|

گفت‌وگو با علی‌محمد حاضری

مطالبات اصلاح‌طلبانه، بدیلی به عنوان «جریان سوم» ندارد

حامد طبیبی . عکس: امیر جدیدی، شرق

مطالبات اصلاح‌طلبانه، بدیلی به عنوان «جریان سوم» ندارد
تحلیل سیاسی با نگاه به ساختار اجتماعی، معمولا با جامعیت بیشتری همراه است و این گفت‌وگو پیرامون این مدعا که آرایش سیاسی در یک‌سال اخیر با تغییراتی مواجه شده یا همان دوقطبی ماندگار باسابقه همچنان پابرجاست، با شخصی صورت گرفت که در هر دو حوزه دارای نگاه علمی و تجربی کافی است. در صفحه استادان وب‌سایت دانشگاه تربیت‌مدرس، مدارج علمی علی‌محمد حاضری به‌عنوان یک جامعه‌شناس، درج شده است. وی که در مقطعی به‌عنوان دبیرکل انجمن مدرسین دانشگاه‌ها، ریاست دوره‌ای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات را نیز تجربه کرده است، علاوه بر پژوهش‌های جامعه‌شناسی، یک فعال سیاسی باسابقه اصلاح‌طلب نیز به‌شمار می‌رود. او این‌روزها پس از گذراندن دوران گذشته، بار دیگر امکان بازگشت به دانشگاه را یافته است. حاضری در گفت‌وگو با «شرق» با تاکید بر ماندگاربودن دو جریان سیاسی اصلی جامعه، تحلیل مبسوطی نیز از طیف‌های فعال و دلایل برخی رخدادهای سیاسی 10سال اخیر ارایه کرد که در ادامه آمده است:

‌معمولا پیش و پس از انتخابات‌ها به‌ویژه انتخابات ریاست‌جمهوری، برخی رسانه‌ها و افراد نزدیک به اصولگرایان از واژه تکراری «تغییر آرایش سیاسی» سخن می‌گویند اما کافی است یک «بزنگاه» سیاسی دیگر از راه برسد تا همان دوقطبی معمول که در این سه دهه پابرجا بوده است، خودنمایی کند. آیا این یک اشکال است که ما در کشور دو جریان اصلی داشته باشیم؟ بسیاری کشورهای دنیا دو جریان قوی و ریشه‌دار دارند و گردش قدرت، میان آنان است. پس چرا عده‌ای اصرار بر خلق جریان‌های جدید دارند؟
این مفاهیم درواقع تابع «دامنه معنا» و مرادی است که گوینده دارد و بار معنایی ثابتی نمی‌توان برای آنها در نظر گرفت. بستگی دارد که با چه نگاهی، این ادعا را مطرح می‌کنند. بر این اساس برخی تحلیل‌ها می‌تواند در پاره‌ای موارد، موضوعیت داشته باشد یا نداشته باشد. اصل موضوع این است که ما در ایران به‌ویژه بعد از انقلاب اسلامی نه دو جریان کلان در سیاست و جامعه، بلکه سه یا چهار جریان کلان داریم که تاکنون در دو دهه اخیر، دو جریان آن کمابیش در حاکمیت حضور داشتند و دو جریان بیرون حاکمیت. این آرایش نیروها در شکل کلان به این صورت است. این آرایش و صف‌بندی به نظر من به اندازه‌ای شفاف و روشن است که فقط بعضا دارای سازمان حزبی نیستند اما در واقع اردوکشی و وزن اجتماعی آنها کاملا مشخص است. بعد از انقلاب جریان نیروهای اسلامگرا، محوریت یافت که دارای دو قرائت سنتی و مدرن از دین هستند. اختلاف اصلی دو طیف مدرن و سنتی، حول محور قرائتی است که از اسلام دارند.
‌همان دوگانه مجمع روحانیون مبارز و جامعه روحانیت مبارز و اقمار آنها؟
بله. در غیراسلامگرایان نیز «سکولارهای لیبرال» و «سکولارهای چپ» حضور دارند. اینها به‌جز دوسال اول انقلاب که فضای سیاسی مغشوش بود و البته دارای تشکیلات رسمی بودند، دیگر امکان فعالیت در صحنه رسمی ندارند. این آرایش نیروهای موجود است. تقسیم‌بندی کلان اینها تغییری نمی‌کند، آرایش نیز به‌هم نمی‌ریزد و در مقیاس بلوک‌بندی جهانی نیروهای موجود، چارچوب دیگری هم نمی‌توان برای آن یافت. هر یک از اینها در درون خود دارای فروعات، اجزای داخلی و طیف‌هایی هستند. بعضا دیده شده که عناصر آنها بر اساس تحولات فکری یا سرخوردگی از عملکرد، از یکی به سوی دیگری می‌آیند. بعضی اوقات، چپ‌ها دیگر «چپ مارکسیستی- لنینیستی» نیستند و به سمت لیبرالیسم حرکت کرده‌اند یا بعضی اوقات لیبرال‌ها، به سمت اندیشه چپ متمایل شده‌اند. در جریان اسلامگرایی نیز برخی نیروها ریزش کردند و به سمت دیگر رفته‌اند و این نه یک اتفاق جریانی بلکه موارد نادر فردی بوده است. اما دسته‌بندی‌های درونی این قطب‌ها، دچار تغییراتی شده است. پس به یک معنا، آرایش جدیدی نداریم اما دگرگونی‌های داخلی، قابل مشاهده است. تقسیم‌بندی‌های درونی وجود دارد اما تقسیم‌بندی کلان دیده نمی‌شود و فقط جابه‌جایی افراد است که اتفاق می‌افتد.
‌دو جریان بیرونی که موضوع بحث ما نیست بلکه آنهایی که کار سیاسی و پارلمانتاریستی می‌کنند مدنظر این بحث است. تغییر آرایش زیرمجموعه‌ها، چه نمود بیرونی‌ای داشته است؟
در اینجا بیان یک نکته ضروری است. جریان و جناحی که سابقا با عنوان جناح راست شناخته می‌شد، پیش از انتخابات سال 84 تغییراتی در طیف‌ها داشت و طیف سنتی‌تر به عقب رانده شد و گروه‌هایی محوریت یافتند که تلاش کردند نیروهای اسلامگرای مدرن را یا به تمکین و تبعیت از خود وادارند یا آنها را به بیرون از حاکمیت برانند.
‌این یعنی سنتی‌های جریان راست، این را نمی‌خواستند؟
خیر هر دو طیف سنتی و جدید اصولگرا، تلاش کرد به اشکال گوناگون، جبهه مخالف را یعنی جریان اصلاح‌طلبی را به بیرون از ساختار هل دهد. در مجموع، غیر از آثار کاملا سیاسی در برخی نهادها که با برخی طیف‌های جریان اصلاحات «معامله خروج» صورت گرفت، هیچ‌یک از شاخ‌وبرگ‌های این جریان نیز از اردوگاه درون حاکمیتی جدا نشدند. این در گذشته درباره «نهضت آزادی» هم رخ داد. اما آنها بر «درون»ی‌بودن اصرار می‌ورزند. اما از باب آرایش به رسمیت شناخته شده، برخی طیف‌ها جابه‌جا شد و معامله خروج با آنها صورت گرفت. بقیه طیف‌های جریان اصلاحات، همچنان رسمیت هم دارند. قبل و بعد از انتخابات خرداد 84، جریان دولت نهم- طیف احمدی‌نژاد- سعی کرد محوریت را از طیف سنتی و با سابقه راست موسوم به « جامعتین» و «موتلفه» بگیرد و خود را میداندار کند. بر این اساس احمدی‌نژاد و حامیانش به آنها فشار آوردند و جابه‌جایی‌ها رخ داد و در دولت نهم، محور حرکت و مراکز اجرایی دست طیف جوان موسوم به اصولگرا افتاد. اما در دولت دهم به‌ویژه دوسال پایانی، جای اینها عوض شد و طیف سنتی دوباره قدرت را در دست گرفت و طیف احمدی‌نژاد را به بیرون هدایت کرد.
‌اما احمدی‌نژاد، با جریان سنتی راست، معامله «خروج» نکرد.
دقیقا همین نکته، تفاوت عملکرد آنهاست. احمدی‌نژاد و یارانش تنها صلاحیت مدیریتی نیروهای راست سنتی را زیر سوال بردند و اعتقاد داشتند آنها توان مدیریت کشور را بر اساس کارنامه گذشته خود ندارند. اما سنتی‌ها وقتی دوباره محور شدند، معامله‌ای تقریبا مشابه برخی اصلاح‌طلبان با طیف احمدی‌نژاد کردند و به دولتی که خودشان بر سر کار آورده بودند، برچسب «جریان‌انحرافی» زدند، آنها را ردصلاحیت و تلاش کردند آنان را به بیرون هل دهند. برخی گفت‌وگوهایی که عناصر سنتی پیرامون دیانت یا نگاه احمدی‌نژاد و نفرات ارشد دولت به مراجع، ولایت، امام‌زمان(عج) و... مطرح می‌کنند مبین همین رویکرد است. البته این شیوه در آنها مسبوق به سابقه است.
‌در انتخابات دهم ریاست‌جمهوری، دوقطبی کاملا جدی‌ای شکل گرفت و دو نیروی شاخص اصلاح‌طلب وارد گود شدند اما در راست با آنکه جریان سنتی تلاش کرد محور شود اما باز هم جوان‌ها، غالب بودند و کل جریان اصولگرا به این نتیجه رسید که گزینه بهتر از احمدی‌نژاد ندارد. در عین حال نتوانستند با کاندیداهای اصلاح‌طلبان، برخورد حذفی کنند.
چرا در آن سال، تلاش آنها این بود که سیدمحمد خاتمی وارد انتخابات نشود و فکر نمی‌کردند با دو کاندیدای دیگر، تعارض جدی به وجود‌ آید. اما وقتی پروسه انتخابات و تبلیغات سیاسی جدی شد، تحت‌تاثیر نوع رفتار حذفی جریان راست با جریان اسلامگرای مقابل خود یعنی اصلاح‌طلبان، فضا قطبی شد. این وضعیت اگرچه از قبل، برای برخی طیف‌ها تحمل‌پذیر شناخته می‌شد اما تبدیل شد به شرایط تحمل‌ناپذیر. اصولا اینگونه است که وقتی نیروهای سیاسی در هر جامعه‌ای با تابلوهای خاص خود نمی‌توانند حرکت کنند، در بزنگاه‌ها ذیل تابلوهای دیگر موجود، خود را جا می‌دهند. در آن انتخابات هم قطب‌بندی، فقط قطب‌بندی دو نیروی حاضر در حاکمیت نبود بلکه همه آحاد جامعه، جای خود را در یکی از این دو قطب، پیدا می‌کرد. بخشی از همان نیروها چون تابلو نداشتند و عقل سیاسی آنان اقتضا می‌کرد فعالیت کنند - به جز برخی طیف‌ها که تحریمی هستند- در یکی از اردوگاه‌ها قرار گرفتند. همیشه نیروهای منتقد، طیف وسیعی دارند چون «نه»‌ها آنها جمع هستند. برخی از این نیروهای بیرونی که در دو طیف قرار گرفتند- چون اطراف احمدی‌نژاد هم حضور داشتند- معتقد هستند که مشی صندوق را می‌پذیرند اما چارچوب‌های ساختار را نمی‌پذیرند. اینکه مشی را می‌پسندند ربطی به وفاداری ایدئولوژیک ندارد. اینجا دیگر ائتلاف سیاسی برای مقطعی خاص یا اهدافی مشخص معنا پیدا می‌کند اما به معنی پذیرش «درونی»بودن نیست و آنها مشی خود را اینگونه انتخاب کرده‌اند.
‌اشاره کردید که یک جریان علاقه‌مند بود جریانات دیگر را به بیرون هل بدهد. دولت مستقر هم نگاه منفی نسبت به کار تشکیلاتی -البته برای رقیب - داشت چون خود آنها تشکیلات منظم و گسترده‌ای هم ایجاد کرده بودند و حمایت‌های مختلف از این تشکیلات صورت می‌گرفت. اما انسجام اصلاح‌طلبان در همه این سال‌ها بیشتر هم شد و امکان حاکم‌شدن «آرایش تک‌قطبی» از بین رفت که اگر چنین می‌شد، این میزان برونداد نه فقط در انتخابات ریاست جمهوری بلکه در فعالیت‌های دیگر سیاسی، از سوی اصلاح‌طلبان دیده نمی‌شد. چرا امکان در هم‌ریختن آرایش سیاسی پدید نیامد؟
این امر همان «حصر منطقی راهبردها» است. نیروهای جامعه یا مسلمان هستند و در دین و روزمره خود، سیاست را دنبال می‌کنند یا سیاست‌ورزی را به طور مستقل دنبال می‌کنند. این وضعیت که تغییر نمی‌کند. چه چیز این آرایش می‌تواند عوض شود؟ در دین‌ورزی هم عده‌ای مستقل از عناصر خرد مدرن دنیای تمدن علمی جدید عمل می‌کنند و وفادار به تفسیر از متن هستند. یا اسلام را به شکل مدرن تفسیر و پیگیری می‌کنند. هر چه فشار بیاورند نه به این سادگی می‌توانند از اردوی دین‌ورزان به غیر آن حرکت کنند نه برعکس. اتفاقا فشارها سبب می‌شود این نیروها به‌طور جدی‌تر، «پرچم» خود را بیابند. یک بار میدان به آنها داده می‌شود و در یک حزب سیاسی، تجلی می‌یابد یا اینکه وجوه دیگر آن در دل جامعه خود را نشان می‌دهد. بر اساس تفکر‌ها این محدودیت‌ها وجود دارد.
‌در چهارسال گذشته، تلاش برای سیاست‌ورزی در دو مجموعه شورای هماهنگی جبهه اصلاحات و شورای مشاوران سیدمحمد خاتمی خود را نشان داد. چه شد که با وجود تلاش طرف مقابل برای تغییر آرایش سیاسی، همچنان به فعالیت ادامه دادید؟
این دو هیچ تفکیکی از یکدیگر نداشتند. هر چه فشار آوردند تا شرایط حزبی و صنفی تشکل‌های اصلاح‌طلب را با برخی محدودیت‌ها مواجه کنند، اتفاقا سیاست‌ورزی مهم‌تر جلوه می‌کرد. بنابراین با انعطاف‌پذیری، جلسات شورای هماهنگی به شکل پراکنده تشکیل می‌شد و جلوه‌ای از این حرکت نیز در شورای مشاوران رییس‌جمهور دوران اصلاحات دیده می‌شد. وقتی از شورای مشاوران پرسیده می‌شد که حرف شما چیست پاسخ می‌دادند حرف ما همان حرف شورای هماهنگی جبهه اصلاحات است. این تاکتیک سیاسی اصلاح‌طلبان بود و نشان داد در شرایط سخت هم باید فعالیت و سیاست‌ورزی را دنبال کرد. این فشارها در واقع تنوع سازمانی و طیف‌بندی اصلاح‌طلبان را متمرکز‌تر از قبل کرد. قبل از این فشارها حلقه‌های متفاوت داشتیم اما وقتی راه بسته شد و دیدند تفرق، به این معناست که هیچ کاری نمی‌توان انجام داد، ائتلافی نانوشته از ملی - مذهبی‌ها تا نزدیکان عبداله نوری، اعضای «اعتماد ملی» آقای کروبی، حامیان آیت‌الله هاشمی تا نیروهای مشارکت و مجاهدین انقلاب و سایر تشکل‌های اصلاح‌طلب و منتقد شکل گرفت.
‌اما طرف مقابل در شرایطی که رقیبشان آسیب دیده بود، تریبون هم نداشت و با شرایط خاصی مواجه بود از انسجام دور شدند. طیف‌های مختلف آنها، عقاید گوناگون بروز دادند و حتی عده‌ای از آن با عنوان « انشعاب» برخی طیف‌ها از جریان راست سخن گفتند. اشاره کردید طیف احمدی‌نژاد را به خارج هل دادند اما اصولگرایان تا لحظه آخر در دولت نفرات داشتند و اتفاقا این طیف احمدی‌نژاد بود که علاقه‌مند به فرار از زیر عنوان جناح راست بود.
البته ذات قدرت، اینگونه است یعنی وقتی جریانی در هر جای دنیا، منابع را در اختیار گرفت دچار تشتت می‌شود چرا که منابع محدود است و نمی‌توان به همه به یک اندازه تخصیص داد. هم پست سیاسی است و هم امتیازات. نوعی مرکز توزیع امتیازات است و در بهترین حالت، این امتیازات وجه مادی ندارد و این در حالی است که در جریان هشت‌سال گذشته، آشکار‌ترین مزیت‌های مالی هم دیده شد که در قالب فسادهای اداری و مسوولیتی خود را نشان داد. گاهی هم تفرق، در اثر سهم‌خواهی در اعمال خط مشی‌هاست و این منازعه در میان جناح حاضر در قدرت پایان نمی‌یابد مگر آنکه قواعد آن مشخص باشد. اگر چنین باشد دیگر در هم‌ریختگی اتفاق نمی‌افتد و مانند بازی فوتبال، نوعی سیستم مشخص و داوری، حضور خواهند داشت. این هم فراموش نشود که جریان اصولگرا، امکان توزیع سیستماتیک هم ندارد و این اختلافات، اجتناب‌ناپذیر بود. موضوع دوم این است که در همان جناح هم طیفی از آنها کاملا در وفاداری‌های سنتی از یک هسته مرکزی تبعیت می‌کنند و عده‌ای از آنها این را نمی‌پسندند. در اواخر دولت اصلاحات، جوان‌تر‌های آن جریان به صراحت گفتند که حرف ریش‌سفیدان را بر نمی‌تابند. پس از آن و در سال 84 با تعدد کاندیدا مواجه شدند و کل محوریت مجموعه را به کنار گذاشتند و یک مرکز خاص، با حلقه‌های جدید این جناح وارد عمل شد و تا چند روز مانده به انتخابات، بازی را عوض کرد.
‌برای انتخابات ریاست‌جمهوری سال گذشته از منظر آرایش سیاسی، چه مدلی می‌توان ارایه کرد؟
اینکه در انتخابات یازدهم، «جریان سوم» به میدان آمد یا همان قطب‌بندی و رقابت سابق، تعیین تکلیف کرد موضوعی است که درباره آن زیاد سخن گفته شده است. مشخص است که جریان سومی وجود ندارد و همان دوقطبی همچنان پابرجاست. فقط تفاوت این بود که جریان سیاسی اصلاح‌طلبان، پرچم خود را کجا بکوبد و مشخص شد که آرا به سمتی می‌رود که «انگشت اشاره» رهبران اصلاحات به آن سو است. منهای درصد کمی، بقیه اینگونه حرکت کردند.
‌آیا می‌توان گفت جبهه‌ای از نیروهای تحول‌خواه، ذیل همین دو گفتمان اصلی کشور تشکیل شده است و طیف اصلاحات، تکنوکرات‌های نزدیک به هاشمی و روحانی و راست توسعه‌طلب در آن قرار دارد؟
در اینجا درصد آنچه شما می‌گویید ناچیز است. بله به جریان اصلاحات، نیروهایی اضافه شده‌اند اما اجزای آن را با تحلیل مذکور متفاوت می‌دانم. شاید این در محافل سیاسی کمتر گفته شده که نیرویی که کنار احمدی‌نژاد قرار داشت به این سمت آمده است. این طیف از جامعه به احمدی‌نژاد رای دادند چرا که تلقی آنها این بود که او «موضع اپوزیسیون» دارد و مقابل جریان سنتی غالب می‌ایستد و ساختارشکنی می‌کند. سخنان او درباره حجاب و تیپ‌های رفتاری‌اش را به یاد دارید؟ اما این دسته از مردم، این روش را بی‌فایده دیدند. آنها متوجه شدند نیروهای تحول‌گرا باید شناسنامه داشتند و در این دوره، در مقابل کاندیداهای جریان اصولگرا قرار گرفتند و به این سمت مقابل رای دادند. راست عاقل ممکن است نیروهای تحول‌خواه داشته باشد اما در میان آن چهارکاندیدا، نیروهایی داشتند. حتما به جلیلی رای ندادند اما به ولایتی یا محسن رضایی حتما رای دادند و اصل اینکه با اصلاح‌طلبان زاویه دارند، کاملا پابرجاست.
‌اما در همان انتخابات 84، مصطفی معین، نماد انتقاد از روش‌های سختگیرانه برای جامعه بود. احمدی‌نژاد تیپ شخصیتی کاملا منطبق بر جریان اصولگرا داشت. پس چرا تمایل به سوی او بود؟
معین نماد تحول به زبان نخبگی و روشنفکری بود، در حالی‌که آن گروه مدنظر ما، توده منتقد غیر نخبه‌گرا هستند و این از نظر من و شما دور مانده بود.
‌روحانی پتانسیل جذب اینها را داشت؟ او هم شیخ است و سال‌ها، در کنار سنتی‌ها بوده است.
اما بدیلی در این انتخابات نداشت.
‌مثلا اگر تیپی مانند مشایی حضور داشت...
بله، ممکن بود بخشی از آن آرا را جذب کند و احتمالا احمدی‌نژادی‌ها نیز روی همین نکته دست گذاشته بودند. به هر حال پس از مباحث اقناعی مطرح شده از سوی بزرگان اصلاحات، آن طیف از مردم هم به سوی روحانی آمدند. پس در انتخابات یازدهم بیش از آنکه نیروی سوم بازیگری کند، همان طیف‌بندی سابق اثر کرد. فقط اتفاقی که افتاد، این بود که طیف‌بندی بخشی از نیروهایی که در صف‌بندی سال 88 فعال شده بودند و می‌توانستند در خط تحریم باقی بمانند، تغییر کرد. در مجموع همان صف‌بندی همچنان است و ما تغییر آرایش خاصی نمی‌بینیم و پس از انتخابات هم همین وضع وجود ندارد و همان شرایط سابق حاکم است و به نظر می‌رسد تداوم داشته باشد چون بدنه اصلی حامیان دولت، اصلاح‌طلبان هستند و مطالبات اصلاح‌طلبانه برای آنها، هیچ بدیلی چه به عنوان جریان سوم و چه عناوین دیگر، ندارد.
تحلیل سیاسی با نگاه به ساختار اجتماعی، معمولا با جامعیت بیشتری همراه است و این گفت‌وگو پیرامون این مدعا که آرایش سیاسی در یک‌سال اخیر با تغییراتی مواجه شده یا همان دوقطبی ماندگار باسابقه همچنان پابرجاست، با شخصی صورت گرفت که در هر دو حوزه دارای نگاه علمی و تجربی کافی است. در صفحه استادان وب‌سایت دانشگاه تربیت‌مدرس، مدارج علمی علی‌محمد حاضری به‌عنوان یک جامعه‌شناس، درج شده است. وی که در مقطعی به‌عنوان دبیرکل انجمن مدرسین دانشگاه‌ها، ریاست دوره‌ای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات را نیز تجربه کرده است، علاوه بر پژوهش‌های جامعه‌شناسی، یک فعال سیاسی باسابقه اصلاح‌طلب نیز به‌شمار می‌رود. او این‌روزها پس از گذراندن دوران گذشته، بار دیگر امکان بازگشت به دانشگاه را یافته است. حاضری در گفت‌وگو با «شرق» با تاکید بر ماندگاربودن دو جریان سیاسی اصلی جامعه، تحلیل مبسوطی نیز از طیف‌های فعال و دلایل برخی رخدادهای سیاسی 10سال اخیر ارایه کرد که در ادامه آمده است:

‌معمولا پیش و پس از انتخابات‌ها به‌ویژه انتخابات ریاست‌جمهوری، برخی رسانه‌ها و افراد نزدیک به اصولگرایان از واژه تکراری «تغییر آرایش سیاسی» سخن می‌گویند اما کافی است یک «بزنگاه» سیاسی دیگر از راه برسد تا همان دوقطبی معمول که در این سه دهه پابرجا بوده است، خودنمایی کند. آیا این یک اشکال است که ما در کشور دو جریان اصلی داشته باشیم؟ بسیاری کشورهای دنیا دو جریان قوی و ریشه‌دار دارند و گردش قدرت، میان آنان است. پس چرا عده‌ای اصرار بر خلق جریان‌های جدید دارند؟
این مفاهیم درواقع تابع «دامنه معنا» و مرادی است که گوینده دارد و بار معنایی ثابتی نمی‌توان برای آنها در نظر گرفت. بستگی دارد که با چه نگاهی، این ادعا را مطرح می‌کنند. بر این اساس برخی تحلیل‌ها می‌تواند در پاره‌ای موارد، موضوعیت داشته باشد یا نداشته باشد. اصل موضوع این است که ما در ایران به‌ویژه بعد از انقلاب اسلامی نه دو جریان کلان در سیاست و جامعه، بلکه سه یا چهار جریان کلان داریم که تاکنون در دو دهه اخیر، دو جریان آن کمابیش در حاکمیت حضور داشتند و دو جریان بیرون حاکمیت. این آرایش نیروها در شکل کلان به این صورت است. این آرایش و صف‌بندی به نظر من به اندازه‌ای شفاف و روشن است که فقط بعضا دارای سازمان حزبی نیستند اما در واقع اردوکشی و وزن اجتماعی آنها کاملا مشخص است. بعد از انقلاب جریان نیروهای اسلامگرا، محوریت یافت که دارای دو قرائت سنتی و مدرن از دین هستند. اختلاف اصلی دو طیف مدرن و سنتی، حول محور قرائتی است که از اسلام دارند.
‌همان دوگانه مجمع روحانیون مبارز و جامعه روحانیت مبارز و اقمار آنها؟
بله. در غیراسلامگرایان نیز «سکولارهای لیبرال» و «سکولارهای چپ» حضور دارند. اینها به‌جز دوسال اول انقلاب که فضای سیاسی مغشوش بود و البته دارای تشکیلات رسمی بودند، دیگر امکان فعالیت در صحنه رسمی ندارند. این آرایش نیروهای موجود است. تقسیم‌بندی کلان اینها تغییری نمی‌کند، آرایش نیز به‌هم نمی‌ریزد و در مقیاس بلوک‌بندی جهانی نیروهای موجود، چارچوب دیگری هم نمی‌توان برای آن یافت. هر یک از اینها در درون خود دارای فروعات، اجزای داخلی و طیف‌هایی هستند. بعضا دیده شده که عناصر آنها بر اساس تحولات فکری یا سرخوردگی از عملکرد، از یکی به سوی دیگری می‌آیند. بعضی اوقات، چپ‌ها دیگر «چپ مارکسیستی- لنینیستی» نیستند و به سمت لیبرالیسم حرکت کرده‌اند یا بعضی اوقات لیبرال‌ها، به سمت اندیشه چپ متمایل شده‌اند. در جریان اسلامگرایی نیز برخی نیروها ریزش کردند و به سمت دیگر رفته‌اند و این نه یک اتفاق جریانی بلکه موارد نادر فردی بوده است. اما دسته‌بندی‌های درونی این قطب‌ها، دچار تغییراتی شده است. پس به یک معنا، آرایش جدیدی نداریم اما دگرگونی‌های داخلی، قابل مشاهده است. تقسیم‌بندی‌های درونی وجود دارد اما تقسیم‌بندی کلان دیده نمی‌شود و فقط جابه‌جایی افراد است که اتفاق می‌افتد.
‌دو جریان بیرونی که موضوع بحث ما نیست بلکه آنهایی که کار سیاسی و پارلمانتاریستی می‌کنند مدنظر این بحث است. تغییر آرایش زیرمجموعه‌ها، چه نمود بیرونی‌ای داشته است؟
در اینجا بیان یک نکته ضروری است. جریان و جناحی که سابقا با عنوان جناح راست شناخته می‌شد، پیش از انتخابات سال 84 تغییراتی در طیف‌ها داشت و طیف سنتی‌تر به عقب رانده شد و گروه‌هایی محوریت یافتند که تلاش کردند نیروهای اسلامگرای مدرن را یا به تمکین و تبعیت از خود وادارند یا آنها را به بیرون از حاکمیت برانند.
‌این یعنی سنتی‌های جریان راست، این را نمی‌خواستند؟
خیر هر دو طیف سنتی و جدید اصولگرا، تلاش کرد به اشکال گوناگون، جبهه مخالف را یعنی جریان اصلاح‌طلبی را به بیرون از ساختار هل دهد. در مجموع، غیر از آثار کاملا سیاسی در برخی نهادها که با برخی طیف‌های جریان اصلاحات «معامله خروج» صورت گرفت، هیچ‌یک از شاخ‌وبرگ‌های این جریان نیز از اردوگاه درون حاکمیتی جدا نشدند. این در گذشته درباره «نهضت آزادی» هم رخ داد. اما آنها بر «درون»ی‌بودن اصرار می‌ورزند. اما از باب آرایش به رسمیت شناخته شده، برخی طیف‌ها جابه‌جا شد و معامله خروج با آنها صورت گرفت. بقیه طیف‌های جریان اصلاحات، همچنان رسمیت هم دارند. قبل و بعد از انتخابات خرداد 84، جریان دولت نهم- طیف احمدی‌نژاد- سعی کرد محوریت را از طیف سنتی و با سابقه راست موسوم به « جامعتین» و «موتلفه» بگیرد و خود را میداندار کند. بر این اساس احمدی‌نژاد و حامیانش به آنها فشار آوردند و جابه‌جایی‌ها رخ داد و در دولت نهم، محور حرکت و مراکز اجرایی دست طیف جوان موسوم به اصولگرا افتاد. اما در دولت دهم به‌ویژه دوسال پایانی، جای اینها عوض شد و طیف سنتی دوباره قدرت را در دست گرفت و طیف احمدی‌نژاد را به بیرون هدایت کرد.
‌اما احمدی‌نژاد، با جریان سنتی راست، معامله «خروج» نکرد.
دقیقا همین نکته، تفاوت عملکرد آنهاست. احمدی‌نژاد و یارانش تنها صلاحیت مدیریتی نیروهای راست سنتی را زیر سوال بردند و اعتقاد داشتند آنها توان مدیریت کشور را بر اساس کارنامه گذشته خود ندارند. اما سنتی‌ها وقتی دوباره محور شدند، معامله‌ای تقریبا مشابه برخی اصلاح‌طلبان با طیف احمدی‌نژاد کردند و به دولتی که خودشان بر سر کار آورده بودند، برچسب «جریان‌انحرافی» زدند، آنها را ردصلاحیت و تلاش کردند آنان را به بیرون هل دهند. برخی گفت‌وگوهایی که عناصر سنتی پیرامون دیانت یا نگاه احمدی‌نژاد و نفرات ارشد دولت به مراجع، ولایت، امام‌زمان(عج) و... مطرح می‌کنند مبین همین رویکرد است. البته این شیوه در آنها مسبوق به سابقه است.
‌در انتخابات دهم ریاست‌جمهوری، دوقطبی کاملا جدی‌ای شکل گرفت و دو نیروی شاخص اصلاح‌طلب وارد گود شدند اما در راست با آنکه جریان سنتی تلاش کرد محور شود اما باز هم جوان‌ها، غالب بودند و کل جریان اصولگرا به این نتیجه رسید که گزینه بهتر از احمدی‌نژاد ندارد. در عین حال نتوانستند با کاندیداهای اصلاح‌طلبان، برخورد حذفی کنند.
چرا در آن سال، تلاش آنها این بود که سیدمحمد خاتمی وارد انتخابات نشود و فکر نمی‌کردند با دو کاندیدای دیگر، تعارض جدی به وجود‌ آید. اما وقتی پروسه انتخابات و تبلیغات سیاسی جدی شد، تحت‌تاثیر نوع رفتار حذفی جریان راست با جریان اسلامگرای مقابل خود یعنی اصلاح‌طلبان، فضا قطبی شد. این وضعیت اگرچه از قبل، برای برخی طیف‌ها تحمل‌پذیر شناخته می‌شد اما تبدیل شد به شرایط تحمل‌ناپذیر. اصولا اینگونه است که وقتی نیروهای سیاسی در هر جامعه‌ای با تابلوهای خاص خود نمی‌توانند حرکت کنند، در بزنگاه‌ها ذیل تابلوهای دیگر موجود، خود را جا می‌دهند. در آن انتخابات هم قطب‌بندی، فقط قطب‌بندی دو نیروی حاضر در حاکمیت نبود بلکه همه آحاد جامعه، جای خود را در یکی از این دو قطب، پیدا می‌کرد. بخشی از همان نیروها چون تابلو نداشتند و عقل سیاسی آنان اقتضا می‌کرد فعالیت کنند - به جز برخی طیف‌ها که تحریمی هستند- در یکی از اردوگاه‌ها قرار گرفتند. همیشه نیروهای منتقد، طیف وسیعی دارند چون «نه»‌ها آنها جمع هستند. برخی از این نیروهای بیرونی که در دو طیف قرار گرفتند- چون اطراف احمدی‌نژاد هم حضور داشتند- معتقد هستند که مشی صندوق را می‌پذیرند اما چارچوب‌های ساختار را نمی‌پذیرند. اینکه مشی را می‌پسندند ربطی به وفاداری ایدئولوژیک ندارد. اینجا دیگر ائتلاف سیاسی برای مقطعی خاص یا اهدافی مشخص معنا پیدا می‌کند اما به معنی پذیرش «درونی»بودن نیست و آنها مشی خود را اینگونه انتخاب کرده‌اند.
‌اشاره کردید که یک جریان علاقه‌مند بود جریانات دیگر را به بیرون هل بدهد. دولت مستقر هم نگاه منفی نسبت به کار تشکیلاتی -البته برای رقیب - داشت چون خود آنها تشکیلات منظم و گسترده‌ای هم ایجاد کرده بودند و حمایت‌های مختلف از این تشکیلات صورت می‌گرفت. اما انسجام اصلاح‌طلبان در همه این سال‌ها بیشتر هم شد و امکان حاکم‌شدن «آرایش تک‌قطبی» از بین رفت که اگر چنین می‌شد، این میزان برونداد نه فقط در انتخابات ریاست جمهوری بلکه در فعالیت‌های دیگر سیاسی، از سوی اصلاح‌طلبان دیده نمی‌شد. چرا امکان در هم‌ریختن آرایش سیاسی پدید نیامد؟
این امر همان «حصر منطقی راهبردها» است. نیروهای جامعه یا مسلمان هستند و در دین و روزمره خود، سیاست را دنبال می‌کنند یا سیاست‌ورزی را به طور مستقل دنبال می‌کنند. این وضعیت که تغییر نمی‌کند. چه چیز این آرایش می‌تواند عوض شود؟ در دین‌ورزی هم عده‌ای مستقل از عناصر خرد مدرن دنیای تمدن علمی جدید عمل می‌کنند و وفادار به تفسیر از متن هستند. یا اسلام را به شکل مدرن تفسیر و پیگیری می‌کنند. هر چه فشار بیاورند نه به این سادگی می‌توانند از اردوی دین‌ورزان به غیر آن حرکت کنند نه برعکس. اتفاقا فشارها سبب می‌شود این نیروها به‌طور جدی‌تر، «پرچم» خود را بیابند. یک بار میدان به آنها داده می‌شود و در یک حزب سیاسی، تجلی می‌یابد یا اینکه وجوه دیگر آن در دل جامعه خود را نشان می‌دهد. بر اساس تفکر‌ها این محدودیت‌ها وجود دارد.
‌در چهارسال گذشته، تلاش برای سیاست‌ورزی در دو مجموعه شورای هماهنگی جبهه اصلاحات و شورای مشاوران سیدمحمد خاتمی خود را نشان داد. چه شد که با وجود تلاش طرف مقابل برای تغییر آرایش سیاسی، همچنان به فعالیت ادامه دادید؟
این دو هیچ تفکیکی از یکدیگر نداشتند. هر چه فشار آوردند تا شرایط حزبی و صنفی تشکل‌های اصلاح‌طلب را با برخی محدودیت‌ها مواجه کنند، اتفاقا سیاست‌ورزی مهم‌تر جلوه می‌کرد. بنابراین با انعطاف‌پذیری، جلسات شورای هماهنگی به شکل پراکنده تشکیل می‌شد و جلوه‌ای از این حرکت نیز در شورای مشاوران رییس‌جمهور دوران اصلاحات دیده می‌شد. وقتی از شورای مشاوران پرسیده می‌شد که حرف شما چیست پاسخ می‌دادند حرف ما همان حرف شورای هماهنگی جبهه اصلاحات است. این تاکتیک سیاسی اصلاح‌طلبان بود و نشان داد در شرایط سخت هم باید فعالیت و سیاست‌ورزی را دنبال کرد. این فشارها در واقع تنوع سازمانی و طیف‌بندی اصلاح‌طلبان را متمرکز‌تر از قبل کرد. قبل از این فشارها حلقه‌های متفاوت داشتیم اما وقتی راه بسته شد و دیدند تفرق، به این معناست که هیچ کاری نمی‌توان انجام داد، ائتلافی نانوشته از ملی - مذهبی‌ها تا نزدیکان عبداله نوری، اعضای «اعتماد ملی» آقای کروبی، حامیان آیت‌الله هاشمی تا نیروهای مشارکت و مجاهدین انقلاب و سایر تشکل‌های اصلاح‌طلب و منتقد شکل گرفت.
‌اما طرف مقابل در شرایطی که رقیبشان آسیب دیده بود، تریبون هم نداشت و با شرایط خاصی مواجه بود از انسجام دور شدند. طیف‌های مختلف آنها، عقاید گوناگون بروز دادند و حتی عده‌ای از آن با عنوان « انشعاب» برخی طیف‌ها از جریان راست سخن گفتند. اشاره کردید طیف احمدی‌نژاد را به خارج هل دادند اما اصولگرایان تا لحظه آخر در دولت نفرات داشتند و اتفاقا این طیف احمدی‌نژاد بود که علاقه‌مند به فرار از زیر عنوان جناح راست بود.
البته ذات قدرت، اینگونه است یعنی وقتی جریانی در هر جای دنیا، منابع را در اختیار گرفت دچار تشتت می‌شود چرا که منابع محدود است و نمی‌توان به همه به یک اندازه تخصیص داد. هم پست سیاسی است و هم امتیازات. نوعی مرکز توزیع امتیازات است و در بهترین حالت، این امتیازات وجه مادی ندارد و این در حالی است که در جریان هشت‌سال گذشته، آشکار‌ترین مزیت‌های مالی هم دیده شد که در قالب فسادهای اداری و مسوولیتی خود را نشان داد. گاهی هم تفرق، در اثر سهم‌خواهی در اعمال خط مشی‌هاست و این منازعه در میان جناح حاضر در قدرت پایان نمی‌یابد مگر آنکه قواعد آن مشخص باشد. اگر چنین باشد دیگر در هم‌ریختگی اتفاق نمی‌افتد و مانند بازی فوتبال، نوعی سیستم مشخص و داوری، حضور خواهند داشت. این هم فراموش نشود که جریان اصولگرا، امکان توزیع سیستماتیک هم ندارد و این اختلافات، اجتناب‌ناپذیر بود. موضوع دوم این است که در همان جناح هم طیفی از آنها کاملا در وفاداری‌های سنتی از یک هسته مرکزی تبعیت می‌کنند و عده‌ای از آنها این را نمی‌پسندند. در اواخر دولت اصلاحات، جوان‌تر‌های آن جریان به صراحت گفتند که حرف ریش‌سفیدان را بر نمی‌تابند. پس از آن و در سال 84 با تعدد کاندیدا مواجه شدند و کل محوریت مجموعه را به کنار گذاشتند و یک مرکز خاص، با حلقه‌های جدید این جناح وارد عمل شد و تا چند روز مانده به انتخابات، بازی را عوض کرد.
‌برای انتخابات ریاست‌جمهوری سال گذشته از منظر آرایش سیاسی، چه مدلی می‌توان ارایه کرد؟
اینکه در انتخابات یازدهم، «جریان سوم» به میدان آمد یا همان قطب‌بندی و رقابت سابق، تعیین تکلیف کرد موضوعی است که درباره آن زیاد سخن گفته شده است. مشخص است که جریان سومی وجود ندارد و همان دوقطبی همچنان پابرجاست. فقط تفاوت این بود که جریان سیاسی اصلاح‌طلبان، پرچم خود را کجا بکوبد و مشخص شد که آرا به سمتی می‌رود که «انگشت اشاره» رهبران اصلاحات به آن سو است. منهای درصد کمی، بقیه اینگونه حرکت کردند.
‌آیا می‌توان گفت جبهه‌ای از نیروهای تحول‌خواه، ذیل همین دو گفتمان اصلی کشور تشکیل شده است و طیف اصلاحات، تکنوکرات‌های نزدیک به هاشمی و روحانی و راست توسعه‌طلب در آن قرار دارد؟
در اینجا درصد آنچه شما می‌گویید ناچیز است. بله به جریان اصلاحات، نیروهایی اضافه شده‌اند اما اجزای آن را با تحلیل مذکور متفاوت می‌دانم. شاید این در محافل سیاسی کمتر گفته شده که نیرویی که کنار احمدی‌نژاد قرار داشت به این سمت آمده است. این طیف از جامعه به احمدی‌نژاد رای دادند چرا که تلقی آنها این بود که او «موضع اپوزیسیون» دارد و مقابل جریان سنتی غالب می‌ایستد و ساختارشکنی می‌کند. سخنان او درباره حجاب و تیپ‌های رفتاری‌اش را به یاد دارید؟ اما این دسته از مردم، این روش را بی‌فایده دیدند. آنها متوجه شدند نیروهای تحول‌گرا باید شناسنامه داشتند و در این دوره، در مقابل کاندیداهای جریان اصولگرا قرار گرفتند و به این سمت مقابل رای دادند. راست عاقل ممکن است نیروهای تحول‌خواه داشته باشد اما در میان آن چهارکاندیدا، نیروهایی داشتند. حتما به جلیلی رای ندادند اما به ولایتی یا محسن رضایی حتما رای دادند و اصل اینکه با اصلاح‌طلبان زاویه دارند، کاملا پابرجاست.
‌اما در همان انتخابات 84، مصطفی معین، نماد انتقاد از روش‌های سختگیرانه برای جامعه بود. احمدی‌نژاد تیپ شخصیتی کاملا منطبق بر جریان اصولگرا داشت. پس چرا تمایل به سوی او بود؟
معین نماد تحول به زبان نخبگی و روشنفکری بود، در حالی‌که آن گروه مدنظر ما، توده منتقد غیر نخبه‌گرا هستند و این از نظر من و شما دور مانده بود.
‌روحانی پتانسیل جذب اینها را داشت؟ او هم شیخ است و سال‌ها، در کنار سنتی‌ها بوده است.
اما بدیلی در این انتخابات نداشت.
‌مثلا اگر تیپی مانند مشایی حضور داشت...
بله، ممکن بود بخشی از آن آرا را جذب کند و احتمالا احمدی‌نژادی‌ها نیز روی همین نکته دست گذاشته بودند. به هر حال پس از مباحث اقناعی مطرح شده از سوی بزرگان اصلاحات، آن طیف از مردم هم به سوی روحانی آمدند. پس در انتخابات یازدهم بیش از آنکه نیروی سوم بازیگری کند، همان طیف‌بندی سابق اثر کرد. فقط اتفاقی که افتاد، این بود که طیف‌بندی بخشی از نیروهایی که در صف‌بندی سال 88 فعال شده بودند و می‌توانستند در خط تحریم باقی بمانند، تغییر کرد. در مجموع همان صف‌بندی همچنان است و ما تغییر آرایش خاصی نمی‌بینیم و پس از انتخابات هم همین وضع وجود ندارد و همان شرایط سابق حاکم است و به نظر می‌رسد تداوم داشته باشد چون بدنه اصلی حامیان دولت، اصلاح‌طلبان هستند و مطالبات اصلاح‌طلبانه برای آنها، هیچ بدیلی چه به عنوان جریان سوم و چه عناوین دیگر، ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.