کنند، گاه به ترک عادات نادرست وادارد. امیدوارم استقبال‌کنندگان، به نمایشگاه کتاب امسال و اساسا استقبال‌کنندگان به هر نمایشگاه کتابی در دنیا با معیارهایی غیر از «ارزان‌پسندی» قدم بگذارند.
بعدازظهر جمعه گذشته، در یکی از پربیننده‌ترین ساعات تلویزیون، برنامه مناظره شبکه یک‌سیما با اجرای زنده در موضوع کتاب و نشر و با حضور دو مدیر و متولی دولتی (علی شجاعی‌صائین و حجت‌الاسلام هادویان) و جمعی از ناشران در ویترین (اعم از دولتی و خصوصی) به مساله گرانی کتاب و فقر مطالعه در کشور پرداخت. علی‌الرسم فی امثال‌ها چون صورت مساله‌ای نادرست در شرایطی نادرست و با حضور ناشرانی که- با همه احترام- برآیند درستی از همه طبقات حرفه‌ای صنف نشر نبوده‌اند، طرح می‌شد، طبعا باز هم نتیجه‌ای نادرست رقم می‌خورد: «حدود 74درصد از شرکت‌کنندگان در نظرسنجی پیامکی برنامه در آستانه استقبال از نمایشگاه کتاب، عامل موثر در کتاب‌نخواندن مردم را گرانی کتاب اعلام کردند(!)» یعنی صنعت نشر برای آنکه بتواند کتاب ارزان تولید کند و توقعات مردم را برآورده سازد، هنوز به حمایت موثر و گشاده‌دست دولتی‌ها نیازمند است. این نتیجه و نتایجی مشابه این، تبعاتی بسیار نادرست‌تر یعنی ادامه بازی پلشت رانت‌های دولتی و هزینه‌کردهای بی‌سرانجام در این خانواده بزرگ متحد- که حالا کمی هم به رانت‌خواری عادت کرده‌ است- را به اسم حمایت به همراه خواهد داشت. گو اینکه برخی با استناد به آمار و ارقام بیرونی به اصل گران‌بودن کتاب در ایران که ظاهرا مورد پذیرش همگان است با تردید می‌نگرند، ولی در اواسط برنامه تنها یکی از مدعوین (باباوند؛ مدیر انتشارات «همشهری») کیفیت تولید را مورد اشاره قرار داد و چیزی بدین مضمون گفت که اگر یک کتاب با معیارهای کیفی تولید شود، مخاطبان هزینه آن را می‌پردازند و این صنعت نیاز به حمایت دولت ندارد. این گفته اگرچه شاید تنها اشاره فنی به فقدان سازوکار طبیعی در صنعت نشر ایران بود، اما چون توسط شخصی از جایگاه نادرست (مدیر یک انتشارات دولتی!) مطرح شد، حمله شدیداللحن سایر حاضران را درپی داشت. اینکه ما این گروه از همکاران را ناشران در ویترین بنامیم پر بی‌راه نیست. استناد می‌کنم به فرمایش آقای قدیانی در خلال برنامه که قول‌های عمل‌نشده دولتمردان را یادآور می‌شد و گفت: «...سال گذشته در همین روز ما با جمعی از ناشران که اکثرشان هم حالا در همین برنامه حضور دارند- حدود 10، 15نفر! - خدمت رییس‌جمهور وقت بودیم و...»حقیر با وجود آگاهی و آشنایی با شماری از ایشان مایل نیستم به دلایل مخالفت یا حمله آنان به تفکر تولید کیفی و بی‌نیاز از حمایت یا حتی نظارت مستقیم مسوولان بپردازم، اما مایلم یادآور شوم که وظیفه نخست دولت، رویکرد کلان و برنامه‌ریزی برای زیرساخت‌های هندسی و توسعه‌گراست، نه احیانا تقسیم قرص نان. همچنین مایلم توجه همکاران خود و هم خوانندگان این جُستار را به دلایل درستی این تفکر جلب کنم. اگر این فرض را بپذیریم که وضعیت کنونی نشر مطلوب نیست، این نامطلوبی را شاید بتوان‌ در سه‌دلیل عمده جست: دلیل نخست و پیش از همه سرعت تحولات تکنولوژیک و نبود تهور کافی برای انطباق‌پذیری با حوادث آینده است. صنف نشر نیز مانند بسیاری از صنوف و بسیاری از سازوکارهای اجتماعی و فکری در جامعه ما به الگوی سنت مبتنی و متکی است و چالش‌های پیش‌رو- به‌ویژه با نسل‌های جدید- باید در بستر یک نگاه کلی و فراگیر حل شود. به‌گمان من برخی مدیران سهل‌انگار و ناکارآمد شرایط رودررویی را در این شکاف نسلی دشوار می‌کنند. دلیل دوم؛ سابقه چند دهه بی‌اعتمادی تاریخی مستمر دولت به ارباب فرهنگ و طبقات مولد اندیشه و ادامه روند ممیزی آثار با رویکرد سَلبی است. این خود وضعیت بی‌اعتمادی متقابل و واپس‌زنی عمومی در نسل‌های تحصیلکرده، به کتاب را رقم زده است. جامعه- که در کلام خبرنگار خبرگزاری ایلنا حاضر در برنامه نیز نهفته بود، ممکن است حتی به غلط اما- چنین تصور می‌کند ‌که ممیزی نه ضوابطی برای توسعه صحیح مناسبات و علوم، بلکه بیشتر ابزاری برای پروبال دادن به متملقان و مبلغان و حذف اندیشه مخالفان است. بی‌اعتمادی به کتاب برآیند طبیعی چنین تفکری است. به‌نظر می‌رسد دولتمردان برای رفع تیرگی می‌بایست تلاشی مضاعف داشته و به شعار انتخاباتی رییس‌جمهور در همین برنامه مناظره که می‌گفت مردم باید آزادی را احساس کنند، توجه وافی داشته باشند. اما دلیل سوم نامطلوبی، متاسفانه عادات نادرست فرهنگی در جامعه ماست که بیشتر ما نیز به آن آگاهیم و در برابر آن مسوول. متاسفانه اغلب چنین عادت کرده‌ایم که برای هوس‌هایمان بیشتر از نیازهایمان هزینه کنیم. مقایسه میزان خرید آجیل و کتاب یا ساندویچ و کتاب یا حتی کله‌پاچه و کتاب، مدام در محافل می‌چرخد ولی ما تجدید نظر نمی‌کنیم و گویی پیامدهای فردی و جمعی این رویه نادرست را هم در زندگی نمی‌شناسیم. البته به دلایل فوق می‌توان دلایلی دیگر را نیز اضافه کرد. فکر می‌کنم چنانچه کتابی در تمام بخش‌های تولید اعم از تولید محتوا (یعنی اندیشه، لحن و کلام) اصیل و مناسب باشد، از کیفیت هنری و مصالح قابل‌قبول بهرمند شود و مبتلا به هیچ نوع سهل‌انگاری یا کم‌فروشی نباشد، می‌تواند به همه موانع فایق‌ آید. می‌تواند با نسل‌های جوان، هرچند سرکش ارتباط برقرار کند. می‌تواند از صافی هر ممیزی، هرچقدر مغرض و کم‌دانش عبور کند و حتی می‌تواند مردمی را هم که به هوس‌هایشان بیشتر از نیازهایشان توجه می‌کنند، گاه به ترک عادات نادرست وادارد. امیدوارم استقبال‌کنندگان، به نمایشگاه کتاب امسال و اساسا استقبال‌کنندگان به هر نمایشگاه کتابی در دنیا با معیارهایی غیر از «ارزان‌پسندی» قدم بگذارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.