|

عامه‌پسندی

حسین سناپور

به‌تازگی کتاب «عامه‌پسند» بوکوفسکی را خواندم؛ ‌کتابی که توسط مترجمی خوب مثل پیمان خاکسار ترجمه شده و نشر خوب چشمه هم منتشرش کرده. این کتاب به چاپ پنجم هم رسیده است. می‌دانم که نه پیمان خاکسار کتاب‌های عامه‌پسند ترجمه می‌کند و نه نشر چشمه چنین کتاب‌هایی را منتشر می‌کند. نتیجه اینکه خوانند‌گان کتاب‌هایشان هم طبعا و حتما جزو آن‌دسته از خوانند‌گان نیستند که دنبال کارهای عامه‌پسند یا پاورقی بگردند. اما کتاب «عامه‌پسند» بوکوفسکی چیزی جز این نیست؛ کتابی است که گرچه از شگردهای پسامدرن هم استفاده کرده (و پس حتما می‌شود پسامدرن هم قلمدادش کرد) اما برای خوانند‌گان طرفدار کارهای عامه‌پسند نوشته شده؛ ‌از همان عناصر استفاده کرده (کارآگاه، جست‌وجو، هفت‌تیرکشی، زدوخورد، حضور مرگ در شمایل یک زن زیبا و مانند اینها) و با صداقت و به‌روشنی هم همان نام را بر آن گذاشته، تا شاید بعدتر کسی متهمش نکند به چیزی که خودش به آن اذعان دارد. اینجا قصد ندارم تا کتاب را نقد کنم. تحلیل فنی کتاب مجالی دیگر می‌خواهد و من هم فقط می‌خواهم این کتاب را بهانه گفتن از شرایطِ فرهنگی‌مان کنم.
برای من هیچ عجیب نیست نوشتن چنین کتابی از طرف کسی که شاعر است و به‌شدت دغدغه مالی دارد و می‌خواهد یا مجبور است به توصیه ناشرش گوش کند و رمان بنویسد. اما عجیب این است که هم مترجم و هم ناشر و هم بسیاری از خوانندگان جدی ادبیات ما چنین کتابی را جدی می‌گیرند و متوجه شرایط و زمینه‌ و انگیزه‌هایی که این کتاب در زبان اصلی در آن منتشر شده نیستند. اما چرا؟
می‌دانم که صرف پسامدرن‌بودن یک کتاب کافی است تا اغلب خواننده‌ها در مقابل آن دست‌وپابسته باشند، ‌چون هنوز انواع خوب آن را نخوانده‌اند (یا کم خوانده‌اند) و نمی‌دانند که با همین شگردهای عجیب‌وغریب، هم می‌شود رمان خوب نوشت و هم رمان بد. اما به نظرم مساله فقط همین مقهور شگردهای جدید و غرایب کارهای پسامدرن‌بودن نیست. به گمان من -و متاسفانه- بخشی از جامعه فرهنگی ما (جامعه اهل کتاب و دیگر رشته‌های هنری) به‌نظرم بدجوری آماده گول‌خوردن است و پذیرفتن هرچیز مبتذلی با ظاهر آوانگارد، به‌عنوان کاری متفاوت و درجه‌اول. دلیلش چیست؟ سطح پایین دانش عمومی این جامعه؟ تابع مد و هیاهوبودن این جامعه؟ نبودِ نقد و فضای درست نقادی؟ کمبود انتشار کارهای خوب در هر کدام از رشته‌ها؟ گول‌خوردن ما توسط اسامی بزرگ؟ به گمان من همه اینها با هم.
نمی‌دانم آنها که مسوولیت دارند و امکانات مادی و جز آن (به‌خصوص دولتی‌ها) آیا متوجه خطرات این گول‌خوردن هستند؟ آیا می‌دانند که در چنین بستری هر چیزِ قلابی، سطحی یا مبتذلی را می‌شود به‌جای جنس اصل فرهنگی قالب کرد؟ آیا می‌دانند با ازبین‌بردن فضای نقد و نشریات تخصصی و گرفتن فرصت از آدم‌هایی که می‌توانند دانش عمومی اهل فرهنگ را بالا ببرند، ما را و خودشان را به چه ورطه‌ای انداخته‌اند؟ آیا متوجه هستند که آن‌همه محدودیت و بگیروببندهای فرهنگی که به همین بهانه محدودکردن کارهای مبتذل انجام شد، ما را هر روز بیشتر در معرض این اغتشاش فرهنگی قرار داده است (از سینما حرف نمی‌زنم ‌که کاملا مستعد عامه‌پسندی است و در این سال‌ها در تسخیر ابتذال بود و حتی بعضی کارهای خوبش هم فقط به‌ظاهر خوب بودند و اغلب در ظاهرِ روشنفکری، یا آوانگارد‌بودن)؟
من در اینجا فقط یک کتاب خارجی را بهانه کردم برای گفتن این حرف، آن هم از مترجم و ناشر خوب ادبیات‌مان، ‌اما واقعیت این است که در کارهای ایرانی این آوانگاردنمایی و قلنبه‌سازی بیشتر است و زمینه هم برای شلوغ‌کاری‌شان فراهم‌تر. متاسفانه هرچه هم فضا بسته‌تر باشد و امکان نقادی و عرضه کارهای خوب کمتر باشد، کارهای متظاهر و آوانگاردنما فرصت بیشتری برای خودنمایی و جلوه‌فروشی و ازبین‌بردن فضای تشخیص کارِ اصیل از تقلبی دارند. به گمان من بی‌اعتنایی به این تقلب‌ها و فراهم‌نکردن ابزار و بستر مناسب برای نقد، روزبه‌روز بیشتر ما را از همین کم یا زیادی که داریم هم تهی می‌کند. در آخر می‌خواهم یادی هم کنم از فیلم خوب «زیبایی برتر» از پائولو سورنتینو، که به نظرم بخش مهم آن، نمایش همین اغتشاش است و آغشتگی کارِ اصیل با تقلبی و دیدن امثالِ آن، شاید کمک کند تا ما هم جامعه فرهنگی‌مان را بهتر بشناسیم.
به‌تازگی کتاب «عامه‌پسند» بوکوفسکی را خواندم؛ ‌کتابی که توسط مترجمی خوب مثل پیمان خاکسار ترجمه شده و نشر خوب چشمه هم منتشرش کرده. این کتاب به چاپ پنجم هم رسیده است. می‌دانم که نه پیمان خاکسار کتاب‌های عامه‌پسند ترجمه می‌کند و نه نشر چشمه چنین کتاب‌هایی را منتشر می‌کند. نتیجه اینکه خوانند‌گان کتاب‌هایشان هم طبعا و حتما جزو آن‌دسته از خوانند‌گان نیستند که دنبال کارهای عامه‌پسند یا پاورقی بگردند. اما کتاب «عامه‌پسند» بوکوفسکی چیزی جز این نیست؛ کتابی است که گرچه از شگردهای پسامدرن هم استفاده کرده (و پس حتما می‌شود پسامدرن هم قلمدادش کرد) اما برای خوانند‌گان طرفدار کارهای عامه‌پسند نوشته شده؛ ‌از همان عناصر استفاده کرده (کارآگاه، جست‌وجو، هفت‌تیرکشی، زدوخورد، حضور مرگ در شمایل یک زن زیبا و مانند اینها) و با صداقت و به‌روشنی هم همان نام را بر آن گذاشته، تا شاید بعدتر کسی متهمش نکند به چیزی که خودش به آن اذعان دارد. اینجا قصد ندارم تا کتاب را نقد کنم. تحلیل فنی کتاب مجالی دیگر می‌خواهد و من هم فقط می‌خواهم این کتاب را بهانه گفتن از شرایطِ فرهنگی‌مان کنم.
برای من هیچ عجیب نیست نوشتن چنین کتابی از طرف کسی که شاعر است و به‌شدت دغدغه مالی دارد و می‌خواهد یا مجبور است به توصیه ناشرش گوش کند و رمان بنویسد. اما عجیب این است که هم مترجم و هم ناشر و هم بسیاری از خوانندگان جدی ادبیات ما چنین کتابی را جدی می‌گیرند و متوجه شرایط و زمینه‌ و انگیزه‌هایی که این کتاب در زبان اصلی در آن منتشر شده نیستند. اما چرا؟
می‌دانم که صرف پسامدرن‌بودن یک کتاب کافی است تا اغلب خواننده‌ها در مقابل آن دست‌وپابسته باشند، ‌چون هنوز انواع خوب آن را نخوانده‌اند (یا کم خوانده‌اند) و نمی‌دانند که با همین شگردهای عجیب‌وغریب، هم می‌شود رمان خوب نوشت و هم رمان بد. اما به نظرم مساله فقط همین مقهور شگردهای جدید و غرایب کارهای پسامدرن‌بودن نیست. به گمان من -و متاسفانه- بخشی از جامعه فرهنگی ما (جامعه اهل کتاب و دیگر رشته‌های هنری) به‌نظرم بدجوری آماده گول‌خوردن است و پذیرفتن هرچیز مبتذلی با ظاهر آوانگارد، به‌عنوان کاری متفاوت و درجه‌اول. دلیلش چیست؟ سطح پایین دانش عمومی این جامعه؟ تابع مد و هیاهوبودن این جامعه؟ نبودِ نقد و فضای درست نقادی؟ کمبود انتشار کارهای خوب در هر کدام از رشته‌ها؟ گول‌خوردن ما توسط اسامی بزرگ؟ به گمان من همه اینها با هم.
نمی‌دانم آنها که مسوولیت دارند و امکانات مادی و جز آن (به‌خصوص دولتی‌ها) آیا متوجه خطرات این گول‌خوردن هستند؟ آیا می‌دانند که در چنین بستری هر چیزِ قلابی، سطحی یا مبتذلی را می‌شود به‌جای جنس اصل فرهنگی قالب کرد؟ آیا می‌دانند با ازبین‌بردن فضای نقد و نشریات تخصصی و گرفتن فرصت از آدم‌هایی که می‌توانند دانش عمومی اهل فرهنگ را بالا ببرند، ما را و خودشان را به چه ورطه‌ای انداخته‌اند؟ آیا متوجه هستند که آن‌همه محدودیت و بگیروببندهای فرهنگی که به همین بهانه محدودکردن کارهای مبتذل انجام شد، ما را هر روز بیشتر در معرض این اغتشاش فرهنگی قرار داده است (از سینما حرف نمی‌زنم ‌که کاملا مستعد عامه‌پسندی است و در این سال‌ها در تسخیر ابتذال بود و حتی بعضی کارهای خوبش هم فقط به‌ظاهر خوب بودند و اغلب در ظاهرِ روشنفکری، یا آوانگارد‌بودن)؟
من در اینجا فقط یک کتاب خارجی را بهانه کردم برای گفتن این حرف، آن هم از مترجم و ناشر خوب ادبیات‌مان، ‌اما واقعیت این است که در کارهای ایرانی این آوانگاردنمایی و قلنبه‌سازی بیشتر است و زمینه هم برای شلوغ‌کاری‌شان فراهم‌تر. متاسفانه هرچه هم فضا بسته‌تر باشد و امکان نقادی و عرضه کارهای خوب کمتر باشد، کارهای متظاهر و آوانگاردنما فرصت بیشتری برای خودنمایی و جلوه‌فروشی و ازبین‌بردن فضای تشخیص کارِ اصیل از تقلبی دارند. به گمان من بی‌اعتنایی به این تقلب‌ها و فراهم‌نکردن ابزار و بستر مناسب برای نقد، روزبه‌روز بیشتر ما را از همین کم یا زیادی که داریم هم تهی می‌کند. در آخر می‌خواهم یادی هم کنم از فیلم خوب «زیبایی برتر» از پائولو سورنتینو، که به نظرم بخش مهم آن، نمایش همین اغتشاش است و آغشتگی کارِ اصیل با تقلبی و دیدن امثالِ آن، شاید کمک کند تا ما هم جامعه فرهنگی‌مان را بهتر بشناسیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.