|

از موخره مترجم بر رمان «راه»

موضوعی محوری که نجیب محفوظ در قصه «زعبلاوی» و رمان‌های «گدا» و «راه» مطرح می‌کند، اندیشه‌ای است که جست‌وجو را راه و سفر را هدف می‌داند. تراژدی واقعی هم در همان تصور سنتی از راه نهفته است. در حالی که جست‌وجو و کاوش یعنی کشف و کشف همان آفرینش و ابداع است و باید چیزی تازه به انسان بدهد. مهم‌ترین بخشی که در گفت‌وگوی بین صابر و مادر او، پیش از مرگش، انجام گرفت زمانی بود که فرزند را از مرگ پدر آگاه کرد و صابر گفته بود: «عمرم را هدر بدهم و دنبال چیزی بگردم که از بودنش مطمئن نیستم؟» و مادر پاسخی می‌دهد که بسی راه‌گشاست: «اما تا پیگیر نباشی نمی‌توانی از بودن یا نبودنش مطمئن بشوی و البته این بهتر است تا بی‌پول و بیکار و بی‌امید سر کنی.» نجیب محفوظ، بی‌اینکه پیچیده سخن بگوید، بیانی هنرمندانه دارد. آنچه را گروهی از منتقدان رموزی اسطوره‌ای یا حتی تاریخی می‌بینند در واقع به‌صورتی شفاف بیان می‌شود و نویسنده آن را از پیرایه و پیچیدگی می‌زداید تا گوهر اصلی‌اش را بنمایاند. همانندسازی نماد با واقعیت همان ورطه‌ای است که بسیاری از ناقدان مخلص در آن افتاده‌اند و در تاروپود معادلاتی گنگ، میان رمان و دلالت‌های لفظی آن، در‌مانده‌اند. سفر صابر، پس از به خاک سپردن مادر، برای او که سه‌ستاره کرامت، آزادی و امنیت را گم کرده، سفری راستین است. پول چندانی در جیبش نمانده است تا از شر تهیدستی برهاندش؛ از دوستان و آشنایان نیز کسی در پیرامونش نیست تا زشتی‌ها و دغلکاری‌ها و فریب را از او دور کند. او می‌ماند با مادری در تاریکی گور و پدری ناپدید در جهانی پهناور. موجودیتش در جست‌وجوی پدری ارزش می‌یابد که هرگز او را ندیده است و تنها نشانه‌هایی که مادر به او می‌دهد عکس شب عروسی و عقدنامه‌اش با مردی است که در آن زمان دانشجویی عزتمند بوده و موقعیتی خوب داشته است؛ اما زن رهایش کرده و دست در دست کسی گذاشته که از جنس خود او بوده و به همان لجنزاری بازگشته که از آن پاگرفته است. مادر صابر به او می‌گوید: «شک نکن، پسرم! که زیر سایه او به عزت و احترام می‌رسی. کاری سوای تلکه‌گیری و آدمکشی برایت درست می‌کند که مجبور نباشی خودت را کوچک کنی و دستت پیش هرکس و ناکسی دراز بشود.» گویی، پیش از اینکه آخرین نفس‌ها را بکشد، آینده‌ای به دور از آن هرز‌گی‌ها را برای فرزندش آرزو می‌کرده است که خود او را از زندان به گور برده‌اند. این است که جوان- تنها- تن به سفری می‌دهد که درکش برای او آسان نمی‌نماید. صابر زمانی که گام نخستین را برمی‌داشت، با خود می‌گفت: «مادرت که آهنگ صدایش را پیوسته در گوش داشتی مرده اما پدرمرده‌ات باز به زندگی برانگیخته شده است و تو تهیدست و آواره‌ای. با گذشته‌ای آلوده به هرزگی و گناه، چشم به‌راه معجزه‌ای‌ داری که آزادی و کرامت و امنیت را برایت به ارمغان آرد.»... صابر در این جست‌وجو غرق در گوش خویش است، اما اگر چشم نبیند، چه سود از کنکاش؟ عکسی را به همان حال پیشینش در ذهن داشتن و در پی چهره‌ای گشتن که اینک دیگرگون شده و نیازمند باز آفرینی است، چه دردی را دوا می‌کند؟ تصوری سنتی که صابر از راه دارد و راه راستینی که هر آدمی باید با برداشتن پرده از پیش چشم گام در آن بگذارد، محور کشمکشی دراماتیک در رمان است.
موضوعی محوری که نجیب محفوظ در قصه «زعبلاوی» و رمان‌های «گدا» و «راه» مطرح می‌کند، اندیشه‌ای است که جست‌وجو را راه و سفر را هدف می‌داند. تراژدی واقعی هم در همان تصور سنتی از راه نهفته است. در حالی که جست‌وجو و کاوش یعنی کشف و کشف همان آفرینش و ابداع است و باید چیزی تازه به انسان بدهد. مهم‌ترین بخشی که در گفت‌وگوی بین صابر و مادر او، پیش از مرگش، انجام گرفت زمانی بود که فرزند را از مرگ پدر آگاه کرد و صابر گفته بود: «عمرم را هدر بدهم و دنبال چیزی بگردم که از بودنش مطمئن نیستم؟» و مادر پاسخی می‌دهد که بسی راه‌گشاست: «اما تا پیگیر نباشی نمی‌توانی از بودن یا نبودنش مطمئن بشوی و البته این بهتر است تا بی‌پول و بیکار و بی‌امید سر کنی.» نجیب محفوظ، بی‌اینکه پیچیده سخن بگوید، بیانی هنرمندانه دارد. آنچه را گروهی از منتقدان رموزی اسطوره‌ای یا حتی تاریخی می‌بینند در واقع به‌صورتی شفاف بیان می‌شود و نویسنده آن را از پیرایه و پیچیدگی می‌زداید تا گوهر اصلی‌اش را بنمایاند. همانندسازی نماد با واقعیت همان ورطه‌ای است که بسیاری از ناقدان مخلص در آن افتاده‌اند و در تاروپود معادلاتی گنگ، میان رمان و دلالت‌های لفظی آن، در‌مانده‌اند. سفر صابر، پس از به خاک سپردن مادر، برای او که سه‌ستاره کرامت، آزادی و امنیت را گم کرده، سفری راستین است. پول چندانی در جیبش نمانده است تا از شر تهیدستی برهاندش؛ از دوستان و آشنایان نیز کسی در پیرامونش نیست تا زشتی‌ها و دغلکاری‌ها و فریب را از او دور کند. او می‌ماند با مادری در تاریکی گور و پدری ناپدید در جهانی پهناور. موجودیتش در جست‌وجوی پدری ارزش می‌یابد که هرگز او را ندیده است و تنها نشانه‌هایی که مادر به او می‌دهد عکس شب عروسی و عقدنامه‌اش با مردی است که در آن زمان دانشجویی عزتمند بوده و موقعیتی خوب داشته است؛ اما زن رهایش کرده و دست در دست کسی گذاشته که از جنس خود او بوده و به همان لجنزاری بازگشته که از آن پاگرفته است. مادر صابر به او می‌گوید: «شک نکن، پسرم! که زیر سایه او به عزت و احترام می‌رسی. کاری سوای تلکه‌گیری و آدمکشی برایت درست می‌کند که مجبور نباشی خودت را کوچک کنی و دستت پیش هرکس و ناکسی دراز بشود.» گویی، پیش از اینکه آخرین نفس‌ها را بکشد، آینده‌ای به دور از آن هرز‌گی‌ها را برای فرزندش آرزو می‌کرده است که خود او را از زندان به گور برده‌اند. این است که جوان- تنها- تن به سفری می‌دهد که درکش برای او آسان نمی‌نماید. صابر زمانی که گام نخستین را برمی‌داشت، با خود می‌گفت: «مادرت که آهنگ صدایش را پیوسته در گوش داشتی مرده اما پدرمرده‌ات باز به زندگی برانگیخته شده است و تو تهیدست و آواره‌ای. با گذشته‌ای آلوده به هرزگی و گناه، چشم به‌راه معجزه‌ای‌ داری که آزادی و کرامت و امنیت را برایت به ارمغان آرد.»... صابر در این جست‌وجو غرق در گوش خویش است، اما اگر چشم نبیند، چه سود از کنکاش؟ عکسی را به همان حال پیشینش در ذهن داشتن و در پی چهره‌ای گشتن که اینک دیگرگون شده و نیازمند باز آفرینی است، چه دردی را دوا می‌کند؟ تصوری سنتی که صابر از راه دارد و راه راستینی که هر آدمی باید با برداشتن پرده از پیش چشم گام در آن بگذارد، محور کشمکشی دراماتیک در رمان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.