|

در اعماق

جعفر مدرس صادقی

تماشاچی همیشه هم تماشاچی نیست. کنار گود ایستاده است، اما کنار گودِ کنار گود هم نیست. درگیر ماجرا هم هست. گاهی چراغ‌قوه می‌اندازند توی چشم تماشاچی (همان‌طور که هفته‌ی پیش تعریف کردیم)، گاهی گرد و خاک صحنه آن‌قدر زیاد است که خاک می‌رود توی چشم تماشاچی، توی دهان و بینی تماشاچی، گاهی آن‌قدر داد می‌کشند که پرده‌ی گوش تماشاچی را پاره می‌کنند... یک داستان واقعی برای شما تعریف می‌کنم که برای خود من پیش آمد. نمایش در اعماق ماکسیم گورکی در تالار مولوی تهران اجرا می‌شد. یکی از بازیگرهای نمایش دوست من بود و از من دعوت کرده بود که بروم تماشا. من با پسرم رفتم که تازه چهار سالش بود و توی سن و سالی بود که هر جا که می‌رفتم از من جدا نمی‌شد و با من می‌آمد: سینما، تئاتر، نمایشگاه نقاشی، کافه، پارک، امجدیه... هر جا که می‌رفتم. رفتیم نشستیم ردیف اوّل. مثلن می‌خواستند یک حالی به ما بدهند و ما را عدل بردند ردیف اوّل. همین که چراغ‌ها خاموش شد و نوری تابید به صحنه‌ی جلوی چشم ما، دوتا از بازیگرها از توی تاریکی پریدند روی سن و یک دادی کشیدند. پسرم جیغ کشید و زد زیر گریه. ترسیده بود. هرچه سعی کردم ساکتش کنم، موفق نشدم. ردیف اوّل بودیم و سالن پُر بود و تا ما خودمان را برسانیم به در خروجی، چند دقیقه‌ای طول کشید. صدای تماشاچی‌ها درآمد، همه‌ی سرها برگشته بود رو به ما، نمایش به هم خورد، تماشاچی و بازیگر معطل مانده بودند تا ما به هر زحمتی بود، از لای دست و پای تماشاچی‌هایی که کیپ هم نشسته بودند روی زمین، افتان و خیزان، خودمان را برسانیم به در خروجی. و توی این فاصله، پسرم همچنان داشت گریه می‌کرد. گریه می‌کرد و جیغ می‌کشید. تا توی خیابان هم گریه می‌کرد. دیگه از آن به بعد با من نیامد تئاتر. سینما می‌رفتیم، نمایشگاه نقاشی می‌رفتیم، پارک می‌رفتیم، اما تئاتر نمی‌رفتیم. از وقتی هم که دیگه تنهایی می‌رفت و با دوستهای خودش می‌رفت، تئاتر نمی‌رفت. سینما می‌رفت، کنسرت می‌رفت، نمایشگاه نقاشی و عکس می‌رفت، استادیوم می‌رفت، اما تئاتر نمی‌رفت. هنوز هم که سی سالی از این واقعه گذشته است تئاتر نمی‌رود. از تئاتر بیزار است. همان دادی که آن دو نفر توی نمایش در اعماق کشیدند کار خودش را کرد. هنوز هم توی هر نمایشی وقتی که بازیگرها داد می‌‌کشند یاد آن واقعه می‌افتم. لابد دیده‌اید بچه‌هایی را که توی نمایش‌ها به گریه می‌افتند و به جیغ زدن می‌افتند و بزرگترها را کلافه می‌کنند. بچه‌ها را توی هر نمایشی نباید برد. بزرگترها نه گریه می‌افتند و نه جیغ می‌کشند. فقط با بغل‌دستی پچ و پچی می‌کنند و یک غُری می‌زنند. پچ و پچ‌ها و غُر زدن‌ها بالا می‌گیرد. همهمه‌ای توی سالن می‌پیچد. چند نفر می‌زنند زیر خنده. یک نفر شیشکی می‌بندد. تماشاچی‌هایی که تا این لحظه ساکت و آرام سر جای خودشان نشسته بودند و دم نمی‌زدند، شروع می‌کنند به هو کردن. سر یکی دوتا تماشاچی‌ را می‌شود زیر آب کرد، اما با خیل تماشاچی‌هایی که همه دارند هو می‌کنند چه باید کرد؟ به جای تماشاچی، تماشاگر هم می‌گوییم و به جای تماشاگر، مخاطب هم می‌گوییم. همه اسمهایی برای یک نفر که نشسته است کنار گود و دارد ما را تماشا می‌کند، اما کنار گودِ کنار گود هم نیست. سخت درگیر است و گاهی وقتها هم یقه‌ی ما را می‌گیرد. با او نمی‌شود درافتاد. شیشکی هم نبندد، هو هم نکند، پچ و پچ هم نکند، هیچ غُری هم نزند، بی سر و صدا و با چندتا ببخشید ببخشید، یک راهی از توی تاریکی پیدا می‌کند و خودش را می‌رساند به در خروجی و می‌زند به چاک. کتابی را که فقط چند صفحه‌ی اوّلش را خوانده است از پنجره پرت می‌کند بیرون. روزنامه را از وسط جر می‌دهد. و هیچ کاری آسان‌تر از جر دادن نیست. جر دادن روزنامه را می‌گویم. وگرنه جر دادن کتاب به این سادگی‌ها نیست. و هر کتابی را هم نمی‌شود از پنجره پرت کنی بیرون. کتاب وبال جان آدم می‌شود. باید بچینی توی قفسه‌ها. تا می‌آیی به خودت بجنبی، می‌بینی یک عالمه کتاب دور و بر خودت جمع کرده‌ای... و تازه هر کسی هم که از در وارد می‌شود، می‌پرسد شما همه‌ی این کتاب‌ها را خونده‌اید؟ نه. معلومه که نخونده‌ام. کتاب‌هایی را که خونده‌ام از پنجره پرت کرده‌ام بیرون.
تماشاچی همیشه هم تماشاچی نیست. کنار گود ایستاده است، اما کنار گودِ کنار گود هم نیست. درگیر ماجرا هم هست. گاهی چراغ‌قوه می‌اندازند توی چشم تماشاچی (همان‌طور که هفته‌ی پیش تعریف کردیم)، گاهی گرد و خاک صحنه آن‌قدر زیاد است که خاک می‌رود توی چشم تماشاچی، توی دهان و بینی تماشاچی، گاهی آن‌قدر داد می‌کشند که پرده‌ی گوش تماشاچی را پاره می‌کنند... یک داستان واقعی برای شما تعریف می‌کنم که برای خود من پیش آمد. نمایش در اعماق ماکسیم گورکی در تالار مولوی تهران اجرا می‌شد. یکی از بازیگرهای نمایش دوست من بود و از من دعوت کرده بود که بروم تماشا. من با پسرم رفتم که تازه چهار سالش بود و توی سن و سالی بود که هر جا که می‌رفتم از من جدا نمی‌شد و با من می‌آمد: سینما، تئاتر، نمایشگاه نقاشی، کافه، پارک، امجدیه... هر جا که می‌رفتم. رفتیم نشستیم ردیف اوّل. مثلن می‌خواستند یک حالی به ما بدهند و ما را عدل بردند ردیف اوّل. همین که چراغ‌ها خاموش شد و نوری تابید به صحنه‌ی جلوی چشم ما، دوتا از بازیگرها از توی تاریکی پریدند روی سن و یک دادی کشیدند. پسرم جیغ کشید و زد زیر گریه. ترسیده بود. هرچه سعی کردم ساکتش کنم، موفق نشدم. ردیف اوّل بودیم و سالن پُر بود و تا ما خودمان را برسانیم به در خروجی، چند دقیقه‌ای طول کشید. صدای تماشاچی‌ها درآمد، همه‌ی سرها برگشته بود رو به ما، نمایش به هم خورد، تماشاچی و بازیگر معطل مانده بودند تا ما به هر زحمتی بود، از لای دست و پای تماشاچی‌هایی که کیپ هم نشسته بودند روی زمین، افتان و خیزان، خودمان را برسانیم به در خروجی. و توی این فاصله، پسرم همچنان داشت گریه می‌کرد. گریه می‌کرد و جیغ می‌کشید. تا توی خیابان هم گریه می‌کرد. دیگه از آن به بعد با من نیامد تئاتر. سینما می‌رفتیم، نمایشگاه نقاشی می‌رفتیم، پارک می‌رفتیم، اما تئاتر نمی‌رفتیم. از وقتی هم که دیگه تنهایی می‌رفت و با دوستهای خودش می‌رفت، تئاتر نمی‌رفت. سینما می‌رفت، کنسرت می‌رفت، نمایشگاه نقاشی و عکس می‌رفت، استادیوم می‌رفت، اما تئاتر نمی‌رفت. هنوز هم که سی سالی از این واقعه گذشته است تئاتر نمی‌رود. از تئاتر بیزار است. همان دادی که آن دو نفر توی نمایش در اعماق کشیدند کار خودش را کرد. هنوز هم توی هر نمایشی وقتی که بازیگرها داد می‌‌کشند یاد آن واقعه می‌افتم. لابد دیده‌اید بچه‌هایی را که توی نمایش‌ها به گریه می‌افتند و به جیغ زدن می‌افتند و بزرگترها را کلافه می‌کنند. بچه‌ها را توی هر نمایشی نباید برد. بزرگترها نه گریه می‌افتند و نه جیغ می‌کشند. فقط با بغل‌دستی پچ و پچی می‌کنند و یک غُری می‌زنند. پچ و پچ‌ها و غُر زدن‌ها بالا می‌گیرد. همهمه‌ای توی سالن می‌پیچد. چند نفر می‌زنند زیر خنده. یک نفر شیشکی می‌بندد. تماشاچی‌هایی که تا این لحظه ساکت و آرام سر جای خودشان نشسته بودند و دم نمی‌زدند، شروع می‌کنند به هو کردن. سر یکی دوتا تماشاچی‌ را می‌شود زیر آب کرد، اما با خیل تماشاچی‌هایی که همه دارند هو می‌کنند چه باید کرد؟ به جای تماشاچی، تماشاگر هم می‌گوییم و به جای تماشاگر، مخاطب هم می‌گوییم. همه اسمهایی برای یک نفر که نشسته است کنار گود و دارد ما را تماشا می‌کند، اما کنار گودِ کنار گود هم نیست. سخت درگیر است و گاهی وقتها هم یقه‌ی ما را می‌گیرد. با او نمی‌شود درافتاد. شیشکی هم نبندد، هو هم نکند، پچ و پچ هم نکند، هیچ غُری هم نزند، بی سر و صدا و با چندتا ببخشید ببخشید، یک راهی از توی تاریکی پیدا می‌کند و خودش را می‌رساند به در خروجی و می‌زند به چاک. کتابی را که فقط چند صفحه‌ی اوّلش را خوانده است از پنجره پرت می‌کند بیرون. روزنامه را از وسط جر می‌دهد. و هیچ کاری آسان‌تر از جر دادن نیست. جر دادن روزنامه را می‌گویم. وگرنه جر دادن کتاب به این سادگی‌ها نیست. و هر کتابی را هم نمی‌شود از پنجره پرت کنی بیرون. کتاب وبال جان آدم می‌شود. باید بچینی توی قفسه‌ها. تا می‌آیی به خودت بجنبی، می‌بینی یک عالمه کتاب دور و بر خودت جمع کرده‌ای... و تازه هر کسی هم که از در وارد می‌شود، می‌پرسد شما همه‌ی این کتاب‌ها را خونده‌اید؟ نه. معلومه که نخونده‌ام. کتاب‌هایی را که خونده‌ام از پنجره پرت کرده‌ام بیرون.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.