|

سپا نلو شاعرِ خانه و خاطره و شهر

سعدی گل‌بیانی

1 بعضی شاعران هستند که در دفتر اولشان طوری می‌درخشند که خانه را روشن می‌کنند. «آهنگ دیگر» منوچهر آتشی را به یاد بیاوریم. محمدعلی سپانلو اما، نمونه‌ شاعری است که شعرش همچون شکوفه‌ای جادویی و دیرسال 50 سال طول کشید تا بشکفد. از اولین دفتر شعرش «آه... بیابان» که زودترین تاریخ پای شعرهایش 1338 است تا «افسانه‌ی شاعر گمنام» که به‌طور ناکامل و سانسورشده در اوایل دهه 90 خورشیدی منتشر شد، سپانلو یک مسیر پنجاه‌وچندساله را با ظرافت و استمرار پیموده است، و از نظر من از جایی به‌بعد، با پروراندن قوه‌های شعرش به اوج بلوغ و پختگی در کار شاعری‌اش دست یافته است. همین مساله‌ بهترشدن ضمن تجربه‌ شاعری در طول زمان، موید این مساله است که سپانلو برخلاف شاعرانی که در دفتر اول، شهود و طبع دوران‌سازی را از خود نشان می‌دهند، شاعری است که بیشتر با مفهوم سروکار دارد تا جوشش‌های آنی قریحه، شاعری است که با روایت و قصه‌پردازی سروکار دارد تا حرکت به سمت فضاهای محض، با ساختن سروکار دارد تا سرودن، با صناعت و فرم‌بخشیدن به جریان غیرعلی و غیرمنطقی عناصر ناخودآگاه سروکار دارد تا غوطه‌خوردن در آب‌های مه‌آلود و بی‌زمان امر زیبا. محمدعلی سپانلو شاعری است که با نگاه‌کردن به خود زندگی و مایه‌های انضمامی تاریخ سروکار دارد تا توسل به انتزاعی معناباز در حوزه‌ دال.
سپانلو مدرن است به این دلیل‌ که کاروبار شاعری او در عین اینکه با خود ادبیات، محیط زندگی روزمره، تجربه‌های خصوصی راوی و فرم‌بخشیدن به خاطرات او مشغول است، درگیر مازادی است که از این شیوه شاعری بیرون می‌ایستد و شعر او را مبهم و وهم‌آلود می‌کند. شعر سپانلو بعد از آنکه از ناسیونالیسم رمانتیک و کلی‌بافی‌های دفترهای اول - منهای پیاده‌روها- فاصله می‌گیرد، ضمن حفظ سازمایه‌هایی مانند مفهوم پرسه‌زن، مساله‌ شهر و تاریخ، زبانی ادبی، وزن و خیال و خاطره‌ای شدتمند، بسیار شخصی و خصوصی می‌شود. به همین علت فردیتی در شعر او زاده می‌شود نشانه‌ اینکه سوژه هنوز نمرده است، اگرچه در نسبت‌هایی نامعین با ساخت‌های اجتماعی و تاریخی دورانش خاطره‌پردازی می‌کند، پرسه می‌زند و یا حتی به دام نوستالژی گذشته‌ ازدست‌رفته می‌افتد.
2 اما در توضیح حرکت شاعری سپانلو از دفتر اول تا امروز و در شرحی بلاغی بر این حرکت، باید گفت که در مقایسه با دفترهای اول مانند «آه... بیابان»، «خاک»، «رگبارها»، «سندباد غائب» و «هجوم» در دفترهای آخر با شکل‌های بیانی سرراست‌تر و موجزتر سروکار داریم.
«زین آسمان، قلمرو مغضوب خویش / زین سرزمین باطل/ از این دروغگر/ آیا سفر توانم کرد؟/ من دیدنی بسیار دیدم/ در سال‌های سلطه‌ی طولانی/ در این گذار و گشت که‌ام بود»1
همان‌طور که از مثال‌ها پیداست زبان شعر سپانلو از التزامی سختگیرانه به وزن و تعبیرهای هرازچندگاه درخشان و ناسیونالیسمی رمانتیک و کلی‌نگری‌هایی که بیشتر در خدمت ابلاغ پیام بودند، به زبانی پیراسته و موجز و رهاتر از التزام وزن در دفترهای آخرش می‌رسد. او همواره دلمشغول وزن و قوافی کم‌وبیش ناپیدا و شکل‌های بیانی کلاسیک در شعرش بوده است. شاید همین دلمشغولی باشد که در دفترهای اول فضایی ایجاد کرده است که نوعی بیان کهنه و ادبی‌مآب بر آن سنگینی می‌کند. این دلمشغولی و التزام به عناصر ادب کهن در شعرهای سه دهه‌ اخیر سپانلو جایش را از یک‌سو به‌شدت در لحن و ایجاز در تصویرپردازی و از سوی دیگر، قدرت رخنه‌کردن در مبادی همان ادبیات کلاسیک را می‌دهد. این دستکاری در مبادی ادبیات کلاسیک در عین دلسپردگی به آنها در شاعری سپانلو بیشتر از آنکه در حوزه زبان اتفاق بیفتد در حیطه‌ مفهوم است که رخ می‌دهد؛ مفاهیمی از قبیل تداعی‌های مکان مدرن، شهریت، خانه و خاطره‌مندی خانه، فردیت و خیال شدتمند فرد.نمونه‌ خصیصه‌نمایی برای این مدعا منظومه‌ «افسانه‌ی شاعر گمنام» است. این منظومه شرح شاعرانه‌ سفر یک راوی به اعماق ادبیات و تاریخ و درواقع، تاریخ ادبیات است. شرح پرسه‌زدن یک راوی بازمانده از یک کشتار که حالا قرار است تاریخ را از نو بنویسد و در این ازنونوشتن تاریخ میان خاطره‌ها و دال‌های تاریخی پرسه می‌زند. در ارتباط با این کتاب باید به دو نکته‌ مهم اشاره کرد.
نکته‌ اول اینکه این دفتر یک کتاب است؛ یک کتاب که ایده‌ آن منظومه‌ای است شاعرانه از پرسه‌زدن لابه‌لای اتفاقات تاریخی؛ اتفاقاتی تاریخی که البته شخصی می‌شوند. یک کتاب به‌منزله‌ یک کل که اجزایش در مجموع نیرویی معنادار دارند. یک کتاب که کولاژی از لحظاتی تاریخی است که هرکدام دری به عمارتی است، هرکدام دالی از یک گفتارند. یکی تفسیر متفاوتی از قصه‌ وزیر ایرانی عباسیان است که تازیانه خورده است.یکی دیگر روایت سرباز تیمور است که دل در چشم دختری ایرانی می‌بندد که به او تجاوز کرده و سربازی دیگر سر از تن دختر جدا کرده است و حالا زمرد چشم دختر، نگین کله‌مِنار است و سرباز مغول، شوریده از عشق چشم او. اینطور پروراندن مضامین تاریخی، برای نمونه عشق سرباز مغول به دختر ایرانی مقتول، صرفنظر از اینکه پیشنهاد نوشتن تاریخ را از نو می‌دهد، صرفنظر از اینکه می‌گوید بیایید تاریخ را از منظر دیگری روایت کنیم و تفسیرهای گوناگون را پیش می‌کشد و نوعی دموکراسی قرائت را پی می‌گیرد، خود راه به نکته‌ دومی می‌برد که درباره‌ این‌ کتاب باید خاطرنشان کرد، فروریختن مرزهای حقیقت تاریخی و حقیقت ادبی.
«افسانه‌ی شاعر گمنام» سفری خیال‌آمیز به حقیقتی تاریخی است؛ سفری به خود ادبیات و از توی این خیال به شهر نگاه‌کردن، به ویرانی برجای‌مانده از حمله‌ مغول نگاه‌کردن، به نگاه یک سرباز مغول به زیباروی کله‌مِنار نگاه‌کردن. اما این همه‌ی ماجرا نیست. مثل اتفاقی که برای تاریخ بیهقی می‌افتد این سفر، سنت تبدیل‌کردن نوشته‌ تاریخی به ادبیات را ادامه می‌دهد. هرچند که قصدیت مولف در اینجا همین ادبی‌کردن تاریخ باشد و در آنجا تاریخی‌کردن اتفاق. به علت حضور همین مولف هم است که «افسانه‌ی شاعر گمنام» از یک‌سو به خود تاریخ نظر دارد و از سوی دیگر به خاطره‌ خود، به عمر گذشته‌ خود، به نفس خواندن کتاب تاریخ، به جنون بیرون‌ریختن از زبان شعر به نثری منظوم و بلافاصله بعد از آن زدن به دل ترانه‌ای عامیانه برای نمونه در شعر مدایح. در شعرهای «افسانه‌ی شاعر گمنام» مرزهای حقیقت و حکایت درهم می‌شود. تاریخ و ادبیات در فضای ذهن و تجربه‌ راوی توی هم می‌شوند. می‌نویسد:
«گذشته‌ی من آینده‌ی شماست/ - چه خوش‌خیال!/ ما اعتراف‌های تو را می‌خوانیم/ - ولی هنوز من تاریخ محرمانه را ننوشته‌ام/ - چه خوش‌خیال!/ ما از قدیم آن را می‌دانیم / لبان سرخ و مزه‌ی لیمو / اساطیرشان را به شعر تو بخشیدند:/ همان که می‌نوشتی هر چیز تکثیر می‌شود.../ ترکیب اسطوره و تخیل کلید نامرئی دارد/ پلی شکسته، بدون حفاظ/ .../ هرچه به ذهنت رسید بنویس/ میان گفته بپراکن/ به لفظ محرمانه نیندیش/ چه محرمانه‌ی عریانی» 2
در اینجا ادبیات از گزارش تاریخ‌بودن به محل تولید تاریخ تبدیل می‌شود، چراکه راوی تاکید می‌کند زندگی شخصی‌اش را به محل تولید تاریخ تبدیل کرده است، کنش کتاب‌خواندن‌را و تداعی‌های ذهنی‌اش را به محل تولید تاریخ بدل کرده و چون تخیل و وهم او، خاطره‌ی او و دریافت‌های او با تفسیرهای متنوع او از خواندن کتاب تاریخ پیوند می‌خورند، تاریخ از حوزه‌ یک حقیقت مطلق مکتوب به ادبیات تبدیل می‌شود. برای مثال در فصل سوم این کتاب، میهمانی وزارتخانه، صرفا با پرسه‌های خیال‌آمیز در حواشی مفهوم ضیافت مواجهیم. راوی در هیات جماعتی کوتوله،چون دزدی به خانه‌های مردم، حیطه امر خصوصی و شخصی، به مکان‌هایی موهوم که صرفا نشانه‌ای تاریخی دارند سرک می‌کشد و آن نشانه‌ها در یک منطق مجاز مرسلی، صرفا فضا را به تاریخ می‌آلایند. اینها همه هست تا در شعر ضیافت که می‌خواهد ضیافت همه‌ی اعصار را به وصف دقیق برپا کند.
به یک تعبیر، راوی «افسانه‌ی شاعر گمنام»، راوی روایت موجود از تاریخ نیست، راوی سرک‌کشیدن و سیاحت مکان‌ها و گوشه‌های دنج آن است. راوی افسانه‌ی شخصی راوی در تاریخ است. سیاح شیشه‌های مناظر، سندباد بام‌ها.
سیاح این شعرها تمایلی به پرده‌برداری از مجسمه‌ حقیقت ندارد. او صرفا سیاحتگر سپیده‌دم، نقال صدای گفت‌وگوی بازماندگان از پس حمله‌ مغول و مستی است،صدای مردگان اطراف کاخی که دیوارهایش از گوشت آدمیان چرب شده‌ بود، صدای زن ناتوانی که احتمالا مرد همسایه‌اش در جشن مشتی که توشی مغول ترتیب داده بود، صورتش به یک ضربت له می‌شود. صدای راوی این شعرها صدای جنازه‌ رستم است؛ اسطوره‌ای مرده که به فرزند اسفندیار می‌گوید از این جسد بی‌دفاع بگذر، صدایی که در دالان‌های تاریخ این سرزمین هنوزاهنوز می‌پیچد. و این صدای شعوری غمگین است که انگار تاریخ آینده را می‌داند. جسد رستم که در مکتوبی به پسر اسفندیار که دودمان رستم را پس از مرگش به قتل رسانده و حالا جنازه رستم را پیدا کرده است می‌گوید: «من آگاه بودم ز کردار تو، ز خودکامی و تیزبازار تو./ گر از دسترنجم نکردی تو یاد/ ز رنجی که بردم تو را یاد باد.» 3
راوی این شعرها پرسه‌زنی است که گوش خوابانده تا گفت‌وگوی بازماندگان را بشنود. او در ویرانه‌ها و فضاهای متروک ذهنی تاریخی پرسه می‌زند و این مفهوم محوری بهترین شعرهای سپانلو است.
3 ادگار آلن‌پو داستانی دارد به نام «مردی از جمعیت» یا به عبارت بهتر «چهره‌ جمعیت». این داستان یک داستان به‌اصطلاح انتقالی پو است که در سال 1840 نوشته شده و هم خصوصیات داستان‌های گوتیک با فضاهای وحشت‌انگیز اواخر دهه 30 پو را دارد و هم ویژگی‌های داستان‌های کارآگاهی اوایل دهه‌ 40 او را. طرح این داستان از این قرار است که یک راوی بی‌نام که از یک بیماری بی‌نام رهایی یافته است عصرگاهی در کافه‌ای در لندن نشسته است و شروع می‌کند به تحلیل شخصیت‌های آدم‌های جمعیتی که از خیابانِ روبه‌روی او می‌گذرند. او در حال تماشای چهره‌ ازدحام است که شب فرامی‌رسد. در همین حین او ترغیب می‌شود مردی را تعقیب کند که هیاتی بخصوص و مشکوک دارد. راوی داستان در تعقیب شبانه‌ مرد به بازارها و مغازه‌ها و محلات پست لندن می‌رود. مرد اما هیچ نمی‌خرد. سراسر روز بعد به همین ترتیب می‌گذرد. سرانجام راوی از روبه‌رو مرد را تفحص می‌کند و نتیجه می‌گیرد او مجرمی است که مرموزی نفوذناپذیری با اوست. مردی که نمی‌تواند جمعیت و ازدحام را ترک کند. منتقدی به نام ویلیام برِودا می‌گوید: «پو در این داستان روان انسان را به دونیم می‌کند، تعقیب‌کننده و تعقیب‌شونده، خود و دیگری، ایگو و اید، کارآگاه و مجرم، گذشته و آینده...»
این داستان و نیز نوشتجات بودلر و بالزاک را محل حیات ادبی یکی از فیگورهای همزاد پاریس مدرن دانسته‌اند. فیگور فلانور یا پرسه‌زن. پرسه‌زن کسی بود که بی‌هدف در پاریس مدرن، پاریس بعد از انقلاب بورژوازی گشت می‌زد. پرسه‌زن خریدار نبود بلکه صرفا مصرف‌کننده‌ فضاهای شهری بود و به همین دلیل، از نگاه برخی منتقدان مارکسیست، در برابر منطق شیء‌وارگی عام مقاومت می‌کرد. بنیامین پرسه‌زن را شیک‌پوشی می‌دانست که چون سنگ پشت در پاساژ قدم می‌زند و گاه به‌عنوان بورژوازی تن‌پروری شناخته می‌شد که کاری جز بطالت زمان ندارد. پرسه‌زن را نماد نوعی زیستن در سایه‌ تجربه‌ شهر دانسته‌اند.4 در عین حال تعاریف دیگری هم از این فیگور ارایه شده است. مرد بورژوای متمول، کسی که فضاهای شهر مدرن را دایم ورانداز و سعی می‌کند بر آن مسلط شود، کسی که دارای نفس مردانه بی‌ثبات است چراکه هویتش زیر فشارهای متروپل تجزیه شده است.
و سرانجام نشانه‌ای از مدرنیته فرهنگی در قصه‌های بودلر و بالزاک. یکی از جالب‌ترین تحلیل‌ها از این فیگور فلانور یا پرسه‌زن که از قضا به کار تحلیل شعر سپانلو هم می‌آید تحلیلی است که او را قهرمان زندگی مدرن در نظر می‌گیرد.5
پرسه‌زن در معنای کسی که سیالیت و تناقض و ناهمخوانی‌های زندگی مدرن را می‌خواند، مدلی کارآمد برای تخیل حماسی در مدرنیته است. شکل مدرن قهرمانی‌گری پرسه‌زن بر نشانه‌های سنتی عظمت قهرمانی‌گری خط بطلان کشیده است. او در حالی که مرموزانه در شهر می چرخد و به مصداق‌های نو زندگی روزمره زل زده است خود در جمعیت ناپدید و نامرئی شده است.6 در داستان پو هم وضع به همین منوال است. راوی داستان در پی بخشی از وجود خود که نامغفول و مجرم و سایه‌وار است مرد جمعیت را تعقیب می‌کند. کسی که چهره‌اش در ازدحام گم شده است.
4 از منظومه‌ «پیاده‌روها» تا «خانم زمان» و برخی از شعرهای «قایق‌سواری در تهران» و «کاشف از یادرفته‌ها»، می‌توان ردی از مفهوم شهر مدرن و به تعبیر دیگر تهران مدرن و فیگور فلانور را در شعرها پی گرفت، و البته از نظر من همین مسیر و فضاهای شخصی سه دفتر آخر که همه‌شان به نحوی حایز مازادی از تاریخی‌شدن هستند، اوج کار شاعری سپانلو است.از این بین، «منظومه‌ی پیاده‌روها» در نیمه‌ دهه‌ 40 نوشته می‌شود.
در اینجا ترسیم مختصر و البته کلی فضای جامعه‌ ایران در آن سال‌ها ضروری به نظر می‌رسد؛ هم در ارتباط با فیگور فلانور و هم برای اشاره به زاده شدن این فیگور و خود شهر تهران در شعر سپانلو و هم برای طرح مختصات کلی آغاز حرکت شاعری او در دهه‌ 40. در سالیان آغازین دهه 40، از سویی از مدرنیزاسیون آمرانه رضاشاه و تبدیل تهران به یک شهر مدرن سی و چند سالی است که می‌گذرد و از طرف دیگر کودتای 28 مرداد 32 و اختناق و سانسور شدیدی که چند سالی پس از سقوط مصدق و ملی‌گرایی ملازم با آن و در پی تشکیل ساواک در سال 1336 رخ می‌دهد، فضایی حسرت‌بار در جامعه‌ی ادبی و روشنفکری ایجاد کرده است. در همان دهه‌ 30 و پس از کودتا است که در شعر ادامه‌ی رمانتیسم سطحی توللی و خانلری به رمانتیسمی سیاه و روزنامه‌ای منجر می‌شود، شاملوی سرکش هوای تازه در دهه‌ 30، مشغول شعرهای تغزلی‌تر «لحظه‌ها و همیشه‌» و «آیدا در آینه» است، سپهری تحت‌تاثیر ایرانی و شاید فضای ملهم از سرخوردگی کودتا مشغول جست‌وخیزهای عرفان‌آمیز در شعرش است، نیما یوشیج می‌میرد، آتشی حماسه‌ی طبیعت‌محور و بدوی‌گرای «عبدوی جط» و «اسب سفید وحشی» را می‌نویسد، فروغ چارپاره‌های آنچنانی‌اش را و اخوان شکست رمانتیک خود را در زمستان می‌سراید. تجربه‌کلی این رمانتیسم تاریخی که در برخی دقیقه‌ها به احیای وطن سیاسی پیش از اسلام می‌اندیشد در رمان‌نویسی به صورت برآمدن مجدد رمان تاریخی مشاهده می‌شود. به سوی رم، خورشید تیسفون و ده مرد رشید نمونه‌هایی از آثار رمان‌نویسانی است که آثارشان در آغاز به صورت پاورقی منتشر می‌شده است. 7 این شکل از ناسیونالیسم که البته ایدئولوژی رسمی پهلوی است از اوایل دهه‌ 40 به بعد در ادبیات مستقل ایران کمرنگ‌تر می‌شود. لحن کلی‌گرا و مفهومی از وطن شاعرانه که در هیات اشارات گاه‌وبیگاه به شکوه ملی از دست‌شده در دفترهای اوایل دهه 40 سپانلوست حاصل چنین فضایی است.
از نیمه اول دهه 40 به بعد، یعنی دقیقا از سال 41 که ارسنجانی وزیر دولت امینی طرح اولیه‌ اصلاحات ارضی را اجرا می‌کند و نیز سالی پس از آنکه نوسازی اقتصادی و اجتماعی پهلوی آغاز می‌شود، طبقه متوسط جدید ایران جانی تازه می‌گیرد و بر جمعیت طبقه کارگر صنعتی تهران افزوده می‌شود.8 در این اوضاع و احوال است که می‌توان از جمعیت شهری در تهران حرف زد؛ جمعیتی کافه‌نشین و سینمارو؛ جمعیتی که می‌تواند پرسه‌زن را در خود بزایاند و پنهان کند. دقیقا در نیمه‌های همین دهه‌ 40 است که سپانلو منظومه «پیاده‌روها» را می‌نویسد.
«من از هیاهوی تبلیغ/ (روز مادر بود و روز کودک یا کارگر نمی‌دانم)/ من از تصادم با دوش‌های سوهانی/ بسان پیکره‌ای کهنه قوز می‌کردم./ دریغ گمشدنم بود و در هوای کبود/ صدا صدای ملامت صدای باران بود/ .../ تو می‌توانی از زیر بالکن بروی/ و در مسیل نئون/ پیمبری الوان باشی/ درشکه‌چی باشی در چارراه‌های سفر/ و راه فرعی را بپایی/ تو می‌توانی مثل ستاره‌ها باشی/ به روی دوش نشینی/ و یا دقیقه‌ی سرخی/ که در شقیقه‌ی مرد مجاهد آزاد است.»9
هرچند که وزن و شکل بیان در این منظومه از همان کهنگی و ادبیتی که وصفش رفت، نشان دارد، خیز بلند سپانلو برای تصویرسازی با عناصر شهری و تلفیق گفتارهای شهر و تاریخ از همین منظومه شروع می‌شود.
«در این خیابان در نیمروز ناواقع/ قیافه‌هایی تکرار می‌شوند/ که در تناسخ‌شان بازگفتِ بی‌معناست» 10
در عین‌حال در بخش‌هایی از همین شعرها راوی از خلال پرده دود و ازدحام، فردیت در حال شکل‌گیری و در عین‌حال در حال فروپاشی طبقاتی خود را هم می‌بیند؛ فردیتی که البته دو دهه بعد از منظومه‌ خانم زمان به بعد در شعر او دلالت‌بخش خواهد بود. ذهنی که در او ازدحام به قیل و قالی خاموش می‌شود:
میان سیطره‌ی دود/ که چرخ چرخان در خاطره است آویزان/ شعارهایی معلوم می‌شوند/ سپس تمام خیابان را / شعار شورش می‌گیرد/ و بعد دود می‌آید/کلام را می‌پوشاند/ و ازدحام را/ به قیل‌و‌قالی خاموش/ در ذهن/ بدل می‌کند.» 11
در منظومه‌ خانم زمان اما عملا با گشتن همین شخصیت پرسه‌زن در تهران و خاطره‌های راوی و تداعی‌های تاریخی اشیا و مکان‌ها و کوچه‌ها و محله‌ها مواجهیم. نمایش فردیت پیدا کردن راوی در عین گم شدن در دل ازدحام این تداعی‌ها. گویی که راوی شهر را چون متنی قرائت می‌کند.
در این نوشته کوشیدم از ملاحظات فرمالیستی نقد نو در خصوص کنار گذاشتن ایدئولوژی و آگاهی فرد مولف پرهیز کنم. البته با تاکید بر مفهوم پرسه‌زن و یافتن شاهد مثال‌هایی در این منظومه احتمال داشت که به طور ساده‌دلانه‌ای درگیر نقدی محتوایی شویم. یعنی مفهومی مدرن-فلانور و شهریت- را جسته‌ایم و برای اثبات حرفمان به پاره‌ای از شعرها نظر دوخته‌ایم.این امکان وجود داشت که این روش به شائبه رئالیسمی بی‌مایه آلوده باشد، اینکه نقد، متن را در بهترین حالت، بازتاب تمام و کمال واقعیت در نظر گرفته باشد. یعنی اینکه شهری هست که شلوغ است و مردمی در این شهر در فضاهای خرید پرسه می‌زنند و از لای چهره‌های جمعیت سر می‌خورند و بعد بفرمایید این هم نمونه‌های شعرها. برای دورشدن از این خبط بود که مدعی شدم تز محوری بهترین شعرهای سپانلو خیالی پرسه‌زن در تاریخ مکان‌های شهر تهران و البته خاطره و خانه است. حرکت چنین خیالی در تاریخی شخصی‌شده در کتاب آخر سپانلو اوج کار شاعری اوست.
براین اساس می‌توان مدعی شد در خانم زمان، در پیاده‌روها، در آن دسته از شعرهای کاشف از یاد رفته‌ها و قایق‌سواری در تهران که در گیر و گرفت تهرانند، چیزی از واقعیت شهر در تخیل شعرها تحریف می‌شود. از طرف دیگر نشانه‌های شهر در کولاژی که از مکان‌ها و تصاویر و اشخاص و عناصر تاریخی تدوین می‌شود، به شدت به یک نظام از نمادهای شخصی راوی شعرها تغییر می‌کنند. راوی از پرده‌ی شهر است که گذشته‌ی خود را می‌جوید و خاطره‌ی خود را می‌سازد. علت این مساله صرف‌نظر از وضعی که راوی نسبت به واقعیت موجود شهر دارد، ذات شعر اوست. شعر سپانلو همواره به نحوی از انحا دل در گرو گذشته‌ای تاریخی دارد، و در نهایت این نوستالژی خاطره راوی شعرهایش را وامی‌دارد در اطراف تداعی‌ها و نشانه‌ها پرسه بزند. این گذشته‌ی تاریخی از وطن‌خواهی رمانتیک و قالب بیانی کهنه‌گرا و وزن در دفترهای اول، به یک اخلاق فرهیخته‌ زبانی، نگاهی شخصی و تاریخی و البته نوستالژیک به شهر تهران در خانم زمان می‌رسد، به فضاهای شبانه‌ تهران، کافه‌ها و آدم‌هایی که راوی در واقع یک موزاییک از خاطره‌های خود از آنها می‌سازد. راوی در اعتراض به شهر واقعی تهران، شهری در خیال خود از مکان‌ها و یادها می‌سازد. کافی است نام شعرهای منظومه تهران را کنار هم بچینیم تا پیش رفتن منظومه را از خلال موقعیت‌ها و صداهای ساختگی دریابیم: روز کوتاه، در اتاقک تلفن، استقبال در غروب، در قهوه خانه، دکه‌ی روزنامه‌فروش، یک تکه آواز، ویرانی دبستان، در اداره، پشت پنجره. شبگیر در پایتخت. در واقع مساله‌ اصلی در منظومه‌ی تهران، غیبت خود تهران است، نفی تهران واقعی در لحظه اکنون و ساختن تهرانی از تاریخ شخصی راوی.
پی‌نوشت‌ها:
1- محمد‌علی سپانلو، مجموعه اشعار، انتشارات نگاه، تهران، 1392، هجوم،قرق،ص 211
2- افسانه‌ی شاعرگمنام،ص 40
3- ازموخره‌ی افسانه‌ی شاعرگمنام،ص 93
4- آشنایی با مفهوم پرسه‌زن را وامدار ترجمه‌ی مراد فرهادپور از مقاله‌ی «درباره‌ی برخی مضامین و دستمایه‌های شعر بودلر» نوشته‌ی والتر بنیامین هستم که در مجلد «درباره‌ی شعر» ارغنون چاپ شده است. در اینجا باید از مقاله‌ی شارل بودلر در کتاب «مقالات»، «نقاش زندگی مدرن» نیز یاد کرد. مقالات، شارل بودلر، روبرت صافاریان، نشر حرفه نویسنده، تهران، 1386،ص 27.
5- پرسه‌زنی و زندگی روزمره‌ی ایرانی، عباس کاظمی، تهران، فرهنگ جاوید، 1392، ص 64
6- همان، ص 69
7- گفت‌وگوهای رامین جهانبگلو، ایران و مدرنیته، نشر قطره، 1382، از دو فصل «ایران و اندیشه‌ی ناسیونالیسم» و «گفت‌وگو با کامران فانی» درباره‌ی چاپ، ترجمه و نشر کتاب در ایران جدید
8- به کتاب‌های «ایران بین دو انقلاب»، یرواند آبراهامیان، احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی ولیلایی، نشر نی و نیز «دیباچه‌ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران»، حسین بشیریه، نشر نگاه معاصر،1381، نظر داشته‌ام.
9- منظومه‌ تهران، پیاده‌روها،ص 108
10- همان،ص 292
11- همان، ص298.
1 بعضی شاعران هستند که در دفتر اولشان طوری می‌درخشند که خانه را روشن می‌کنند. «آهنگ دیگر» منوچهر آتشی را به یاد بیاوریم. محمدعلی سپانلو اما، نمونه‌ شاعری است که شعرش همچون شکوفه‌ای جادویی و دیرسال 50 سال طول کشید تا بشکفد. از اولین دفتر شعرش «آه... بیابان» که زودترین تاریخ پای شعرهایش 1338 است تا «افسانه‌ی شاعر گمنام» که به‌طور ناکامل و سانسورشده در اوایل دهه 90 خورشیدی منتشر شد، سپانلو یک مسیر پنجاه‌وچندساله را با ظرافت و استمرار پیموده است، و از نظر من از جایی به‌بعد، با پروراندن قوه‌های شعرش به اوج بلوغ و پختگی در کار شاعری‌اش دست یافته است. همین مساله‌ بهترشدن ضمن تجربه‌ شاعری در طول زمان، موید این مساله است که سپانلو برخلاف شاعرانی که در دفتر اول، شهود و طبع دوران‌سازی را از خود نشان می‌دهند، شاعری است که بیشتر با مفهوم سروکار دارد تا جوشش‌های آنی قریحه، شاعری است که با روایت و قصه‌پردازی سروکار دارد تا حرکت به سمت فضاهای محض، با ساختن سروکار دارد تا سرودن، با صناعت و فرم‌بخشیدن به جریان غیرعلی و غیرمنطقی عناصر ناخودآگاه سروکار دارد تا غوطه‌خوردن در آب‌های مه‌آلود و بی‌زمان امر زیبا. محمدعلی سپانلو شاعری است که با نگاه‌کردن به خود زندگی و مایه‌های انضمامی تاریخ سروکار دارد تا توسل به انتزاعی معناباز در حوزه‌ دال.
سپانلو مدرن است به این دلیل‌ که کاروبار شاعری او در عین اینکه با خود ادبیات، محیط زندگی روزمره، تجربه‌های خصوصی راوی و فرم‌بخشیدن به خاطرات او مشغول است، درگیر مازادی است که از این شیوه شاعری بیرون می‌ایستد و شعر او را مبهم و وهم‌آلود می‌کند. شعر سپانلو بعد از آنکه از ناسیونالیسم رمانتیک و کلی‌بافی‌های دفترهای اول - منهای پیاده‌روها- فاصله می‌گیرد، ضمن حفظ سازمایه‌هایی مانند مفهوم پرسه‌زن، مساله‌ شهر و تاریخ، زبانی ادبی، وزن و خیال و خاطره‌ای شدتمند، بسیار شخصی و خصوصی می‌شود. به همین علت فردیتی در شعر او زاده می‌شود نشانه‌ اینکه سوژه هنوز نمرده است، اگرچه در نسبت‌هایی نامعین با ساخت‌های اجتماعی و تاریخی دورانش خاطره‌پردازی می‌کند، پرسه می‌زند و یا حتی به دام نوستالژی گذشته‌ ازدست‌رفته می‌افتد.
2 اما در توضیح حرکت شاعری سپانلو از دفتر اول تا امروز و در شرحی بلاغی بر این حرکت، باید گفت که در مقایسه با دفترهای اول مانند «آه... بیابان»، «خاک»، «رگبارها»، «سندباد غائب» و «هجوم» در دفترهای آخر با شکل‌های بیانی سرراست‌تر و موجزتر سروکار داریم.
«زین آسمان، قلمرو مغضوب خویش / زین سرزمین باطل/ از این دروغگر/ آیا سفر توانم کرد؟/ من دیدنی بسیار دیدم/ در سال‌های سلطه‌ی طولانی/ در این گذار و گشت که‌ام بود»1
همان‌طور که از مثال‌ها پیداست زبان شعر سپانلو از التزامی سختگیرانه به وزن و تعبیرهای هرازچندگاه درخشان و ناسیونالیسمی رمانتیک و کلی‌نگری‌هایی که بیشتر در خدمت ابلاغ پیام بودند، به زبانی پیراسته و موجز و رهاتر از التزام وزن در دفترهای آخرش می‌رسد. او همواره دلمشغول وزن و قوافی کم‌وبیش ناپیدا و شکل‌های بیانی کلاسیک در شعرش بوده است. شاید همین دلمشغولی باشد که در دفترهای اول فضایی ایجاد کرده است که نوعی بیان کهنه و ادبی‌مآب بر آن سنگینی می‌کند. این دلمشغولی و التزام به عناصر ادب کهن در شعرهای سه دهه‌ اخیر سپانلو جایش را از یک‌سو به‌شدت در لحن و ایجاز در تصویرپردازی و از سوی دیگر، قدرت رخنه‌کردن در مبادی همان ادبیات کلاسیک را می‌دهد. این دستکاری در مبادی ادبیات کلاسیک در عین دلسپردگی به آنها در شاعری سپانلو بیشتر از آنکه در حوزه زبان اتفاق بیفتد در حیطه‌ مفهوم است که رخ می‌دهد؛ مفاهیمی از قبیل تداعی‌های مکان مدرن، شهریت، خانه و خاطره‌مندی خانه، فردیت و خیال شدتمند فرد.نمونه‌ خصیصه‌نمایی برای این مدعا منظومه‌ «افسانه‌ی شاعر گمنام» است. این منظومه شرح شاعرانه‌ سفر یک راوی به اعماق ادبیات و تاریخ و درواقع، تاریخ ادبیات است. شرح پرسه‌زدن یک راوی بازمانده از یک کشتار که حالا قرار است تاریخ را از نو بنویسد و در این ازنونوشتن تاریخ میان خاطره‌ها و دال‌های تاریخی پرسه می‌زند. در ارتباط با این کتاب باید به دو نکته‌ مهم اشاره کرد.
نکته‌ اول اینکه این دفتر یک کتاب است؛ یک کتاب که ایده‌ آن منظومه‌ای است شاعرانه از پرسه‌زدن لابه‌لای اتفاقات تاریخی؛ اتفاقاتی تاریخی که البته شخصی می‌شوند. یک کتاب به‌منزله‌ یک کل که اجزایش در مجموع نیرویی معنادار دارند. یک کتاب که کولاژی از لحظاتی تاریخی است که هرکدام دری به عمارتی است، هرکدام دالی از یک گفتارند. یکی تفسیر متفاوتی از قصه‌ وزیر ایرانی عباسیان است که تازیانه خورده است.یکی دیگر روایت سرباز تیمور است که دل در چشم دختری ایرانی می‌بندد که به او تجاوز کرده و سربازی دیگر سر از تن دختر جدا کرده است و حالا زمرد چشم دختر، نگین کله‌مِنار است و سرباز مغول، شوریده از عشق چشم او. اینطور پروراندن مضامین تاریخی، برای نمونه عشق سرباز مغول به دختر ایرانی مقتول، صرفنظر از اینکه پیشنهاد نوشتن تاریخ را از نو می‌دهد، صرفنظر از اینکه می‌گوید بیایید تاریخ را از منظر دیگری روایت کنیم و تفسیرهای گوناگون را پیش می‌کشد و نوعی دموکراسی قرائت را پی می‌گیرد، خود راه به نکته‌ دومی می‌برد که درباره‌ این‌ کتاب باید خاطرنشان کرد، فروریختن مرزهای حقیقت تاریخی و حقیقت ادبی.
«افسانه‌ی شاعر گمنام» سفری خیال‌آمیز به حقیقتی تاریخی است؛ سفری به خود ادبیات و از توی این خیال به شهر نگاه‌کردن، به ویرانی برجای‌مانده از حمله‌ مغول نگاه‌کردن، به نگاه یک سرباز مغول به زیباروی کله‌مِنار نگاه‌کردن. اما این همه‌ی ماجرا نیست. مثل اتفاقی که برای تاریخ بیهقی می‌افتد این سفر، سنت تبدیل‌کردن نوشته‌ تاریخی به ادبیات را ادامه می‌دهد. هرچند که قصدیت مولف در اینجا همین ادبی‌کردن تاریخ باشد و در آنجا تاریخی‌کردن اتفاق. به علت حضور همین مولف هم است که «افسانه‌ی شاعر گمنام» از یک‌سو به خود تاریخ نظر دارد و از سوی دیگر به خاطره‌ خود، به عمر گذشته‌ خود، به نفس خواندن کتاب تاریخ، به جنون بیرون‌ریختن از زبان شعر به نثری منظوم و بلافاصله بعد از آن زدن به دل ترانه‌ای عامیانه برای نمونه در شعر مدایح. در شعرهای «افسانه‌ی شاعر گمنام» مرزهای حقیقت و حکایت درهم می‌شود. تاریخ و ادبیات در فضای ذهن و تجربه‌ راوی توی هم می‌شوند. می‌نویسد:
«گذشته‌ی من آینده‌ی شماست/ - چه خوش‌خیال!/ ما اعتراف‌های تو را می‌خوانیم/ - ولی هنوز من تاریخ محرمانه را ننوشته‌ام/ - چه خوش‌خیال!/ ما از قدیم آن را می‌دانیم / لبان سرخ و مزه‌ی لیمو / اساطیرشان را به شعر تو بخشیدند:/ همان که می‌نوشتی هر چیز تکثیر می‌شود.../ ترکیب اسطوره و تخیل کلید نامرئی دارد/ پلی شکسته، بدون حفاظ/ .../ هرچه به ذهنت رسید بنویس/ میان گفته بپراکن/ به لفظ محرمانه نیندیش/ چه محرمانه‌ی عریانی» 2
در اینجا ادبیات از گزارش تاریخ‌بودن به محل تولید تاریخ تبدیل می‌شود، چراکه راوی تاکید می‌کند زندگی شخصی‌اش را به محل تولید تاریخ تبدیل کرده است، کنش کتاب‌خواندن‌را و تداعی‌های ذهنی‌اش را به محل تولید تاریخ بدل کرده و چون تخیل و وهم او، خاطره‌ی او و دریافت‌های او با تفسیرهای متنوع او از خواندن کتاب تاریخ پیوند می‌خورند، تاریخ از حوزه‌ یک حقیقت مطلق مکتوب به ادبیات تبدیل می‌شود. برای مثال در فصل سوم این کتاب، میهمانی وزارتخانه، صرفا با پرسه‌های خیال‌آمیز در حواشی مفهوم ضیافت مواجهیم. راوی در هیات جماعتی کوتوله،چون دزدی به خانه‌های مردم، حیطه امر خصوصی و شخصی، به مکان‌هایی موهوم که صرفا نشانه‌ای تاریخی دارند سرک می‌کشد و آن نشانه‌ها در یک منطق مجاز مرسلی، صرفا فضا را به تاریخ می‌آلایند. اینها همه هست تا در شعر ضیافت که می‌خواهد ضیافت همه‌ی اعصار را به وصف دقیق برپا کند.
به یک تعبیر، راوی «افسانه‌ی شاعر گمنام»، راوی روایت موجود از تاریخ نیست، راوی سرک‌کشیدن و سیاحت مکان‌ها و گوشه‌های دنج آن است. راوی افسانه‌ی شخصی راوی در تاریخ است. سیاح شیشه‌های مناظر، سندباد بام‌ها.
سیاح این شعرها تمایلی به پرده‌برداری از مجسمه‌ حقیقت ندارد. او صرفا سیاحتگر سپیده‌دم، نقال صدای گفت‌وگوی بازماندگان از پس حمله‌ مغول و مستی است،صدای مردگان اطراف کاخی که دیوارهایش از گوشت آدمیان چرب شده‌ بود، صدای زن ناتوانی که احتمالا مرد همسایه‌اش در جشن مشتی که توشی مغول ترتیب داده بود، صورتش به یک ضربت له می‌شود. صدای راوی این شعرها صدای جنازه‌ رستم است؛ اسطوره‌ای مرده که به فرزند اسفندیار می‌گوید از این جسد بی‌دفاع بگذر، صدایی که در دالان‌های تاریخ این سرزمین هنوزاهنوز می‌پیچد. و این صدای شعوری غمگین است که انگار تاریخ آینده را می‌داند. جسد رستم که در مکتوبی به پسر اسفندیار که دودمان رستم را پس از مرگش به قتل رسانده و حالا جنازه رستم را پیدا کرده است می‌گوید: «من آگاه بودم ز کردار تو، ز خودکامی و تیزبازار تو./ گر از دسترنجم نکردی تو یاد/ ز رنجی که بردم تو را یاد باد.» 3
راوی این شعرها پرسه‌زنی است که گوش خوابانده تا گفت‌وگوی بازماندگان را بشنود. او در ویرانه‌ها و فضاهای متروک ذهنی تاریخی پرسه می‌زند و این مفهوم محوری بهترین شعرهای سپانلو است.
3 ادگار آلن‌پو داستانی دارد به نام «مردی از جمعیت» یا به عبارت بهتر «چهره‌ جمعیت». این داستان یک داستان به‌اصطلاح انتقالی پو است که در سال 1840 نوشته شده و هم خصوصیات داستان‌های گوتیک با فضاهای وحشت‌انگیز اواخر دهه 30 پو را دارد و هم ویژگی‌های داستان‌های کارآگاهی اوایل دهه‌ 40 او را. طرح این داستان از این قرار است که یک راوی بی‌نام که از یک بیماری بی‌نام رهایی یافته است عصرگاهی در کافه‌ای در لندن نشسته است و شروع می‌کند به تحلیل شخصیت‌های آدم‌های جمعیتی که از خیابانِ روبه‌روی او می‌گذرند. او در حال تماشای چهره‌ ازدحام است که شب فرامی‌رسد. در همین حین او ترغیب می‌شود مردی را تعقیب کند که هیاتی بخصوص و مشکوک دارد. راوی داستان در تعقیب شبانه‌ مرد به بازارها و مغازه‌ها و محلات پست لندن می‌رود. مرد اما هیچ نمی‌خرد. سراسر روز بعد به همین ترتیب می‌گذرد. سرانجام راوی از روبه‌رو مرد را تفحص می‌کند و نتیجه می‌گیرد او مجرمی است که مرموزی نفوذناپذیری با اوست. مردی که نمی‌تواند جمعیت و ازدحام را ترک کند. منتقدی به نام ویلیام برِودا می‌گوید: «پو در این داستان روان انسان را به دونیم می‌کند، تعقیب‌کننده و تعقیب‌شونده، خود و دیگری، ایگو و اید، کارآگاه و مجرم، گذشته و آینده...»
این داستان و نیز نوشتجات بودلر و بالزاک را محل حیات ادبی یکی از فیگورهای همزاد پاریس مدرن دانسته‌اند. فیگور فلانور یا پرسه‌زن. پرسه‌زن کسی بود که بی‌هدف در پاریس مدرن، پاریس بعد از انقلاب بورژوازی گشت می‌زد. پرسه‌زن خریدار نبود بلکه صرفا مصرف‌کننده‌ فضاهای شهری بود و به همین دلیل، از نگاه برخی منتقدان مارکسیست، در برابر منطق شیء‌وارگی عام مقاومت می‌کرد. بنیامین پرسه‌زن را شیک‌پوشی می‌دانست که چون سنگ پشت در پاساژ قدم می‌زند و گاه به‌عنوان بورژوازی تن‌پروری شناخته می‌شد که کاری جز بطالت زمان ندارد. پرسه‌زن را نماد نوعی زیستن در سایه‌ تجربه‌ شهر دانسته‌اند.4 در عین حال تعاریف دیگری هم از این فیگور ارایه شده است. مرد بورژوای متمول، کسی که فضاهای شهر مدرن را دایم ورانداز و سعی می‌کند بر آن مسلط شود، کسی که دارای نفس مردانه بی‌ثبات است چراکه هویتش زیر فشارهای متروپل تجزیه شده است.
و سرانجام نشانه‌ای از مدرنیته فرهنگی در قصه‌های بودلر و بالزاک. یکی از جالب‌ترین تحلیل‌ها از این فیگور فلانور یا پرسه‌زن که از قضا به کار تحلیل شعر سپانلو هم می‌آید تحلیلی است که او را قهرمان زندگی مدرن در نظر می‌گیرد.5
پرسه‌زن در معنای کسی که سیالیت و تناقض و ناهمخوانی‌های زندگی مدرن را می‌خواند، مدلی کارآمد برای تخیل حماسی در مدرنیته است. شکل مدرن قهرمانی‌گری پرسه‌زن بر نشانه‌های سنتی عظمت قهرمانی‌گری خط بطلان کشیده است. او در حالی که مرموزانه در شهر می چرخد و به مصداق‌های نو زندگی روزمره زل زده است خود در جمعیت ناپدید و نامرئی شده است.6 در داستان پو هم وضع به همین منوال است. راوی داستان در پی بخشی از وجود خود که نامغفول و مجرم و سایه‌وار است مرد جمعیت را تعقیب می‌کند. کسی که چهره‌اش در ازدحام گم شده است.
4 از منظومه‌ «پیاده‌روها» تا «خانم زمان» و برخی از شعرهای «قایق‌سواری در تهران» و «کاشف از یادرفته‌ها»، می‌توان ردی از مفهوم شهر مدرن و به تعبیر دیگر تهران مدرن و فیگور فلانور را در شعرها پی گرفت، و البته از نظر من همین مسیر و فضاهای شخصی سه دفتر آخر که همه‌شان به نحوی حایز مازادی از تاریخی‌شدن هستند، اوج کار شاعری سپانلو است.از این بین، «منظومه‌ی پیاده‌روها» در نیمه‌ دهه‌ 40 نوشته می‌شود.
در اینجا ترسیم مختصر و البته کلی فضای جامعه‌ ایران در آن سال‌ها ضروری به نظر می‌رسد؛ هم در ارتباط با فیگور فلانور و هم برای اشاره به زاده شدن این فیگور و خود شهر تهران در شعر سپانلو و هم برای طرح مختصات کلی آغاز حرکت شاعری او در دهه‌ 40. در سالیان آغازین دهه 40، از سویی از مدرنیزاسیون آمرانه رضاشاه و تبدیل تهران به یک شهر مدرن سی و چند سالی است که می‌گذرد و از طرف دیگر کودتای 28 مرداد 32 و اختناق و سانسور شدیدی که چند سالی پس از سقوط مصدق و ملی‌گرایی ملازم با آن و در پی تشکیل ساواک در سال 1336 رخ می‌دهد، فضایی حسرت‌بار در جامعه‌ی ادبی و روشنفکری ایجاد کرده است. در همان دهه‌ 30 و پس از کودتا است که در شعر ادامه‌ی رمانتیسم سطحی توللی و خانلری به رمانتیسمی سیاه و روزنامه‌ای منجر می‌شود، شاملوی سرکش هوای تازه در دهه‌ 30، مشغول شعرهای تغزلی‌تر «لحظه‌ها و همیشه‌» و «آیدا در آینه» است، سپهری تحت‌تاثیر ایرانی و شاید فضای ملهم از سرخوردگی کودتا مشغول جست‌وخیزهای عرفان‌آمیز در شعرش است، نیما یوشیج می‌میرد، آتشی حماسه‌ی طبیعت‌محور و بدوی‌گرای «عبدوی جط» و «اسب سفید وحشی» را می‌نویسد، فروغ چارپاره‌های آنچنانی‌اش را و اخوان شکست رمانتیک خود را در زمستان می‌سراید. تجربه‌کلی این رمانتیسم تاریخی که در برخی دقیقه‌ها به احیای وطن سیاسی پیش از اسلام می‌اندیشد در رمان‌نویسی به صورت برآمدن مجدد رمان تاریخی مشاهده می‌شود. به سوی رم، خورشید تیسفون و ده مرد رشید نمونه‌هایی از آثار رمان‌نویسانی است که آثارشان در آغاز به صورت پاورقی منتشر می‌شده است. 7 این شکل از ناسیونالیسم که البته ایدئولوژی رسمی پهلوی است از اوایل دهه‌ 40 به بعد در ادبیات مستقل ایران کمرنگ‌تر می‌شود. لحن کلی‌گرا و مفهومی از وطن شاعرانه که در هیات اشارات گاه‌وبیگاه به شکوه ملی از دست‌شده در دفترهای اوایل دهه 40 سپانلوست حاصل چنین فضایی است.
از نیمه اول دهه 40 به بعد، یعنی دقیقا از سال 41 که ارسنجانی وزیر دولت امینی طرح اولیه‌ اصلاحات ارضی را اجرا می‌کند و نیز سالی پس از آنکه نوسازی اقتصادی و اجتماعی پهلوی آغاز می‌شود، طبقه متوسط جدید ایران جانی تازه می‌گیرد و بر جمعیت طبقه کارگر صنعتی تهران افزوده می‌شود.8 در این اوضاع و احوال است که می‌توان از جمعیت شهری در تهران حرف زد؛ جمعیتی کافه‌نشین و سینمارو؛ جمعیتی که می‌تواند پرسه‌زن را در خود بزایاند و پنهان کند. دقیقا در نیمه‌های همین دهه‌ 40 است که سپانلو منظومه «پیاده‌روها» را می‌نویسد.
«من از هیاهوی تبلیغ/ (روز مادر بود و روز کودک یا کارگر نمی‌دانم)/ من از تصادم با دوش‌های سوهانی/ بسان پیکره‌ای کهنه قوز می‌کردم./ دریغ گمشدنم بود و در هوای کبود/ صدا صدای ملامت صدای باران بود/ .../ تو می‌توانی از زیر بالکن بروی/ و در مسیل نئون/ پیمبری الوان باشی/ درشکه‌چی باشی در چارراه‌های سفر/ و راه فرعی را بپایی/ تو می‌توانی مثل ستاره‌ها باشی/ به روی دوش نشینی/ و یا دقیقه‌ی سرخی/ که در شقیقه‌ی مرد مجاهد آزاد است.»9
هرچند که وزن و شکل بیان در این منظومه از همان کهنگی و ادبیتی که وصفش رفت، نشان دارد، خیز بلند سپانلو برای تصویرسازی با عناصر شهری و تلفیق گفتارهای شهر و تاریخ از همین منظومه شروع می‌شود.
«در این خیابان در نیمروز ناواقع/ قیافه‌هایی تکرار می‌شوند/ که در تناسخ‌شان بازگفتِ بی‌معناست» 10
در عین‌حال در بخش‌هایی از همین شعرها راوی از خلال پرده دود و ازدحام، فردیت در حال شکل‌گیری و در عین‌حال در حال فروپاشی طبقاتی خود را هم می‌بیند؛ فردیتی که البته دو دهه بعد از منظومه‌ خانم زمان به بعد در شعر او دلالت‌بخش خواهد بود. ذهنی که در او ازدحام به قیل و قالی خاموش می‌شود:
میان سیطره‌ی دود/ که چرخ چرخان در خاطره است آویزان/ شعارهایی معلوم می‌شوند/ سپس تمام خیابان را / شعار شورش می‌گیرد/ و بعد دود می‌آید/کلام را می‌پوشاند/ و ازدحام را/ به قیل‌و‌قالی خاموش/ در ذهن/ بدل می‌کند.» 11
در منظومه‌ خانم زمان اما عملا با گشتن همین شخصیت پرسه‌زن در تهران و خاطره‌های راوی و تداعی‌های تاریخی اشیا و مکان‌ها و کوچه‌ها و محله‌ها مواجهیم. نمایش فردیت پیدا کردن راوی در عین گم شدن در دل ازدحام این تداعی‌ها. گویی که راوی شهر را چون متنی قرائت می‌کند.
در این نوشته کوشیدم از ملاحظات فرمالیستی نقد نو در خصوص کنار گذاشتن ایدئولوژی و آگاهی فرد مولف پرهیز کنم. البته با تاکید بر مفهوم پرسه‌زن و یافتن شاهد مثال‌هایی در این منظومه احتمال داشت که به طور ساده‌دلانه‌ای درگیر نقدی محتوایی شویم. یعنی مفهومی مدرن-فلانور و شهریت- را جسته‌ایم و برای اثبات حرفمان به پاره‌ای از شعرها نظر دوخته‌ایم.این امکان وجود داشت که این روش به شائبه رئالیسمی بی‌مایه آلوده باشد، اینکه نقد، متن را در بهترین حالت، بازتاب تمام و کمال واقعیت در نظر گرفته باشد. یعنی اینکه شهری هست که شلوغ است و مردمی در این شهر در فضاهای خرید پرسه می‌زنند و از لای چهره‌های جمعیت سر می‌خورند و بعد بفرمایید این هم نمونه‌های شعرها. برای دورشدن از این خبط بود که مدعی شدم تز محوری بهترین شعرهای سپانلو خیالی پرسه‌زن در تاریخ مکان‌های شهر تهران و البته خاطره و خانه است. حرکت چنین خیالی در تاریخی شخصی‌شده در کتاب آخر سپانلو اوج کار شاعری اوست.
براین اساس می‌توان مدعی شد در خانم زمان، در پیاده‌روها، در آن دسته از شعرهای کاشف از یاد رفته‌ها و قایق‌سواری در تهران که در گیر و گرفت تهرانند، چیزی از واقعیت شهر در تخیل شعرها تحریف می‌شود. از طرف دیگر نشانه‌های شهر در کولاژی که از مکان‌ها و تصاویر و اشخاص و عناصر تاریخی تدوین می‌شود، به شدت به یک نظام از نمادهای شخصی راوی شعرها تغییر می‌کنند. راوی از پرده‌ی شهر است که گذشته‌ی خود را می‌جوید و خاطره‌ی خود را می‌سازد. علت این مساله صرف‌نظر از وضعی که راوی نسبت به واقعیت موجود شهر دارد، ذات شعر اوست. شعر سپانلو همواره به نحوی از انحا دل در گرو گذشته‌ای تاریخی دارد، و در نهایت این نوستالژی خاطره راوی شعرهایش را وامی‌دارد در اطراف تداعی‌ها و نشانه‌ها پرسه بزند. این گذشته‌ی تاریخی از وطن‌خواهی رمانتیک و قالب بیانی کهنه‌گرا و وزن در دفترهای اول، به یک اخلاق فرهیخته‌ زبانی، نگاهی شخصی و تاریخی و البته نوستالژیک به شهر تهران در خانم زمان می‌رسد، به فضاهای شبانه‌ تهران، کافه‌ها و آدم‌هایی که راوی در واقع یک موزاییک از خاطره‌های خود از آنها می‌سازد. راوی در اعتراض به شهر واقعی تهران، شهری در خیال خود از مکان‌ها و یادها می‌سازد. کافی است نام شعرهای منظومه تهران را کنار هم بچینیم تا پیش رفتن منظومه را از خلال موقعیت‌ها و صداهای ساختگی دریابیم: روز کوتاه، در اتاقک تلفن، استقبال در غروب، در قهوه خانه، دکه‌ی روزنامه‌فروش، یک تکه آواز، ویرانی دبستان، در اداره، پشت پنجره. شبگیر در پایتخت. در واقع مساله‌ اصلی در منظومه‌ی تهران، غیبت خود تهران است، نفی تهران واقعی در لحظه اکنون و ساختن تهرانی از تاریخ شخصی راوی.
پی‌نوشت‌ها:
1- محمد‌علی سپانلو، مجموعه اشعار، انتشارات نگاه، تهران، 1392، هجوم،قرق،ص 211
2- افسانه‌ی شاعرگمنام،ص 40
3- ازموخره‌ی افسانه‌ی شاعرگمنام،ص 93
4- آشنایی با مفهوم پرسه‌زن را وامدار ترجمه‌ی مراد فرهادپور از مقاله‌ی «درباره‌ی برخی مضامین و دستمایه‌های شعر بودلر» نوشته‌ی والتر بنیامین هستم که در مجلد «درباره‌ی شعر» ارغنون چاپ شده است. در اینجا باید از مقاله‌ی شارل بودلر در کتاب «مقالات»، «نقاش زندگی مدرن» نیز یاد کرد. مقالات، شارل بودلر، روبرت صافاریان، نشر حرفه نویسنده، تهران، 1386،ص 27.
5- پرسه‌زنی و زندگی روزمره‌ی ایرانی، عباس کاظمی، تهران، فرهنگ جاوید، 1392، ص 64
6- همان، ص 69
7- گفت‌وگوهای رامین جهانبگلو، ایران و مدرنیته، نشر قطره، 1382، از دو فصل «ایران و اندیشه‌ی ناسیونالیسم» و «گفت‌وگو با کامران فانی» درباره‌ی چاپ، ترجمه و نشر کتاب در ایران جدید
8- به کتاب‌های «ایران بین دو انقلاب»، یرواند آبراهامیان، احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی ولیلایی، نشر نی و نیز «دیباچه‌ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران»، حسین بشیریه، نشر نگاه معاصر،1381، نظر داشته‌ام.
9- منظومه‌ تهران، پیاده‌روها،ص 108
10- همان،ص 292
11- همان، ص298.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.